ئةنجومةنيَك لة "جيهاني ميسال‏"دا

(بةراورديَكة لة نيَوان شارستانيَتيى‏ نوآ‏ و شةريعةتى خاويَن‏دا و‏.. "دةهاء"‏ى زانستى و "رِيَنمايى" خواى طةورةدا).

لة دةمى هودنةكةى كؤتايى‏ جةنطى يةكةمى جيهانى و لة شةويَكى جومعة و لة خةونيَكى رِاست‏دا، رِؤشتمة ناو ئةنجومةنيَكى بةسام و شكؤى جيهانى ميسالةوة. لةوآ ليَيان ثرسيم:

= جيهانى ئيسلام ثاش ئةم شكستةى هاتة رِيَى، ضيى‏ بةسةر ديَت؟

ئةم ثرسيارةيان لـآ‏كردم و طوآيان بؤ وةلآمةكةى رِاطرت.

منيش بة سيفةتى ئةوةى كة لةو كؤرِةدا نويَنةرى ئةم ضةرخ و سةردةمةى ئيَستا بووم، وتم:

= ئةم دةولَةتةى[1] كة لة ديَر زةمانةوة ثاريَزطاريى سةربةخؤيى‏ جيهانى ئيسلاميى‏ خستبووة ئةستؤى خؤى‏‏ و‏، لة ثيَناوى بةرزكردنةوةى وشةى "الله"‏دا ئةركى جيهادى = وةك فةرزيَكى كيفايةت لة بريى سةرجةمى موسلَمانان = جآ‏بةجآ دةكرد و، لة ثيَناوى جيهانى ئيسلامى‏دا = كة وةك يةك جةستة واية = خؤى لة هةلَويَستى قوربانى و خؤبةخت‏كارى‏دا دانابوو و، ئالآى خةلافةتى هةلَكردبوو.. ئةم دةولَةت و نةتةوة موسلَمانة، لة ثاش ئةم طيروطرفتةى هاتة رِيَى، بة ثشتيوانيى‏ خواى طةورة، بة سةربةستى و بةختةوةرى‏يةكى ئةوتؤ ثاداشت دةدريَتةوة كة سةرانسةرى جيهانى ئيسلامى بطريَتةوة و قةرةبووى طيروطرفت و زيانةكانى ثيَشوويان بؤ بكاتةوة. ضونكة بآ‏طومان ئةو كةسةى كة "سآ" دةبةخشيَت و "سآ‏سةد" دةباتةوة هةرطيز بة زةرةرمةند و دؤرِاو دانانريَت. مرؤظى خاوةن هيممةتيش ئةو كةسةية كة بارى ئيَستاى دةطؤرِيَت بة ئايندةيةكى طةش و خةندان. خؤ ئةم طيروطرفتةش بة ضةشنيَكى سةرسوورِهيَن و دةراسا(خارق) شةفةقةت و برايةتى و ثةيوةنديى ثتةوى نيَوان موسلَمانانى زيندوو كردةوة!

طةشةكردن و ثةرةسةندنى "برايةتى"‏ى نيَوان موسلَمانان، ثشت بةخوا شارستانيَتيى‏ خؤرئاوا لة جيَى خؤى‏دا دةلةقيَنيَت و دارِمان و كؤتايى‏يةكةشى نزيك دةخاتةوة. ئةو كاتةش رِوخسارى شارستانيَتيى‏ ئيَستا دةطؤرِيَت و رِذيَمةكةشى سةرنطوون دةبيَت، ئيتر لةو دةمةدا شارستانيَتيى‏ ئيسلام بة بةرجةستةيى دةكةويَتة رِوو و، موسلَمانانيش يةكةم كةس دةبن كة بة ويستى خؤيان ثيَشوازيى لـآ دةكةن و دةرِؤنة ناويةوة.

طةر دةتةويَت بةراورديَك لة نيَوان شارستانيَتيى‏ شةرع و شارستانيَتيى‏ ئيَستاى ئةوروثادا ساز بكةيت، ئةوا بة وردى سةيرى بناغةكانى هةريةك لةو دوانة بكة و‏، ثاشان هةر بؤ خؤت لة ئاسةوا‏ر و ئةنجامةكانى هةردووكيشيان ورد ببةرةوة:

هةرضى شارستانيَتيى‏ خؤرئاواية لةسةر ثيَنج بناغةى سةلبى دامةزراوة و لةو خولطةيةدا دةخوليَتةوة:

خالَى ثشـت‏ثآ‏بةسـتنى بريتى‏ية لـة: "هيَز" لة بريى "حةق"! ديارة "هيَز"‏يش ماف‏ خواردن‏ و سنوورشكاندن و دةست‏دريَذيى‏ لـآ دةبيَتةوة، كة ئةمانةش "خيانةت"‏يان لـآ ثةيدا دةبيَت.

مةبةست و ئامانجيشى، لة بريى‏ "فةضيلهت"، بريتى‏ية لة: "بةرذةوةندى"‏يةكى نزمى بآ‏نرخ‏. خؤ وةك ئاشكراية ئةم بةرذةوةندى‏ية ثالَثالَيَن و دوذمنايةتيى‏ لـآ دةبيَتةوة، كة ئةمانةش "جينايةت"‏يان لـآ دةوةشيَتةوة.

دةستوورى ذيانيش بةلايةوة بريتى‏ية لة "مشت‏و‏مرِ و ململانآ"، لة بريى: "هاوكارى". خؤ ديارة كة دوذمنايةتى و ململانآ هةردةم قرِة و برِة و ثاشقول لةيةكتردانى لـآ دةبيَتةوة و، لةمانةشةوة "دةنائةت"‏ى خوو و رِةوشت ثةيدا دةبيَت.

ئةو ثةيوةندى‏ية بنةرِةتى‏يةش كة بؤ هاوئاهةنطيى‏ نيَوان خةلَكيى‏ دادةنيَت بريتى‏ية لةو: "دةمارطيرى و رِةطةزثةرستى"‏يةى كة لةسةر حسابى نةتةوةكانى تر طةشة دةكات و ثةرةدةسيَنيَت و بة هةلأ‏لووشينى خةلَكانى تر بةهيَز دةبيَت‏‏.. خؤ وةك ئاشكرا و لـةبـةرضـاوداية‏، هةريةك لة دةمارطيرى و قةومييةتى سـةلبى و رِةطةزثةرستى، هةميشة ئاذاوة‏ و جةنطى سامناك و سةختيان لـآ دةبيَتةوة، كة ئةمانةش دةبنة هؤى كاولكارى و تياضوونى هةرشتيَك دةستيان ثيَى بطات.

ثيَنجةم بناغةى ئةم شارستانيَتى‏ية ئةوةية كة: خزمةتة سةرنج رِاكيَشةكةى بؤ طرؤى ئادةميزاد بريتى‏ية لة: هاندانى حةز و ئارةزووةكان و تيَركردنيان و رِآ‏خؤش‏كردن بؤ هيَنانةديى‏ خواستةكانى ئةو ئارةزووانة. خؤ ئاشكرا و لة بةرضاوة كة حةز و ئارةزووةكان هةميشة سةروسيماى مرؤظانةى ئادةميزاد دةشيَويَنن و خوو و رِةفتارةكانى دةطؤرِن و، لة ئةنجام‏دا مرؤظايةتى‏يةكةى = بة تةواوى = ئالأوطؤرِى بةسةردا ديَت و بة ضةشنيَكى مةعنةوى مةسخ دةبيَت!

طةر بتوانيت ديوى ناوةوةى زؤربةى ئةو مرؤظة "شارستانىيانة" هةلأ‏بطيَرِيتةوة و ناوةرؤكيان بخةيتة رِوو، ئةوا رِةفتار و خووى: مةيموون و رِيَوى و مار و ورض و بةراز، لة رِوخسار و سيمايان‏دا بةدى دةكةيت! تةنانةت ثيَست و تووك و فةرووى ئةو ئاذةلآنة بةر ئةنديَشةت دةكةون و لة خةيالَت دةخشيَن! ئةوةتا ئاسةوارةكانيان بةلَطةن لةسةريان!

لة سةرانسةرى طؤى زةوى‏دا جطة لة تةرازووى "شةريعةت" ضيى تر شك نابريَت.. ئةو شةريعةتة ميهرةبانةى كة لة ئاسمانى قورئانى ثيرؤزةوة نازلأ بووة و خةلآتى طرؤى مرؤظ كراوة.

بةلآم شارستانيَتيى‏ قورئانى ثيرؤز لةسةر ثيَنج بناغةى ئيجابى دامةزراوة:

خالَى ثشت‏ثآبةستنى، لة بريى "هيَز" بريتى‏ية لة "حةق".. خؤ ئاشكراية كة: "حةق" هةميشة دادطةرى و هاوسةنطى دادةمةزريَنيَت و لةمانةشةوة ئاسايش سةرهةلأ‏دةدات و، بنة‏وبارطةش بة "ضارةرِةشى و بةدبةختى" دةثيَضيَتةوة و كؤضى ثآ دةكات.

ئامانجيشى، لة بريى "بةرذةوةندى" بريتى‏ية لة‏‏‏: "فةضيلهت"‏.. ديارة بةرهةمى "فةضيلهت"‏يش: خؤشةويستى‏ و تةبايى‏ ‏و ليَك‏نزيك‏بوونةوةية و، ئنجا لةمانةشةوة بةختةوةرى ثةيدا دةبيَت و دوذمنايةتيش دةرِةويَتةوة.

دةستووريشى لة ذيان‏دا، لة بريى جةنط و ململانآ، بريتى‏ية لة: هاوكارى و هاوئاهةنطى و يارمةتىدانى يةكترى.. ديارة ئةم دةستوورةش يةكبوون و ثشتطيرى لة نيَوان مرؤظ‏دا بةرهةم دةهيَنيَت، كة لة رِاستى‏دا ذيانى كؤمةلآيةتيى مرؤظ تةنها لةسةر ئةم دوو ستوونة رِاطير دةبيَت.

خزمةت‏طوزاريشى بؤ كؤمةلأ بة "هودا" دةبيَت نةك بة "هةوا" و ئارةزووةكان.. خؤ "هودا"‏يش ئاستى مرؤظ بةرز دةكاتةوة و خؤش‏طوزةرانيى ثآ دةبةخشيَت.. جطة لةمانة، رِووناكى ئاراستةى "رِؤح"‏يشى دةكات و سةرجةم ثيَداويستى‏يةكانى بؤ فةراهةم دةهيَنيَت.

هؤكارة ثةيوةندى‏دةرةكانى نيَوان كؤمةلآنى مرؤظ بةلايةوة بريتين لة ثةيوةنديى‏: "ئايين" و "هاونيشتمانى" و "ثةيوةندى‏يةكانى كار و ثيشة" و "برايةتيى‏ ئيمانى".. وةك ئاشـكراية ئـةم ضـةشـنة ثةيوةندىيانة هةميشـة‏: برايةتيى‏ بآ‏طةردى رِاستةقينة بةرهةم دةهيَنيَت‏‏ و‏، رِةطةزثةرستى و قةومييةتى سةلبى لة طؤرِآ‏دا لا دةبات.

تةنها لة رِيَى ئةم شارستانيَتى‏يةوة، ئاسايشى طشتى هةموو لايةك دةطريَتةوة، ضونكة ئةم شارستانيَتى‏ية هةميشة لة هةلَويَستى بةرطرى‏داية لة بةرامبةر هةر ضةشنة دةست‏دريَذى‏يةكى دةرةكى.

ئيَستا تآدةطةين كة بؤضى جيهانى ئيسلام ثشتى لةم شارستانيَتى‏ية نوآ‏ية هةلأ‏كرد و وةرى‏نةطرت و، موسلَمانانيش = بة ويستى خؤيان = ثيَشوازىيان لـآ نةكرد و تيَكةلَى نةبوون؟ ضونكة هةروةك هيض سووديَكيان ثآ ناطةيةنيَت، زيانيشيان لـآ دةدات، ئةوةتا بة كؤت و زنجيرةكانى دةيانبةستيَتةوة. تةنانةت نةك هةر مةلَهةمى شيفا و سارِيَذكارى بة طرؤى مرؤظ نةبةخشى بةلَكو بوو بة ذةهريَكى كوشندة بؤيان و ثتر دةردةكانى كولاندنةوة‏و ئازارةكانيشى زياتر بؤ هيَنانةوة سؤ، ضونكة لة سةدا هةشتاى طرؤى مرؤظى دووضارى بةدبةختى و دةردى‏سةريى‏ ذيان كرد، لة ثيَناوى ئةوةى كة بةختةوةرى‏يةكى ساختة و رِووكةش بؤ تةنها لةسةدا دةى ئةوان مسؤطةر بكات‏! ئنجا دة دانةكةى تريشى لة نيَوان ئةو دوو طرؤيةدا بة سةرطةردانى و نةحةساوةيى‏ طرفتار كرد!

لةم ضةشنة شارستانيَتى‏يةدا، قازانجة بازرطانى‏يةكان لة دةستى كةمايةتى‏يةكى ستةمكاردا كؤ دةبنةوة، لة كاتيَك‏دا كة بةختياريى‏ رِاستةقينة لةوةداية بةختةوةرى‏ بة هةموان ببةخشيَت، هيض نةبآ زؤربةى خةلَكى لة طيروطرفتةكانيان رِزطار بكات!

قورئانى ثيرؤز = كة مايةى بةختةوةريى‏ سةرجةمى خةلَكى و سةرانسةرى جيهانة = تةنها يةك جؤر شارستانيَتى ثةسةند دةكات و وةرى دةطريَت، ئةويش ئةو ضةشنة شارستانيَتى‏يةية كة بةختةوةرى بة "هةموو" طرؤى مرؤظ يان "زؤربة"‏يان ببةخشيَت..

كةضى شارستانيَتيى‏ ئيَستا وا ناكات؛ دةضيَت ثةتى هةوا و ئارةزووةكان دةبضرِيَنيَت و سةربةستى‏يةكى ئاذةلآنةيان بؤ دةرِةخسيَنيَت، تةنانةت هيَندة ديكتاتؤرييةت و خؤسةثاندنى شةهوةت و هةوا و ئارةزووةكانى تيَدا زالأ بووة كة شتانى ثيَويست‏نةبوويان بؤ مرؤظ خستووةتة حوكمى ثيَويست و ناضارةكى! بةم جؤرة، ئاسوودةيى و حةوانةوةى بة تةواوى لة بةرى طرؤى مرؤظ دامالَيوة. ضونكة لة كاتيَك‏دا كة مرؤظ، لة قؤناغى ذيانى دةشتةكيَتى‏دا، بؤ طوزةران و ذيانى خؤى ثيَويستى تةنها بة ضوار شتى سةرةكى بوو، ئيَستا شارستانيَتيى‏ نوآ دووضارى هةذارى‏يةكى لةرِادةبةدةرى كردووة و سةد‏ و يةك ثيَويستيشى لة بةردةم‏دا زةق كردووةتةوة، تا واى لـآ‏هاتووة كة هةولأ و كؤششى حةلآلأ ناتوانيَت ئةرك و نةفةقةى ئةو ثيَداويستىيانة بطريَتة ئةستؤ، بؤية = ئةم شارستانيَتى‏ية = لة ئةنجام‏دا هانى مرؤظى‏ دا كة بة ناضارى دةست‏ بداتة ساختة و فرِوفيَلأ و نوقمى حةرام ببيَت!

ئا ليَرةوة بناغةكانى خوورِةوشت هةلَوةشان، ضونكة هةروةك ئةو هةذارى‏ية سةختةى بؤ مرؤظ رِةخساند‏، لة هةمان كات‏دا سام ‏و ‏شكؤيةكى مةزنى بؤ خؤى ساز دا لة بةرضاوى كؤمةلَى مرؤظايةتى‏دا و، سةروةت و سامانى خةلَكيشى لة دةستى خؤى‏دا كؤكردةوة، تا لة ئةنجام‏دا مرؤظى سةردةم هةروةك طرفتارى "هةذارى" بوو، رِةوشتى بةرزيشى لةدةست‏ دا!

شـايةتى زؤريش لةسةر ئةم دةرةنجامة بةدةسـتةوةية، بة رِادةيةك كة كؤى ئةو سـتةم و تاوان‏ و خيانةتانةى لة سةدةكانى ثيَشينةوة تا ئيَستا لةناو طرؤى مرؤظ‏دا رِوويان داوة‏، هةموويان بة يةك جار شارستانيَتيى‏ نوآ رِؤى كردن و لة طةرووى خؤيةوة رِشاندنيةوة. لة رِؤذطارانى داهاتوودا دووضارى طةلـآ رِشانةوةى تريش دةبيَت[2].

ئا ليَرةدا تآ‏دةطةين كة بؤضى جيهانى ئيسلامى سست و دوو‏دلَة لة وةرطرتنى شارستانيَتيى‏ ئاوةهادا.. بةلَآ، ئةم بيَزهاتنةوةيةى جيهانى ئيسلامى لة وةرطرتنى ئةم شارستانيَتى‏ية، واتا و ناوةرؤكيَكى ئةوتؤى تيَداية كة شايانى سةرنجدان و تيَرِامانة!

بةلَآ، ئةو "نوورة ئيلاهى"‏يةى كة لة شةريعةتى ئيسلام‏دا هةية، تايبةتكاريى: "سةربةخؤيى‏" ثآ‏دةبةخشيَت، كة ئةويش دةيطةيةنيَتة ئاستى ثيَويست‏نةبوون بة ضيى‏‏تر‏(الاستغناء). هةر تةنها ئةم تايبةتكارى‏يةية كة بوار بة "دةهاء"‏ى[3] رِؤما نادات = كة طيانى ئةم شارستانيَتى‏ية نوآ‏ية دةنويَنيَت = خؤى لةو نوورة ئيلاهى‏يةدا بسةثيَنيَت و، نايةلَيَت تيَهةلَكيَش و ئاويَتةى ببيَت.

بةلَآ، هةرطيز "شةريعةت" نابيَتة شويَن‏كةوتةى ئةو "دةهاء"‏ةى رِؤمان، ضونكة: "شةريعةت" شةفةقةت و عيززةتى ئيمان لة طيانى موسلَمانان‏دا ثةروةردة دةكات و ثيَى‏دةطةيةنيَت، ئةوةتا قورئانى ثيرؤز حةقيقةتةكانى شةريعةتى بة دةستةوة طرتووة، كة هةريةكةيان لة دةستى ئةودا وةكو عةساكةى حةزرةتى مووسا واية. بة ثشتيوانيى خواى طةورة رِؤذيَك ديَت كة ئةو شارستانيَتى‏ية سيحربازة جادووطةرة بة تةواوةتى سةرى سوذدةى رِيَز و نةوازش و سةرسوورِمانى بؤ دادةنةويَنيَت!

فةرموو ئيَستا بؤ خؤت بة وردى سةرنجى تيَرِامان ئاراستةى ئةم رِاستى‏يةى خوارةوة بكة:

"رِؤمان" و "يؤنان"‏ى ديَرين هةردووك خاوةنى دةهاء‏(زيرةكى)‏يَكى ئةوتؤ بوون كة وةكو منالَى دوانة لة يةك سةرضاوة و بناغةوة لةدايك بووبوون و سةريان هةلَدابوو.. ئةم دووانة، يةكيَكيان: ئةنديَشةى بةسةردا زالأ بوبوو، ئةوى ديكةشيان ماددةى دةثةرست..

جا ويَرِاى تيَثةرِ‏بوونى كات و، هةولَدانى شارستانيَتى‏ و، تةقةلا و كؤششى "ئايينى نةصرانى"‏ش بؤ تيَكةلأ‏كردنى ئةم دوانة و تواندنةوةيان لة يةكترى‏دا، كةضى سةرجةمى ئةو هةولآنة مايةثووض مانةوة و، بة ضةشنى تيَكةلأ‏نةبوونى رِؤن و ئاو، هيض كام لةم دوانة ئاويَتةى ئةوى‏ تر نةبوو، بةلَكو هةريةكةيان ثاريَزطاريى‏ سةربةخؤيى‏ و جياوازيى خؤى كرد!

وا ئيَستا ئةو دوو "طيان"‏ة جةستةكانى خؤيان طؤرِيوة و، "ئةلَمان" بووة بة لةشى يةكيَكيان و "فةرةنسى"‏يةكانيش بوون بة جةستةى ئةوى‏تريان، دةلَيَى ئةو دوو طيانة لةوان‏دا نيشتةجآ بوون!

بةم جؤرة، رِؤذطار دةرى‏خست كة: "دةهاء"‏ى دوانةى رِؤمان و يؤنان بة توندى دةستيان بة رِووى هةموو هةولأ و هؤكاريَكى ئاويَتة‏كردنةوة نا و، تا ئيَستاش هةر ثيَكةوة نةطونجاون و دةستيان لة ملى يةكترى نةئالآندووة.

لة كاتيَك‏دا كة دوو براى دوانة و هاورِيَى يةكتر لة طةشةكردن و بةرةوثيَش‏ضوون‏دا، تا ئيَستا بةم ضةشنة لة ململانآ‏دا بووبيَتن و دةستيان لة ملى يةكترى نةكردبيَت، ئةدى ضؤن ئيتر "هودا"‏ى قورئان = كة لة رِةضةلَةك و بناغةيةكى جياوازة و لة هةلآتطةيةكى ترةوة هةلَهاتووة = تيَكةلأ بة "دةهاء" و فةلسةفةى رِؤما دةبيَت؟ لة كاتيَك‏دا كة سةرضاوةى ئةو "دةهاء"‏ة جياية لة سةرضاوةى ئةم "هودا"‏يةى قورئان؟ ضونكة:

"هودا" لة ئاسمانةوة نازلأ بووة.. بةلآم "دةهاء" لة زةوى‏يةوة دةرضووة..

بوارى دةست‏بة‏كاريى "هودا" لة "دلأ"‏داية‏ و "ميَشك‏‏ و ذيرى" بؤ كار‏ و كؤشش هان دةدات‏‏.. كةضى "دةهاء" تةنها لة بير و ميَشك‏دا دةست‏بةكارة‏‏ و بآ‏طةردى‏ و ساف‏‏ و خاويَنيى‏ دلأ ناهيَلَيَت و ليَلَى دةكات‏ و سةرى لـآ دةشيَويَنيَت..

"هودا" بة‏ رِادةيةكى ئةوتؤ "طيان" رِووناك دةكاتةوة كة بةرى طولأ بة دةنكةكانى دةبةخشيَت‏ و لةم رِآ‏يةوة شةوةزةنطى تاريكى "سروشت" دةبيَت بة رِؤذى رِووناك و، سةرجةمى توانا و ليَهاتنةكانى مرؤظيش بةرةو كةمالأ بةرز دةبنةوة و، ئنجا ئةم هوداية "دةروون"‏ى جيسمانيش دةكات بة خزمةت‏طوزاريَكى طوآ‏رِايةلأ و، لة ئةنجام‏دا ويَنة و رِوخسارى "مةلائيكةت"‏يَك لة سةروسيماى مرؤظى هةولَدةرى تيَكؤشةردا دةنةخشيَنيَت.. بةلآم "دةهاء" ثيَش هةموو شتيَك رِووى لة "دةروون" و "جةستة"‏ية و، دةم لة "سروشت" با دةدات و، دةروونى مادديش دةكات بة كيَلَطةى طةشة ثآ‏كردنى توانا و ليَهاتنة نةفسانى‏يةكان و، لة رِؤلَى "خزمةتكار" بةولاوة هيضى‏ ‏تر بة "طيان" نابةخشيَت تاكو لةم رِآ‏يةوة تؤو و دةنكةكانى سيس دةبنةوة و بة تةواوةتى وشك دةبن. ئيتر لة ئةنجام‏دا شيَوةى "شةيتان"‏يَك لة سةروسيماى مرؤظ‏دا دةضةسثيَنيَت!

"هودا" = لة هةردوو دنيادا = بةختةوةرى بة مرؤظ دةبةخشيَت و رِووناكى لة هةردوو ذيانى‏دا ثةخش دةكات و بةرةو ثيَشى دةبات.. بةلآم "دةهاء"ى يةك ضاوةى دةجالأ‏ئاسا ثيَى واية: ذيان تةنها يةك خانة و لانةى هةية كة ئةم دنيا بةرضاوةى ئيَرةية. لةبةر ئةوة، هيَندة بؤ ذيانى دنيا ثالأ بة مرؤظةوة دةنيَت و هانى دةدات تا دةيكات بة ثةرستيار و بةندةى ماددة و درِندةى خويَنمذى زةوتكارى ستةمكار..

بةلَآ، "دةهاء": "سروشت"‏ى كةرِوكاس دةثةرستآ و طوآ‏رِايةلَيى "هيَز"‏ى كت‏و‏كويَر دةكات.. بةلآم "هودا": سنعةتى خاوةن هةست و شعوور دةناسيَت و، رِيَزى شايانيش لة توانستى دانايانةى خواوةند دةطريَت..

"دةهاء" بة ثةردةى ناشكورى و سثلَةيى و ثآنةزانى‏، رِووى زةوى دادةثؤشيَت.. كةضى "هودا" نوورى شوكرانة و ثيَزانين و ئةمةكداريى تيَدا ثةخش دةكات.

لةبةر ئةم نهيَنى‏يةية كة:

"دةهاء" كةرِوكويَرة و.. "هودا"‏ش بيسةر و بيناية!

ضونكة:

لة رِوانطةى ئةو دةهائةوة: نيعمةتة ثةرش و بلآوةكانى سةر رِووى زةوى بآ‏خاوةنن و سةرثةرشتيكاريَكيان نى‏ية ضاوديَرىيان بكات، بؤية بآ هيض سوثاس و ثيَزانينيَك هةلَمةتيان بؤ دةبات و زةوتيان دةكات، ضونكة بةرضنى و بةهرةوةرطرتن لة "سروشت" هةستيَكى ئاذةلآنة لة مرؤظ‏دا دةرِويَنيَت..

بةلآم لة رِوانطةى هوداوة: سةرجةمى نيعمةتة زؤر و بلآوةكانى سةر طؤى زةوى، بةروبوومى ميهرةبانيى خواوةندن و، لة ثشتى هةموو يةكيَكيانةوة دةستى بةخشندةى ضاكةكار و ميهرةبان دةبينيَت. ديارة ئةم ضةشنة رِوانينةش هانى مرؤظ دةدات كة بة شوكرانة و رِيَز و نةوازش ئةو دةستة ماض بكات و نيعمةتةكانى لـآ وةربطريَت!

جطة لةمانةى كة باس‏كران، دةبآ ئةوةش ثشت‏طوآ نةخةين كة ئةم شارستانيَتى‏ية طةلـآ ضاكةشى تيَداية، بةلآم دةبآ بزانين ئةو ضاكةكارىيانة بةرهةمى ئةم سةردةمة و هى ئةو شارستانيَتى‏ية نين، بةلَكو بةرهةميَكى جيهانى‏ية و مولَكى سةرانسةرى طرؤى مرؤظة، ضونكة لة ئةنجامى بةدواى‏يةكداهاتن و ئاويَتة‏بوونى بيروبؤضوونةكانى هةموو طرؤى مرؤظ هةر لة ديَر زةمانةوة تاكو ئيَستا و، بة هاندانى شةريعةتة ئاسمانى‏يةكان بة تايبةت شةريعةتى محمدى = على صاحبها الصلاة والسلام = سةريان هةلَداوة و طةشةيان كردووة. كةواتة ئةو ضاكةكارىيانة كةرةسةيةكن لة ئةنجامى ئةو ئالأ‏و‏طؤرِانةوة ثةيدا بوون كة ئايينى ئيسلام لة ذيانى مرؤظايةتى‏دا بةرثاى كردن. هةر لةبةر ئةوةشة كة هيض كةسيَك ناتوانيَت بة مولَكى خؤى لة قةلَةميان بدات.

ئا ليَرةدا سةرؤكى ئةنجومةن ثرسياريَكى ترى ئاراستة كردم و، وتى:

ئةى مرؤظةكةى ئةم ضةرخ و سةردةمة!

بةلآ و طيروطرفتةكان هةميشة لة تؤلَة و سزاى خيانةت‏دا نازلأ دةبن‏‏ و لة هةمان كاتيش‏دا هؤى دةستكةوتنى ثاداشتن‏. ئنجا "قةدةر"‏ى خواى طةورة زللةى خؤى لـآ‏وةشاندن و "قةزا"‏يش بةسةر ئةم نةتةوةيةدا دابارى..

جا ئايا ئيَوة بة ض كرداريَكتان رِيَتان بة قةزا و قةدةر دا كة طيروطرفتى ئاوةهاتان بهيَنيَتة رِآ و دووضارى تةنطانةتان بكات، ضونكة هؤى دابارينى موسيبةت و طيروطرفتة طشتى‏يةكان، هةلَة و تاوانى زؤربةى خةلَكى‏ية؟

وتم:

طومرِايى و، سةرسةختيى نةمروودانة و، لةخؤبايى‏بوونى فيرعةون‏ئاساى طرؤى مرؤظ لةم سةردةمةدا، هيَندة فوويان تآكرا تا طةيشتنة ئاسمان و، دةميان لة حيكمةتى بةديهيَنان وةشاند و، ضةندين شتى هاوويَنةى تاعوون و تؤفان و بةلآ و موسيبةتى (وةك ئةم جةنطة جيهانىيةى ئيَستايان) لة ئاسمانة بةرزةكانةوة بةسةر طرؤى مرؤظ‏دا داباراند‏. ئةوةبوو خواى طةورة زللةيةكى توندى لة سةر‏ و طويَلاكى شويَنكةوتووانى ئايينى نةصرانى تةنانةت لة سةرجةمى مرؤظايةتى وةشاند، ضونكة يةكيَك لة هؤكارةكانى ئةم بةلآية = كة هةموو خةلَكيى‏ تيَدا بةشدارن = بريتى‏ية لة: طومرِايى بةرهةمى بيرى ماددى‏‏ و‏‏.. سةربةستيى ئاذةلآنة و.. خؤسةثاندنى هةوا و ئارةزووةكان.

ئنجا ئةو هؤكارةش كة لة لايةنى ئيَمةوة بوو بةهؤى نازلأ‏بوونى ئةم بةلآية: ثشت‏طوآ‏خستنى ثايةكانى ئيمان و وازهيَنانمان بوو لة ئةنجامدانى فةرزةكان!

ضونكة خواى طةورة داواى لـآ‏كردين كة لة ماوةى بيست‏و‏ضوار سةعات‏دا، تةنها يةك سةعات = لة ثيَناوى سوودى خؤمان‏دا = بؤ بةجآ‏هيَنانى فةرزةكان تةرخان بكةين. كةضى ئيَمة سستيمان لةم ئةركةدا نواند و بة بآ‏ئاطايى ثشت‏طويَمان خست‏. بؤية خواى طةورةش، لة تؤلَةى ئةمةدا، بة مةشق و تةدريبيَكى سةختى بيست‏وضوار سةعاتى و بؤ ماوةى ثيَنج سالَى يةك لة دواى يةك سزاى‏ داين، واتة ناضارى بةجآهيَنانى جؤرة نويَذيَكى تايبةتيى كردين..

هةروةها ئةو خواوةندة مةزنة بةزةيى بة ئيَمةدا هاتةوة و، داواى لـآ‏كردين كة تةنها يةك مانط لة سةرانسةرى سالأ‏دا بةرِؤذوو ببين. كةضى لةبةر ئةوةى نةفسى خؤمانمان بةلاوة ئازيز بوو، ئةو فةرمانةى خواى طةورةمان جآ‏بةجآ نةكرد‏. خواى طةورةش، لة سزاى ئةم سةرثيَضى‏يةدا و بؤ كةفارةتى ئةو طوناهة، ناضارى رِؤذوويةكى ثيَنج سالَيى‏ كردين!

هةروةها خواى طةورة داواى لـآ كردين كة‏: يةك لة دة، يان يةك لةسةر ضلى ئةو مالأ و سامانةى خؤى، كة بة ئةمانةت لاى ئيَمة دايناوة، بة ناوى زةكاتةوة دةربكةين. كةضى ئيَمة ضرووكيمان نواند و ستةممان لة خؤمان كرد و بة رِةزامةنديى خؤمان ئةو ئةندازة ديارى‏كراوةمان نةبةخشى و تيَكةلَى مالَى حةراممان كرد. لة تؤلَةى ئةمةش‏دا ناضار كراين كة زةكاتى كةلَةكة‏بووى ئةو ماوةية بة يةك جار دةربكةين و، لةو رِآ‏يةوة لةو حةرامة رِزطار كراين، بةثيَى ئةو ياسايةى كة دةلَيَت: "الجزاء من جنس العمل"..

ضونكة كردةوةى ضاك دوو جؤرة:

يةكيَكيان: ئيجابى و ئيختيارى‏ية..

ئةوى تريان: سةلبى و ناضارى‏ية.

جا بة ‏طويَرةى فةرموودةى ثيَغةمبةر ‏= صلى الله عليه وسلم = سةرجةمى بةلآ و موسيبةتةكان لةم جؤرةى دووهةمن، كردةوةى ضاكى سةلبى و ناضارةكين. ديارة ئةمةش دةبآ بة مايةى دلَنةوايى و دلَدانةوةى ئيَمة!

كةواتة، ئةم نةتةوة طوناهبارة، لة طوناهةكانى ثاك بووةوة و، دةستنويَذى بة خويَنى خؤى طرت و، بة كردار و رِةفتار تةوبةيةكى رِاستةقينة و تةواوى ئةنجام‏ دا.

ثاداشتى ثيَشةكى و زوو‏بة‏زووى ئةم تؤبة و ثةشيمانى‏يةش بريتى بوو لةوةى كة ثيَنج‏يةكى ئوممةتى عوسمانى = واتة ضوار مليؤن كةس ‏= ثلةى موجاهيدى و شةهيدىيان ثآ‏بةخشرا و، لةم رِآ‏يةوة بؤ ثايةى ويلايةت بةرز‏‏كرانةوة و، بةم ضةشنة كةفارةتى طوناهةكانى‏ دا!

طشت ئامادةبووانى ئةنجومةنة بةرزة ميسالى‏يةكة ئةم وةلآمةيان ثةسةند كردم.

دواى ئةمة، لة خةونةكةم بيَدار بوومةوة. بةلَكو لة رِاستى‏دا بةم بيَدار‏بوونةوةيةم سةرلةنوآ خةوم لـآ‏كةوتةوة، ضونكة لةو باوةرِةدام كة بيَدارى نوستنة و، نوستنيش جؤريَكة لة جؤرةكانى بيَدارى!

سةعيدى نوورسى (ليَرة)

نويَنةرى سةردةم (لةوآ)

* * *

ئةطةر "مةجاز" بكةويَتة دةستى "نةزانى" بة "حةقيقةت"ى دادةنيَت

ئةطةر "مةجاز" لة دةستى زانستةوة بكةويَتة دةستى نةزانى، بة "حةقيقةت"‏ى دادةنيَت‏ و دةرطاى ضةندةها ئةفسانةشى ثآ دةخاتة سةرثشت.

* * *

موبالةغة لة مةدح‏دا زةمكردنيَكي ثةنهانة!

ئةطةر وةسفى هةر شتيَكت كرد وةك خؤى وةسفى بكة، ضونكة من لةو باوةرِةدام كة زيادة‏رِةوى لة مةدح‏كردن‏دا زةميَكى ناوةكى و ثةنهانة. دلَنيابة كة هيض شتيَك ضاكتر نى‏ية لةو ضاكةيةى كة خواى طةورة بةخشيويةتى!

* * *

"ناوبانط" ستةمكارة!

"ناوبانط‏دةركردن" ستةمكاريَكى خؤسةثيَنة، ضونكة "ناوبانط دةركراوةكة" دةكات بة خاوةنى شتيَك كة هى ئةو نى‏ية!

بؤ نموونة: خواجة نصرالدين‏(مةلاى مةشهوور) خاوةنى تةنها يةك لة دةى ئةو قسة نةستةقانةية كة دراونةتة ثالَى و بة ناويةوة بلآ‏و‏بوونةتةوة.

هةروةها ئةو خةرمانةى ئةنديَشة و خةيالَةى كة ضواردةورى رِؤستةمى سيستانيى‏ طرتبوو، شانازى و قارةمانيَتيى‏ ماوةى يةك ضةرخى رِةبةقى ئيَرانى‏يةكانى بؤ خؤى زةوت كرد!

بةلَآ، ئةم زةوتكارى‏يةى كة لة ناوبانطداية، هيَندة فووى تآكراوة تا ئاويَتةى ئةفسانة بووة و ثاشان مرؤظى ثيَوة طيرؤدة كراوة.

* * *

ئةوانةي "ئايين" لة "ذيان" دادةمالَن طرفتارى تياضوون دةبن

هةلَةى "توركياى لاو"[4] لةوةدا بوو كة نةياندةزانى ئايين بناغةى ذيانة، ثيَيان وابوو: نةتةوة شتيَكة و ئيسلاميش شتيَكى ترى جياوازة!

هؤكار و هاندةرى ئةم هةلَةيةشيان شارستانيَتيى‏ سةردةم بوو كة ئةو ضةشنة بؤضوونةى بلآ‏و‏دةكردةوة و، بةوةى كة دةيوت: "بةختةوةرى تةنها لة ذيانداية" بةسةر بيرى خةلَكى‏دا زالأ بووبوو.

بةلآ‏م رِؤذطار دةرى‏خست كة رِيَساى ئةم شارستانيَتى‏ية‏، بآكةلَك‏ و زيانبةخشة[5]!

ئنجا تاقيكردنةوة بآطومانةكانيش ضةسثانديان كة‏: "ئايين" ذيان‏ و رِووناكى و بناغةى "ذيان"‏ة..

زيندوو‏كردنةوةى ئةم نةتةوةية بة ذياندنةوةى ئايين دةبيَت، هةر تةنها ئيسلاميش ثةيى بةم رِاستى‏ية بردووة.

ئةندازةى بةرةوثيَش‏ضوونى نةتةوةى ئيَمة بة رِيَذةى دةست‏طرتنيةتى بة ئايينةوة و‏، مةوداى دواكةوتن و نزمبوونةوةشى بة ئةندازةى ثشت‏طوآ خستنى ئايينةكةيةتى.. بة ثيَضةوانةى ئايينةكةى تر!

ئةمةش رِاستى‏يةكى ميَذوويى‏ية، لة بير براوةتةوة.

* * *

"مردن" ترسناك نىية، وةك ئةوةى طومان دةبريَت

"مردن": جآطؤرِين و دةرباز‏بوونة لة بةنديخانة و، رِؤشتنة بةرةو باخ و بيَستان و طولَزارةكان..

كةواتة ئةو كةسةى عةودالَى ذيانة با بة دواى شةهيدى‏دا بطةرِيَت!

قورئانى ثيرؤز بة رِاشكاوى دانى بة ذيانى شةهيددا ناوة.

شةهيد، كة ذانى سةرةمةرطى نةضةشتووة، ثيَى‏‏واية هيَشتا لة ذيانداية و نةمردووة، بةلآ‏م هةست دةكات ذيانى تازةى لةضاو هى ثيَشووى‏دا طةلـآ خاويَن‏ترة.

جياوازيى نيَوان شةهيدان و مردووانى تر، وةك هى ئةم نموونةيةى خوارةوة واية:

دوو كةس خةون دةبينن و، هةردووكيشيان لة خةونةكةيان‏دا طةشتى ناو باخيَكى رِةنطينى ثرِ لة ميوةى جؤراوجؤرى بةتام و لةزةت دةكةن.. بةلآ‏م يةكيَكيان دةيزانى ئةوةى دةيبينيَت خةونة، بؤية ضيَذى زؤرى لةو طةشتةى نةبرد، لةوانةية خةميشى خواردبيَت. كةضى دووهةميان وا نةبوو، نةيدةزانى ئةوةى دةيبينيَت خةونة، بةلَكو ثيَى‏ وابوو لة جيهانى رِاستى و بيَدارى‏داية، بؤية ضيَذى رِاستةقينةى لة خةونةكةى دةبرد.

"خةون" سيَبةرى جيهانى ميسالة و، جيهانى ميساليش سيَبةرى جيهانى بةرزةخة.. لةيةكترضوونى دةستوورةكانى ئةم ضةشنة جيهانانة هى ئةم نهيَنى‏يةية.

* * *

"سياسةت"‏ى ئةم رِؤذطارة لة جيهانى بيرورِاكان‏دا: "شةيتان"‏ة، دةبآ "أعوذ بالله"‏ى لـآ بكريَت!

سياسةتى شارستانيَتيى‏ نوآ دةضيَت لة ثيَناوى كةمايةتى‏دا قوربانى بة زؤربةى خةلَكى دةدات، تةنانةت ضةند كةسيَكى يةكجار كةمى ستةمكار، جةماوةريَكى زؤرى خةلَك لة ثيَناوى هيَنانةديى ئامانجةكانيان‏دا بةخت دةكةن!

بةلآ‏م "عةدالَةتى قورئانى ثيرؤز" خويَن و ذيانى تةنها يةك كةسى بآتاوان نة لةبةر هيض شتيَك‏ و نة لة ثيَناوى زؤرينةدا و نة لة ثيَناوى سةرجةمى طرؤى مرؤظايةتى‏دا بةخت ناكات. ضونكة ئايةتى ثيرؤزى: (مَنْ قَتَلَ نَفْساً بِغَيْرِ نَفْسٍ اَو فسادٍ في الاَرضِ فكأنَّما قَتَلَ النّاسَ جميعاً) (المائدة:32) دوو نهيَنيى مةزن لة بةردةم مرؤظ‏دا دادةنيَت:

يةكةم: دادطةريى رِووت(العدالة المحضة) كة دةستووريَكى هيَندة مةزنة بة يةك ضاو سةيرى: تاك و، كؤمةلأ و، يةك كةس و، سةرجةمى مرؤظايةتى دةكات. هةروةك بةديهيَنانى هةموو ئةوانة بؤ توانستى خوا يةكسانة، بة هةمان جؤر لة بةردةم دادطةريى خواى طةورةش‏دا هةموويان يةكسانن.

ئةوةندة هةية كة مرؤظ بة ويست و ئارةزووى سةربةستانةى خؤى دةتوانيَت لة ثيَناوى ئامانجى بةرزدا خؤى بةخت بكات، بآ ئةوةى يةكيَكى‏تر قوربانيى ثآبدات‏‏ و بةختى بكات‏، با لة ثيَناوى سةرانسةرى مرؤظايةتيش‏دا بيَت! ضونكة رِشتنى خويَن و نةهيَشتنى عيصمةت و كؤتايى‏هيَنان بة ذيانى هةر كةسيَك وةك ئةوة واية كة خويَنى هةموو خةلَكى رِذابيَت و عيصمةتى هةموويان ثآشيَل كرابيَت!

نهيَنيى‏ دووهةم: ئةطةر يةكيَكى لةخؤبايى‏‏، بآ هيض سلَةمينةوة و بةربةستيَك، لة ثيَناوى هيَنانةديى قسةى خؤى‏دا و بؤ مةبةستى تيَر‏كردنى هةوا و ئارةزووةكانى، بآ ثةروا، مرؤظيَكى بآتاوانى كوشت‏‏، ئةوا هةر ئةو مرؤظة ئامادةية سةرانسةرى جيهانيش بفةوتيَنيَت، طةر بيشتوانيَت ئامادةية رِةطةزى مرؤظ لة رِووى زةوى‏دا قةلآ‏ضؤ بكات!

* * *

دةرخستني "لاوازى"، دوذمن "ئازا" دةكات!

ئةى ترسنؤكى لاواز!

"ترس" و "لاوازى"ت هيض سووديَكيان تيَدا نى‏ية، تةنانةت زيانيشت ثآدةطةيةنن. ضونكة خةلَكيت لـآ هان‏دةدةن‏ و بة طورطان‏خواردت دةدةن و ئيشتيهاى درِندةيىيان تيَدا دةبزويَنن و، هةر ئةوةندةى خةلَكى بة ‏لاوازى و ترسنؤكيى تؤيان زانى، يةكسةر ليَت رِادةثةرِن و لة‏ناوت دةبةن!

* * *

خواى طةورة بؤى هةية بةندةى خؤى تاقى بكاتةوة، بةلآم بةندة مافى تاقيكردنةوةى ثةروةردطارى خؤى نىية!

دةسا ئةى مرؤظى دوودلأ!

هةرطيز لة ثيَناوى زيانيَكى وةهمى‏دا بةرذةوةندى‏يةكى مسؤطةر بةخت ناكريَت. كةواتة ئةركى سةرشانى تؤ لةوةداية كة تيَبكؤشيت و ئةنجامى تيَكؤشانةكةشت بة خواى طةورة بسثيَريت. ضونكة خواى طةورة بؤى هةية بةندةى خؤى تاقى‏بكاتةوة و ثيَى‏ بلَيَت: طةر فلآ‏نة كارت جآبةجآ كرد فيسارة ثاداشتت دةدةمةوة.. بةلآ‏م هةرطيز بةندة مافى تاقيكردنةوةى ثةروةردطارى نةدراوةتآ و بؤى نى‏ية بلَيَت: دةبا خواى طةورة لةم كارةدا ثشتم بطريَت تاكو منيش فلآ‏ن كردةوةى ضاك ئةنجام بدةم. خؤ ئةطةر طوفتارى واى لة زار دةربضيَت، ئةوا سنوورى خؤى دةشكيَنيَت.

رِؤذيَكيان شةيتانى لةعنةتى بة حةزرةتى عيساى كورِى مةريةمى وت[6]:

= مادةم جلَةوى هةموو كاريَك بة دةستى خواية و، هةر شتيَكى لة ضارةت نةنووسى‏ بيَت تووشت نايةت، ئةوا لةسةر لوتكةى ئةم ضيايةوة خؤت فرِآدةرة خوارةوة، بزانة ضيت بةسةر ديَت!

حةزرةتى عيسا = دروودى لةسةر ‏بيَت = فةرمووى:

(لةعنةتى! خوا بؤى هةية بةندةى خؤى تاقى بكاتةوة، بةلآ‏م بةندة بؤى نى‏ية ثةروةردطارى خؤى تاقى‏ بكاتةوة)!

* * *

حةزت لة هةر شتيَك كرد، زيادةرِةويي تيَدا مةكة

هةندآ جار دةرمانى نةخؤشى‏يةك دةردة بؤ نةخؤشى‏يةكى تر و، مةلَهةمة شيفابةخشةكةى لةوآدا دةبيَت بة ذةهريَكى كوشندة. ضونكة طةر دةرمان زياد لة ثيَويست بةكار‏بهيَنريَت، هةلَدةطةرِيَتةوة و دةبيَت بة دةرد و نةخؤشى.

* * *

ضاوى عيناد "مةلائيكةت" بة "شةيتان" دةبينيَت

سروشتى سةرسةختى‏(العناد) وةهاية كة: ئةطةر "شةيتان"يَك يارمةتيى يةكيَك بدات، دةلَيَت: ئةوة "مةلائيكةت"‏ة و، رِةحـمةتى بؤ دةنيَريَت.. بةلآ‏م طةر "مةلائيكةت"‏يَك لة رِيزى ئةو كةسانةدا ببينيَت كة رِايان لةطةلأ ئةم‏دا جياية، دةلَيَت: ئةوة "شةيتان"‏ة بةرط و ثؤشاكى خؤى طؤرِيوة! ئنجا دةست بة دوذمنايةتيى‏ دةكات و لةعنةتى بؤ دةنيَريَت!

* * *

طةر "حةق"‏ت دؤزىيةوة، لة ثيَناوى "حةقتر"‏دا ئيختيلاف مةنيَرةوة!

ئةى مرؤظى حةق‏ويست!

ئةطةر يةكطرتن لةسةر "حةق" بة يةك‏نةطرتن دةبوو لةسةر "حةقتر" ئةوا "حةق" حةقتر دةبيَت لة "حةقتر"‏‏‏‏و‏‏، "جوان"‏يش جوانتر دةبيَت لة: "جوانتر"!

* * *

ئيسلام ئايينى ئاشتى و ئاسايشة، بة ناكؤكى و مشت‏و‏مرِى ناوخؤ رِازى نابيَت

ئةى جيهانى ئيسلامى! بزانة ذيانت لة "يةكطرتن‏"داية..

طةر تؤ داواكارى يةكطرتنيت ئةوا دةستوورى:

(ئةمة "حةقة" لة بريى "هةر ئةمة حةقة" و.. ئةمة "جوانة" لة بريى "هةر ئةمة جوانة"..)..

بكة بة رِيَبازى ذيانت!

ضونكة هةموو موسلَمانيَك دةتوانيَت سةبارةت بة رِيَباز و مةزهةبةكةى خؤيةوة بلَيَت:

(ئةم رِيَبازة حةقة و كارم بةسةر رِيَبازةكانى ترةوة نى‏ية. خؤ ئةطةر رِيَبازةكانى تر جوان بن، من ثيَم واية ئةمةى خؤم جوانترة).

بةلآ‏م مافى ئةوةى نى‏ية بة رِيَبازةكةى خؤى بلَيَت:

(تةنها هةر ئةم رِيَبازة حةقة و ئةوانى‏ تر ناحةقن.. هةر تةنها ئةمةى من جوانة، ئةوانى تر ناشيرينن)!

زةين‏تةسكيى مرؤظ و قةتيس‏مانى لةسةر يةك شت، ئةنجامى خؤش‏ويستن و لـآ‏رِازى‏بوونى نةفسة، ثاشان هةر ئةم رِةفتارةشة كة دةبيَت بة دةرد و، لةويشةوة دووبةرةكى و مشت‏و‏مرِ ثةيدا دةبيَت.

بةلآ‏م دةبآ بزانين كة:

دةرمانةكان هةموويان يةك نين، بةلَكو بة‏ثيَى‏ جياوازيى‏ نةخؤشى‏يةكان جياجيان، ئةم جيابوونةشيان كاريَكى حةق و رِةواية.. كةواتة "حةق" يةك دانة نابيَت‏، بةلَكو دةكريَت ضةند دانةيةكى جياجيا بيَت..

ثيَداويستى و خواردةمةنى‏يةكانيش زؤر و جؤراوجؤرن، ئةم جؤراوجؤرى‏يةش كاريَكى رِةوا و حةقة. كةواتة دةكرآ "حةق" جؤراوجؤر بيَت..

توانا و ليَهاتنةكان و هؤكارةكانى ثةروةردة بةش‏بةش و لة‏ يةكتر جياوازن. ئةم بةش‏بةش‏بوون و جياوازى‏يةش كاريَكى حةق و رِةواية. كةواتة دةطونجآ "حةق" بةش‏بةش بيَت.

هةندآ جار تةنها يةك ماددة بةثيَى‏ دوو ميزاجى جياواز دةرديش دةبيَت و دةرمانيش. بؤية رِيَذةى ثيَكهاتووى جياجيا لةو دةرمانة بؤ هةر يةكيَك لةو نةخؤشانة و بةثيَى‏ جياوازيى ميزاجيان، دةست‏نيشان دةكريَت‏‏. كةواتة دةطونجآ "حةق" ئاويَتةيةكى ثيَكهاتوو بيَت و، ئنجا هةر ئةم ئاويَتةيةش لة يةكيَكةوة بؤ يةكيَكى تر بطؤرِيَت.

هةموو خاوةن مةزهةبيَك حوكميَكى رِةها‏(مطلق) بةسةر مةزهةبةكةى‏دا دةردةكات و سنوورى بؤ دةستنيشان ناكات و، ئةم كارة بؤ ميزاجة جياجياكان بةجآ دةهيَلَيَت. كةضى دةمـارطيريى‏ مـةزهـةبى "تةعميم" دروسـت دةكات‏ و‏، ئنجـا ثابةند‏بوونيش بةم تةعميمة كيَشة‏ و مشت‏و‏مرِ دةهيَنيَتة كايةوة.

لة ثيَش ئيسلام‏دا كةلةبةرى فراوان‏‏ و قوولأ و دووريى‏ يةكجار زؤر و سةرسوورِهيَنةر لة نيَوان ضينةكانى مرؤظ‏دا هةبوو، بؤية ئةو واقيعة داخوازى زؤريى ذمارةى ثيَغةمبةران بوو لة يةك كات و سةردةم‏دا، هةروةها ثيَويستى دةكرد كة شةريعةت و مةزهةبةكانيش زؤر و جؤراوجؤر بن.

بةلآ‏م ئايينى ئيسلام ئالأوطؤرِيَكى ئةوتؤى لة ذيانى مرؤظايةتى‏دا بةرثا كرد كة خةلَكى لة يةكترى نزيك بوونةوة و شةريعةتيش بوو بة يةك شةرع و تةنها يةك ثيَغةمبةريش = صلى الله عليه وسلم = رِابةرايةتيى‏ سةرجةمى طرؤى مرؤظى خراية ئةستؤ.

هةرضى مةزهةبةكانيشة، ئةوا هةتا ئاستى هةموو خةلَكى نةبيَت بة يةك‏، هةر ئاوا زؤر و جؤراوجؤر دةبن‏‏. خؤ ئةطةر هةموويان يةكسان بوون و ئاستيان بوو بة يةك و يةك "ثةروةردة"ش سةروزيادى ثيَداويستى‏يةكانى سةرجةمى خةلَكى بوو‏‏، ئةوا ئةو كاتة مةزهةبةكانيش دةبن بة يةك.

* * *

بةديهيَنان و كؤكردنةوةى شتانى دذ بة يةك حيكمةتيَكى مةزنى تيَداية.. "طةرديلة" و "خؤر" لة دةستى توانست‏دا يةكسانن

ئةى براى دلأبيَدارم!

توانستى خواى طةورة لة كؤكردنةوةى شتانى دذ بة يةك‏دا دةردةكةويَت..

ضونكة نهيَنى‏يةكى مةزن هةية لة بوونى:

ئازار لةناو لةزةت‏دا و.. شةرِ لةناو خيَردا و.. ناشيرينى لة تويَى‏ جوانى‏دا و.. زيان لة ناوةندى قازانج‏دا و.. نةهامةت لة ميانةى نيعمةت‏دا و.. ئاطريش لةناو نووردا..

دةزانيت بؤضى؟

بؤ ئةوةى: رِاستى‏ية رِيَذةيى‏يةكان(الحقائق النسبية) بضةسثيَن و جيَى‏ خؤيان بطرن.. هةروةها تاكو ضةندين شتى زؤر و زةبةندةش لة تةنها يةك شتةوة ثةيدا ببن و بيَنة جيهانى "بوون".

بؤ نموونة: ئةطةر "خالأ"‏يَك بة توندى و خيَرايى بجوولَيَنيت دةبيَت بة "هيَلأ"‏يَك و، طةر بريسكةيةكيش بخوليَنيتةوة بازنةيةكى رِووناكى ثيَك دةهيَنيَت.

فةرمانبةرى و ئةركى "رِاستى‏ية رِيَذةيى‏يةكان" لة دنيادا بريتى‏ية لةوةى كة: دةبن بة ضةند دةنكة تؤويَك و ضةندةها طولأ دةطرن، ضونكة هةر ئةو رِاستىيانةن كة هةويَنى بوونةوةران و ثةيوةنديى‏ رِيَسا و نةخش و نيطارةكانيان ثيَك‏دةهيَنن.. بةلآ‏م لةودنيادا، ئةم كاروبارة طويَرةيىيانة دةبن بة رِاستيى تةواوةتى و رِاستةقينة.

ثلةكانى طةرما لة تيَكةلأ‏بوونى سةرماوة ثةيدا دةبن و، ثلةكانى جوانىيش لة تيَهةلَكيَش‏بوونى ناشيرينى‏يةوة دروست دةبن‏. واتة عيللةتى ثةيدا‏بوونى ئةو ثلانة هؤى تيَكةلأ‏بوونى دذةكانيانة.

بؤ نموونة:

رِووناكى قةرزارى تاريكى‏ية و.. لةزةت منةتبارى ئازارة و.. طةر نةخؤشى نةبواية تةندروستى هيض تام و ضيَذيَكى نةدةبوو.. هةروةها طةر بةهةشتيش نةبواية دؤزةخ نةدةبووة سزاخانة.. تةنانةت طةر زةمهةرير نةبيَت دؤزةخيش نابيَت بة دؤزةخى رِاستةقينة، بطرة ئةطةر زةمهةرير نةبواية دؤزةخ بة تةواوى هيض شتيَكى نةدةسووتاند!

جا ئةو بةديهيَنةرة ئةزةلى‏ية‏، لة رِيَى‏ بةديهيَنانى شتانى دذ بةيةكةوة حيكمةتة مةزنةكةى خؤى دةرخستووة و سام و شكؤى لةم رِآيةوة درةوشاوةتةوة..

هةر ئةو خاوةن توانستة هةميشةيى‏يةش، بة كؤكردنةوةى شتانى دذ بة يةك، توانستى خؤى دةرخستووة و، لةم رِآيةوة طةورةيى و مةزنايةتى‏يةكةى ئاشكرا بوون.

مادةم ئةو توانستة خوايى‏ية شتيَكى ثيَويستة بؤ زاتى مةزنى ثةروةردطار، ئةوا دةبيَت = بة ثيَويست و بةداهةت = ئةو زاتة "دذ"‏ى خؤى تيَدا نةبيَت و كؤلَةواريى تيَكةلأ نةبيَت و توانسـتةكـةشـى ثلةثلة نةبيَت‏‏ و سـةرجةمى شـتانى بةلاوة يةكسان بن‏ و هيض شتيَكى ثآ قورس‏‏‏‏‏ و طران نةبيَت.

"خؤر" نموونةيةكة بؤ ئةو توانستة..

ئةوةتا خؤر بووة بة تاق و كلآ‏و‏رِؤذنةيةك بؤ رِووناكيى‏ ئةو توانستة و.. رِووى زةوىيش ئاويَنةيةتى.. تةنانةت ضاوى ئاورنط و شةونمةكانيش ئاويَنةيةكى ترى ئةو كلآ‏و‏رِؤذنةيةن.

ضونكة رِووى فراوانى دةريا ئاويَنةيةكى طةورةية بؤ تيا‏دةركةوتنى خؤر، كت‏و‏مت وةك ئةوةى كة بلَق و كةفى شةثؤلةكانى دةبن بةو ئاويَنةية و خؤريان تيَدا دةردةكةويَت، ضاوى شةونم و ئاورنطةكانيش كة وةك ئةستيَرة دةبريسكيَنةوة و تريفة دةدةن.. هةموو يةكيَك لةمانة، هةمان رِووناكيى هةمان خؤر دةردةخةن. كةواتة دةريا و شةونم، هةردووكيان بة لاى خؤرةوة يةكسانن..

توانستى خواوةنديش وةك ئةم نموونةية واية، ضونكة هةروةك بيلبيلةى ضاوى ئاورنط و شةونم خؤريَكى بضووكة دةبريسكيَتةوة.. خؤرى مةزنيش شةونميَكى بضووكة و بيلبيلةى ضاوةكانى لة خؤرى توانستى خواى طةورةوة رِووناكى وةردةطريَت و، ضةشنى سوورِانةوةى مانط بة دةورى زةوى‏دا‏، ئةويش ثابةندى ئةو توانستةية و لة دةورى‏دا سوورِ دةخوات.. ئاسمانةكانيش دةريايةكى فراوانى بآليَوارن و، بة فةرمانى خواى ميهرةبان كةف و بلَقةكانى = كة ئةستيَرة و خؤرةكانن = لةسةر رِووى‏دا شةثؤل دةدةن.

بةم ضةشنة "توانست" درةوشايةوة و، ضةند بريسكةيةكى "نوور"‏ى بةسةر ئةو دلَؤثانةدا ثةخشاند!

كةواتة هةموو خؤريَك دلَؤثيَكة ‏‏‏و‏‏، طشت ئةستيَرةيةكيش شةونميَكة و، هةموو بريسكةيةكيش ويَنةيةكة..

جا ئةو خؤرة مةزنةى كة وةك دلَؤثيَك واية، تيشكدانةوةيةكى كزى درةوشانةوةى ئةو رِيَذنة مةزنةى توانستة، ضونكة تةنها بريسكانةوةيةكى بضووكى ئةو رِيَذنةية "خؤر" دةكات بة: "ئةستيَرةيةكى رِووناكى‏بةخش"!

ئةو ئةستيَرةيةش كة وةك شةونم واية، لة ناو ضاوى خؤى‏دا رِيَى‏ ئةو بريسكةية دةكاتةوة‏و، بةو ثآية: خؤى دةبيَت بة ضرا و ضاويشى بة بلووريَكى ئةوتؤ كة رِووناكيى‏ زياتر بة ضراكة دةبةخشيَت.

* * *

تايبةتكارىيةكانت لة ذيَر خاكى "ثةنهاني"‏دا بنيَذة، با طةشة بكةن!

ئةى مرؤظى خاوةن تايبةتمةندى!

بة "خؤدةرخستن" و "خؤ‏قوت‏كردنةوة" ستةم لة كةس مةكة، ضونكة ئةطةر هةر لة ذيَر ثةردةى "ثةنهانى‏"دا بوويتاية، ئةوا ثيت و بةرةكةت و ضاكةت بة برايانت دةبةخشى و، ئةو كاتة دةطونجا لة هةموو برايةكت‏دا تؤ دةربكةوتيتاية و، ئةو تؤ بواية! بةم جؤرة رِيَز و سةرنجى خةلَكيت بؤ هةموو برايةكت رِادةكيَشا.

بةلآ‏م طةر خؤت دةربخةيت و تايبةتكارى‏يةكانت ئاشكرا بكةيت، ئةوا دةكةويتة سيَبةرةوة كةضى لة حالَةتى يةكةم‏دا خؤريَكى مةعنةوى بوويت. بؤ خؤت بةم هةولَةت لة شان و شكؤى هاورِآيانت دادةطريت و رِيَزيان كةم دةكةيتةوة.

واتة: خؤدةرخستن و ئاشكراكردنى تايبةتكارى‏ية خؤيى‏‏يةكان، دوو كارى نارِةوان و بة ستةم دادةنريَن.

لة كاتيَك‏دا دةرخستنى تايبةتكارى‏ية رِاستةقينةكان ئاوا بيَت كة خاوةنةكةى رِاست دةكات، دةبآ هةولَدان بؤ ناوبانط يـان ئـةو ضـةشـنة خؤدةرخستنة ضؤن بيَت كة ئةنجامى رِيا و كلكة‏لةقيَى‏ درؤزنانةية؟!

كةواتة نهيَنى‏يةكى مةزن و حيكمةتيَكى خوايى و رِيَسايةكى تةواو كاملأ لةوةدا هةية كة "يةك دانة"‏ى ناو "جؤر"‏يَك = لة رِيَى‏ شاردنةوة و ثةنهان‏بوونيةوة = نرخ و بايةخ بة سةرجةمى دانةدانة و يةك‏بة‏يةكى تاكةكانى ئةو جؤرة دةبةخشيَت!

ئةمانةى خوارةوة نموونةى ئةم رِاستى‏يةن:

"وةلى" لةناو مرؤظ‏دا و‏.. "ئةجةل" لة تةمةن‏دا، كة تا ئيَستاش ناديارن.. هةروةها "سةعاتى طيرا‏بوونى دوعا" لة شةو و رِؤذى جومعةدا و.. "شةوى قةدر" لة رِةمةزان‏دا و.. "ئيسمى ئةعظه‏م" لة نيَوان ناوة جوانةكانى خواى طةورةدا.

ئةو نهيَنى‏ية نيان و نرخ و بةها طرنطةى كة لة تويَى‏ ئةم ضةشنة نموونانةدا هةن بريتى‏ية لةوةى كة:

(لة ثةنهان‏كردنى هةرشتيَك‏دا دةرخستن و.. لة شاردنةوةش‏دا ضةسثاندن هةية)!

بؤ نموونة: "ثةنهان‏كردنى ئةجةل" هاوسةنطى‏يةكى ورد و ناسكى لة نيَوان ترس و ئوميَد(الخوف والرجاء)‏دا رِاطرتووة، كة هاوسةنطيى‏ نيَوان‏: وةهمى مانةوةى ذيانى دنيا و، ضاوةرِوانيى‏ ثاداشتى دوارِؤذة‏‏‏‏.

كةواتة تةمةنيَكى ماوة نةزانراوى بيست سالَى طةلـآ باشترة لة تةمةنيَكى هةزار سالَيى‏ ديارى‏كراو، ضونكة دواى تةواو‏كردنى نيوةى ئةو تةمةنة زانراوة، مرؤظ ذيانى وةكو ئةو كةسة لـآ‏دةطوزةريَت كة هةنطاو بةرةو ثةتى سيَدارة بنيَت، واتة خةم و ثةذارةى بةردةوامى ئةو كؤتايى‏‏ية دةست‏نيشانكراوةى، نايةلَيَت لة ضيَذى حةوانةوة و شادمانى بةرخوردار ببيَت!

* * *

هيض ميهر‏‏ و سؤزيَك لة ميهرةبانيى خواى طةورة فراوانتر نىية و‏، هيض توورِةيى و رِقيَكيش لة هى ئةو سةخت‏تر نىية

نة ميهرةبانى هةية لة سةرووى ميهرةبانيى‏ خواى طةورةوة بيَت و، نة توورِةيى و رِقيش هةية لة هى ئةو توندوتيذ‏تر بيَت.

كةواتة طشت كارةكان بؤ خواوةندى دادطةرى ميهرةبان بةجآبهيَلَة‏، ضونكة:

شةفةقةتى زياد لة ثيَويست زيان‏بةخشة و..

رِقى لة سنوور بةدةريش كاريَكى بآكةلَكة.

* * *

"ئيسراف" دةرطاية بؤ "هةرزةيي"، كة ئةويش مرؤظ بةرةو "نزمي" دةداتة بةر!

براى هةلَةخةرجم!

دوو ثاروو خؤراكى بةثيَزى سوودبةخش بؤ لةش، كة يةكيَكيان بة يةك قورش و ئةوى‏ تريان بة دة قورش بيَت، هةردووكيان ثيَش ئةوةى برِؤنة ناو دةمى مرؤظةوة و، دواى تيَثةرِ‏بوونيشيان لة طةروويةوة: يةكسانن! جياوازيى نيَوانيان = بؤ مرؤظى بآئاطاى نةزان = تةنها لة ضيَذيَكى كةم‏خايةنى ضةند سانيةيى‏‏داية. ضونكة هةستى ضةشتن هةميشة بةم جياوازى‏ية كةم خايةنة ئةو مرؤظة دةخةلَةتيَنيَت.

لة رِاستى‏دا "هةستى ضةشتن" ئةركى ثاسةوانيى لةش و سةرثةرشتىكردنى طةدةى مرؤظى ثآسثيَرراوة، كة ئةمةش كاريَكى ئيجابى‏ية، بةلآ‏م طةر واز لةو ئةركةى ئةستؤى بهيَنيَت و لة ثيَناوى دةستةبةر‏كردنى ضيَذيَكى زياتر = بؤ مرؤظى غافلأ = هةولَى رِازى‏كردنى ئةوى ثاسةوان بدريَت، ئةوا كاريطةرى و ئةنجاميَكى سةلبى بؤ لةشى مرؤظ بةجآدةهيَلَيَت.

كةواتة طةر لة‏ بريى يةك قورش دة قورشى بدريَتآ، ئةوا فةرمانبةرى‏ية خاويَنة بآطةردةكةى ليَلأ دةبيَت و خؤيشى دةبيَت بة شويَن‏كةوتةى "شةيتان".

لةبةر ئةوة = برام! = توخنى ئةم رِةفتارة مةكةوة، با طرفتارى ضةثةلَترين جؤرى ئيسراف نةبيت!

* * *

"هةستي ضةشتن" فةرمانبةري تةلطرافة.. "لةزةت" مةكة بة خواست و ئارةزووي، با لة رِآ دةرنةضيَت![7]

خواى طةورة، بة ضاكةى ثةروةردطارى و دانايى و ضاوديَريى‏ خؤى دوو مةلَبةندى لةناو دةم و لووتى مرؤظ‏دا دامةزراندووة، كة ثاسةوانةكانى سةر سنوورى جيهانى بضووكى مرؤظى تيَدا داناون و، هةموو رِةطيَكى وةك تةلةفؤنيَك داكوتاوة و دةمارةكانيشى لة حوكمى تةلطراف‏دا داناوة. ثاشان ضاوديَريى‏ بةخشندةيى‏ ئةو، فةرمانبةريى ناردنى طفت‏و‏طؤ تةلةفؤنى‏يةكانى بة "هةستى بؤنكردن" و، ناردنى تةلطرافةكانيشى بة "هةستى ضةشتن" سثاردووة.

ثاشان ميهرةبانيى رِؤزيدةرى رِاستةقينة، ليستةى نرخ و بةهاى لةسةر يةك بةيةكى رِؤزى‏يةكان داناوة، كة بريتين لة: تام و رِةنط و بؤن.. ضونكة ئةم سيانة = لة رِووى رِؤزيدانةوة = وةك تابلؤى ئاطادارى‏نامة و بليتى دةعوةت و رِوخسةت‏نامة وان، بانطى ميوان و خولَكى هةذاران دةكةن!

ئةو رِؤزيدةرة بةخشندةيةش ضةندين ئةندامى بؤ "ضةشتن" و "بينين" و "بؤن‏كردن" بة زيندةوةرة رِؤزى‏دراوةكان بةخشيوة و، ئنجا خواردةمةنى‏يةكانيشى بة ضةندةها جؤر رِةنط‏و بؤى ئارايشت و جوانى رِازاندووةتةوة، تاكو دلآ‏نى موشتاق و تاسةمةنديان ثآ بداتةوة و، شةوق و هةستى كةسانى بآثةرواشيان ثآبجوولَيَنيَت..

ئنجا هةر ئةوةندةى خؤراك دةطاتة ناو دةم، يةكسةر هةستى ضةشتن (بة‏ تةلطراف) سةرجةمى ئةندامةكانى لةش ئاطادار دةكاتةوة و‏، هةستى بؤنكردنيش (بة ‏تةلةفؤن) جؤر و بابةتى خواردنةكةيان ثآ رِادةطةيةنيَت!

طشت زيندةوةران، كة رِؤزى و ثيَداويستىيان لة يةكتر جياوازة، تيَكرِا بة‏ثيَى‏ ئةم هةوالآ‏نةى كة بؤيان ديَت رِةفتار دةكةن. جا يان ئةوةية ثيَشوازى لةو رِؤزى و خواردنة دةكةن، ياخود وةلآ‏م ديَتةوة بة رِآ ثآنةدانى. ئةو كاتة "دةم" خواردنةكة دةهاويَتة‏دةر، تةنانةت هةندآ جار تفيش لة ضارةى دةكات!

جا مادةم "هةستى ضةشتن" فةرمانبةرة و لة لايةن ضاوديَريى‏ خواى طةورةوة كارى ثآ سثيَرراوة، ئةوا هةرطيز بة تام‏ضةشتنى هةميشة ‏بةردةوام مةى‏خةلَةتيَنة و لة رِآ دةرى‏مةكة، دةنا لةبةر ئيشتيهاى درؤينة كة سةرنجى رِادةكيَشيَت، ئيشتيهاى رِاستةقينةى لة بير دةضيَتةوة‏. ئنجا مرؤظ، لةسةر ئةو هةلَةيةى، بة نةخؤشى سزا دةدريَت و بة دةرد و بيمارى تؤلَةى لـآ‏دةسيَنريَتةوة.

بزانة كة ‏:

تام‏‏ و لةزةتى رِاستةقينة لة ئيشتيهاى رِاستةقينةوة سةرضاوة دةطريَت.. ئيشتيهاى رِاستةقينةش لة ثيَويستيى‏ رِاستةقينةوة هةلَدةقولَيَت.

ئا لةم ضيَذ و لةزةتة رِاستةقينةيةدا = كة سةروزيادى مرؤظة = ثادشا و طةدا يةكسانن.

* * *

جؤرى رِوانين وةك "نييةت" واية، عادةت دةكات بة عيبادةت!

بة وردى سةرنج لةم خالَة بدة:

هةروةك عادةتة حةلآ‏لَةكان لة رِيَى‏ نييةتةوة دةبن بة عيبادةت، زانستة طةردوونى‏يةكانيش بة هةمان شيَوةن‏؛ "جؤرى رِوانين" دةيانكات بة زانستى خواناسى!

ئةوةتا طةر لةطةلأ سةرنجدانى ورد‏ و بير‏كردنةوةى قوولأ‏دا لة سنعةت و وردةكارى‏يةكان، بة "تيَرِوانينى حةرفى" تةماشاى ئةو زانستانة بكةيت، واتة بلَيَيت: (بةديهيَنانى ئةمة ضةندة ناوازةية و بةديهيَنةرى مةزن ضةندة جوان بةديى‏‏‏هيَناوة)، نةك‏ بلَيَيت: (ضةندة جوانة)..

بةلَآ، طةر لةم طؤشةيةوة بؤ طةردوون برِوانيت، ئةوا: نةخش و نيطارةكانى نيطاركيَشى مةزن و، بريسكانةوةى ويست و وردةكارى لة رِيَسا و دانايى‏ ئةودا‏، سةرجةمى طومانةكانت دةدةن بة بادا و رِووناكىيان لة جآدا بةجآدةهيَلَن‏‏. ئةو كاتةش زانستة طةردوونى‏يةكان دةبن بة زانياريى‏ خواناسين.

بةلآ‏م طةر بة "واتاى ئيسمى" و لة طؤشةى "سروشت"‏ةوة برِوانيتة طةردوون، واتة ثيَت وابيَت طةردوون لة خؤيةوة ثةيدا بووة، ئةوا بازنةى زانيارى‏يةكان سةبارةت بة تؤوة دةبن بة مةيدانى نةزانى.

ئنجا بزانة كة ضؤن رِاستى‏ية بةرزةكان لةناو دةستة نزمةكان‏دا بة زاية دةضن!

طةلـآ نموونةى تر هةن شايةتن لةسةر ئةم رِاستى‏ية.

* * *

لةم جؤرة سةردةم و رِؤذطارانةدا "شةرع" بوار بة هةلَبذاردني ذياني "رِةفاهييةت" نادات

هةركاتيَك تام و لةزةتةكان بانطيان لة مرؤظ كرد، دةبآ بة: "وابزانة خواردم" وةلآ‏م بدريَنةوة!

ضونكة ئةو كةسةى ئةمةى كرد بة دةستوورى ذيانى، مزطةوتيَكى نةخوارد كة دةيتوانى بيخوارداية[8]!

لة سةردةمةكانى ثيَشين‏دا زؤربةى موسلَمانان برسى و دةست‏كورت نةبوون، بؤية = تا رِادةيةك = دروست بوو موسلَمان ذيانى رِةفاهييةت(خؤش‏طوزةرانى) بؤ خؤى هةلأ‏بذيَريَت‏.. بةلآ‏م لةم سةردةمةى ئيَستادا زؤربةيان شةو بة برسيَتى رِؤذ دةكةنةوة، بؤية هيض بوار و رِوخسةتيَكى شةرعيمان بؤ نةماوةتةوة كة بة دواى لةزةت ضةشتن‏دا بطةرِيَين.

ئةوةتا طوزةرانى زؤربةى هةرة زؤرى موسلَمانان سادة و ساكارة، دةبآ موسلَمانانى تريش لة خواردنى خواردةمةنيى سادةى سةروزياد‏(كفاف)‏دا ضاو لةوان بكةن.

بةلَآ، ئةمة هةزار جار باشترة لةوةى كة مرؤظ لة خواردن و طوزةرانى‏دا ضاو لة كةمايةتى‏يةكى هةلَةخةرجى دةست‏بلآ‏و بكات و لاسايى هةرزةيى ئةوان بكاتةوة.

* * *

رِؤذيَك ديَت كة "نةبووني نيعمةت" بة نيعمةت دادةنريَت

هيَزى يادخةرةوة‏(قوة الذاكرة) نيعمةتة، بةلآ‏م لة دةمى ثةيدابوونى بةلآ‏ و طيروطرفتةكان‏دا، "لةبيرضوونةوة" بؤ مرؤظى هةرزة طةلـآ باشترة!

لةبيرضوونةوةش، خؤى لة خؤى‏دا، نيعمةتة‏‏، ضونكة ئازارى تةنها يةك رِؤذ دةرخواردى مرؤظ دةدات و ئازارة كةلَةكةبووةكانى لة بير دةباتةوة.

* * *

هةموو طيروطرفتيَك لايةنيَكى خيَرى تيَداية

ئةى ئةو كةسةى طيرؤدةى بةلآ‏يةك بووة!

لة ناوةندى هةموو طيروطرفتيَك‏دا نيعمةتيَك حةشار دراوة، بة وردى سةرنج بدة با بيبينيت.

ضونكة هةروةك ثلةيةكى طةرمى لة هةموو شتيَك‏دا هةية، لة هةموو موسيبةتيَكيش‏دا ثلةيةكى نيعمةت هةية.

كةواتة ثلةى نيعمةت لةم بةلآ‏ بضووكةدا ببينة و، ئنجا بير لة طةورةكة بكةرةوة و شوكرى ثةروةردطارى ميهرةبانى لةسةر ثيَشكةش بكة.

دةنا هةتا موسيبةت و طيروطرفتةكةت بة طةورة بزانيت، لةبةرى دةلةرزيت و ليَى‏ هةلأ‏ديَيت. ضونكة ئةطةر خةمى بؤ بخؤيت، لة بةرضاوت‏دا بةرةبةرة طةورة دةبيَت تا طرفتارى ترس و بيمت دةكات. خؤ ئةطةر دلَة‏تةثآ و نيطةرانى و طومانيش بخةيتة سةر مةترسى و خةمةكانت، ئةوا (يةك) موسيبةتت لـآ دةبيَت بة (دة)! ضونكة ويَنة وةهمى‏يةكةى لةناو دلأ‏دا دةبيَت بة رِوخسارى رِاستةقينة و، ئنجا طورزة جةرطبرِةكانى لةوآ ئاراستةى "دلأ" دةكات.

* * *

خؤت بة طةورة ثيشان مةدة، با بضووك نةبيتةوة!

ئةى ئةو كةسةى "أنا"‏يةكى دوو ضةندانةى تيَداية و طرفتارى خؤ‏ بةطةورة زانين و لةخؤبايى‏بوون بووة!

ثيَويستة شارةزاى ئةم ثيَوةرة ببيت:

هةموو كةسيَك ثةنجةرةيةكى هةية، ض بؤ سةير‏كردن و ض بؤ ثيشان‏دان، لـآيةوة دةرِوانيَتة كؤمةلأ.. ئةو ثةنجةرةيةش ثيَى‏ دةوتريَت: ثلة و ثاية..

جا ئةطةر ئةو ثةنجةرةية لة بالآ‏ى نرخ و بةهاى خؤى بةرزتر بوو، ئةوا بة "تةكةببور" بالآ‏ى نرخ و بةهاى خؤى دريَذ دةكات تاكو لةو ثةنجةرةيةوة دةربكةويَت.. بةلآ‏م طةر ثةنجةرةكـةى لة بالآ‏ى هيممةتى ئةو نزم‏تر بوو‏، ئـةوا بة "تةوازوع"‏ةوة خؤى بضووك دةكاتةوة‏ و دادةنةويَت تا لةو ئاستةدا دةبينيَت و دةشبينريَت!

ثيَوةرى مةزنايةتى لة مرؤظانى كاملأ‏دا تةوازوعة..

بةلآ‏م كةسانى بوودةلَة و ناتةواو، ثيَوةرى بضووكىيان تةكةببورة!

* * *

بة طويَرةى طؤرِين و جياوازيى رِآ و شويَن رِةوشتةكانيش دةطؤرِيَن

تةنها يةك رِةوشت كة لةسةر يةك شيَوة بيَت، لة ضةند جآيةكى جياجيادا جؤراوجؤر دةردةكةويَت، ئةوةتا: تاوآ بة ديَويَكى ناشيرين و تاويَكى تريش بة مةلائيكةتيَكى رِؤح‏سووك دةبينريَت‏ و‏‏، جارآ باش و جاريَكى تر خراث دةنويَنيَت!

ئةمانةى خوارةوة نموونةى رِوونكردنةوةن:

ئةو دةروون بةرزى(عزة النفس)‏ية‏ى كة "لاواز" بةرامبةر "بةهيَزان" هةستى ثآ دةكات، طةر لة مرؤظى بةهيَزدا بيَت بة "تةكةببور" و "لةخؤبايى‏بوون" دادةنريَت.. هةروةها ئةو "تةوازوع"‏ةش كة مرؤظى بةهيَز بةرامبةر لاواز هةستى ثآدةكات طةر لة باباى لاوازدا بيَت بة "زةليلى" دادةنريَت.

جيدييةت و ليَبرِانى كاربةدةست و حوكمرِان لة رِآ و شويَنى كارةكةى‏دا بة "ويقار"‏و، نةرم و نيانيشى لةوآدا بة "زةليلى" لة قةلَةم دةدريَت.. بةلآ‏م طةر ئةم جيدييةتة لة مالَةوةدا دةرببرِيَت، ئةوا دةبيَت بة بةلَطةى "تةكةببور" و، طةر نةرم و نيانيش بيَت بةلَطةى "تةوازوع"‏ة.

طةر مرؤظ لةو كةسانة خؤش ببيَت كة خراثةيان بةرامبةر كردووة، يان ضيى‏ هةية بى‏بةخشيَت و بةختى بكات، كردةوةيةكى ضاكى ئةنجام داوة.. بةلآ‏م ئةطةر ئةمة بة ناوى كؤمةلأ و كةسانى ترةوة بكات، ئةوا بة خيانةت دادةنريَت.

سثاردنى تةرتيب‏دانى ثيَشةكيى‏ هةر كاريَك بة خواى طةورة، بة "تةمبةلَى" دادةنريَت، بةلآ‏م بؤ هاتنةديى ئةنجام بة: "تةوةككول" دةذميَرريَت و شةرع فةرمانى ثآ دةدات.

رِازى‏بوونى مرؤظ لة ئةنجامى كرد و كؤششةكانى و ئةو بةشةى دةى‏دريَتآ و دةى‏كةوآ "قةناعةت"‏ة و كاريَكى باشة و ئارةزووى بةردةوامبوونى هةولأ و كؤششى تيَدا بةهيَز دةكات.. بةلآ‏م رِازى‏بوون تةنها بةوةى كة لة دةست‏داية قةناعةتيَكى خراثة، بةلَكو كورت‏هيَنانة لة هيممةت‏دا.

طةلـآ نموونة لةسةر ئةمة هةية.

قورئانى ثيرؤز بة ضةشنيَكى رِةها(مطلق) ناوى: "الصالحات" و "التقوى" دةبات. ئةم دةست‏نيشان ‏نةكردنةشيان لة لايةن قورئانةوة هيَماية بؤ كاريطةريى‏ مةقام و مةنزلأ و ثلة و ثايةكان.

كةواتة ثوختة و كورتةيةكى قورئانى ثيرؤز‏: دريَذة‏ثيَدانة و.. بآدةنطيشى طوفتاريَكى بةرفراوانة!

* * *



[1]  مةبةست دةولَةتى عوسمانى‏ية. (وةرطيَرِ)

[2]  واتة لةمةولا رِشانةوةى سةخت و ضةثةلأ‏ترى ديَتة رِآ،‏ ئةوةبوو دوو جةنطى جيهانيى وةهاى رِشاندةوة كة دةريا و وشكايى و هةواى طؤى زةويى ضةثةلأ كرد و سةرانسةرى دنياى طرتةوة. (دانةر)

[3]  مةبةست بة وشةى "دةهاء": طشت ئةو ضةمك‏(مفاهيم)‏ة ماددىيانةية كة شارستانيَتيى خؤرئاوا،‏ يان بيرى ماددى لة فةلسةفةى خؤرئاوادا لة ئاميَزيان طرتووة. ئةم وشةيةشمان وةك خؤى هيَشتةوة،‏ ضونكة لةطةلأ وشةى "هودا" تةجانوسيَكى قةشةنط ثيَك‏دةهيَنن. (وةرطيَرِ)

[4]  "توركياى لاو" يان "جؤن تورك" بةو كؤمةلأ و تاك‏تاكانة دةوتريَت كة لة سةردةمى سولَتان عبدالعزيزةوة تاكو لةسـةركار ‏لابردنى ســولَتان عبدالحميد لة سالَى 1909زدا دذ و نةيارى رِذيَمــى فــةرمانرِةوا بوون لة دةولَةتــى عوســمانى‏دا. لة هةموويان بةهيَزتر: كؤمةلَةى "ئيتتيحاد و تةرةقى" بوو،‏ كة توانىيان سولَتان عبدالحميد لةسةر كار لابدةن. (وةرطيَرِ)

[5] ئاماذةيةكى رِوون و ئاشكراية بؤ شارستانيَتيى مولحيدى ستةمكار كة ئيَستا بة ئازارى سةرةمةرطةوة طيرؤدةية! (وةرطيَرِ)

[6]  برِوانة: (أدب الدنيا والدين،‏ لأبي الحسن علي بن محمد الماوردي،‏ تحقيق مصطفى السقا. ص27. الطبعة الثانية). (وةرطيَرِ)

[7]  ئةم ثارضةية ناوكى ثةيامى ئيقتيصادة،‏‏ دةلَيَى ئةو ثةيامة لةم ضةند ديَرِةدا كورت كراوةتةوة! (دانةر)

[8] مزطةوتى: "وا بزانة خواردم = صانكى يدم" دةكةويَتة طةرِةكى سولَتان محمد فاتح لة ئةستةمبوولأ. بنياتنةرةكةى ثارةى ثيَويستى بؤ ئةو مةبةستة لة دةمى خؤى طرتووةتةوة و،‏ هةركات حةزى لة خواردنيَك بكرداية،‏ نةى‏دةخوارد و برِى ثارةى ئةو شتةى ثاشةكةوت دةكرد و دةى‏وت: "وابزانة خواردم"! تاكو لةم رِآيةوة هيَندة ثارةى كؤكردةوة كة ئةو مزطةوتةى ثآ بنيات نا و دوايى ئةو ناوةى لـآ نرا! (دانةر)