الحمد لله ربّ العالمين والصلاة والسلام على
سيد المرسلين وعلى آله وصحبه أجمعين.
ئةم
طةردوونة هةر بؤ خؤى بةلَطةيةكى مةزنة.
ضونكة
زمانى جيهانى ثةنهان(الغيب) و زمانى جيهانى بينراو(الشهادة) هةردووكيان بة
تةوحيدى خواوةندى ميهرةبانةوة سةرطةرمى تةسبيحاتن و، بة دةنطيَكى زولآلَى يةكجار
بلَند ذيكرى: "لا
إله إلاّ هو" دةلَيَنةوة.
ئةوةتا
سةرجةم طةرديلة و خانة و طؤشة و ئةندامةكانى طةردوون هةميشة لةطةلأ طرمةى دةنطى ذيكرى: "لا
إله إلاّ هو"دا بةشدارة و زمانى ثاراوة.
هةرضةندةش
ئةو زمانانة جؤراوجؤرن و ئةو دةنطانةش ثلةثلةن، بةلآم هةر هةموويان ثيَكةوة بة يةك
دةنط دةلَيَن: "لا
إله إلاّ هو".
ئةم
طةردوونة مرؤظيَكى لة ئادةميزاد مةزنترة و بة دةنطيَكى بةرز يادى ثةروةردطارى
دةكات و، دةنطة نةرم و وردةكانى بةش و ثارضة و طةرديلةكانيشى تيَكرِا لةطةلأ ئةو
دةنطة بة خورِةدا، دةلَيَن: "لا إله إلاّ هو".
بةلَآ،
ئةم جيهانة لة ناوةندى كؤرِيَكى مةزنى ذيكردا، ئايةتةكانى
قورئانى ثيرؤز دةخويَنيَت.
جا
ئةم قورئانة رِؤشنا و رِووناكى بةخشةيش، هاودةم لةطةلأ سةرجةمى
طيانلةبةراندا، "لا إله إلاّ هو" دووثات دةكاتةوةو
دةيلَيَتةوة.
ئنجا
ئةم قورئانة حةكيمةش بةلَطةيةكى طؤياى ئةو تةوحيدةية و، سةرجةم ئايةتةكانى ضةند
زمانيَكى رِاستطؤ و تيشكى ثرشنطدارى ئيمانن و، هةموو ثيَكةوة ذيكرى "لا
إله إلاّ هو" دةلَيَنةوة.
خؤ
ئةطةر طويَى خؤت بة سنطى ئةم قورئانةوة بنووسيَنيت، ئةوا بآ هيض طومانيَك لة
قوولآيى ناخيةوة زايةلَةيةكى ئاشكراى ئاسمانى دةبيستيت كة "لا
إله إلاّ هو"ى لـآ بةرز دةبيَتةوة..
ئةو
دةنطة نيانة، دةنطيَكى بةرز و بلَندة و لةوثةرِى جيددييةت و ئونس و رِاستى و
ئيخلاسداية و، بة ضةندين بةلَطةى قةناعةتبةخشى بةهيَز ثشتى طيراوة و، بةردةوام "لا
إله إلاّ هو" دووثات دةكاتةوة..
ئةم
بةلَطة رِؤشناية، هةر شةش لاكانى رِوون و خاويَنن، ضونكة: مؤرى ئيعجازى لة
"سةر" نةخشاوة و..
لة
"ناوى"يشىدا نوورى هيدايةت دةبريسكيَتةوة و دةلَيَت: "لا
إله إلاّ هو"..
تانوثؤى
بةلَطةى مةنتيقيى لة "ذيَر"داية و..
بة
لاى "رِاست"يشى عةقلآن دةخاتة طوفتار و تةسديقيان بةدةست دةهيَنيَت و
دةميان بة "لا
إله إلاّ هو" دةكاتةوة.
لاى
"ضةث"يشى، كة رِاستة، بةدةستهيَنانى شايةتيى ويذدانة..
"بةردةم"يشى
خيَر و جوانىية و..
"ئامانج"يشى
بةدةستهيَنانى بةختةوةرىية و، ئةو كليلةش كة هةميشة بؤ ئةم مةبةستة بةكارى
دةهيَنيَت بريتىية لة: "لا إله إلاّ هو".
لاى
"ثشتةوة"شى كة بةردةمة، واتة: ثالَثشتةكةى، شتيَكى ئاسمانىية، كة
"وةحى"ى رِووت و ئاشكرا و رِوونة.
جا
ئةم شةش لاية، هةر هةموويان، رِؤشنا و رِووناكىبةخشن و لة هةموو بورجةكانياندا "لا
إله إلاّ هو" دةدرةوشيَتةوة..
ئيتر
ضؤن "وةهم" دةتوانيَت لةو ئاسمانةدا بة ثةنامةكى طوآ رِابطريَت؟ يان ض
"طومان"يَك بؤى هةية توخنى بكةويَت؟
ئايا
دةطونجآ ئةو لةرِآلادةرة خؤى بكات بةناو كؤشك و تةلاريَكى ئاوا ثرشنطدار و
رِووناكىبةخشدا؟!
خؤ
شووراى سوورةتةكانى طةلـآ بلَندن و هةموو وشةكانيشى فريشتةى دةم ثاراون بة ذيكرى: "لا
إله إلاّ هو".
جا
ئةم قورئانة مةزنة دةريايةكى ئةوتؤية كة "تةوحيد" رِادةطةيةنيَت.
با
دلَؤثيَك لةو دةرياية "وةك سوورةى ئيخلاص" بة نموونة وةربطرين و، بة ويَنةى
هيَمايةكى نيَوان هيَما لةذمارةبةدةرةكانى ليَى بدويَين:
ئةم
سوورةتة، بةوثةرِى توندى، هةموو جؤرةكانى شيرك ثووضةلأ دةكاتةوة و، لة شةش
رِستةكةىدا حةوت جؤر تةوحيد دةضةسثيَنيَت، سآ رِستةيان "موثبهت" و
سيانةكةى تريان "مةنفى"ن..
رِستةى يةكةم: (قُلْ هُوَ) ئاماذةيةكى
بآ نيشانة(قرينة)ية، واتة
دةستنيشان كردنيَكى رِةهاية. جا لةو دةستنيشان كردنةدا خؤ ديارىكردن(تَعَيُّن) هةية.
واتة: "لا
هو إلاّ هو". كة ئةمةش ئاماذةية بؤ "تةوحيدى شهوود". ضونكة
ئةطةر بةسيرةتى تيذى حةقبين لة تةوحيددا رِؤبضيَت، دةلَيَت: "لا
مشهود إلاّ هو".
رِستةى دووهةم: (الله اَحد) بة رِاشكاوى
"تةوحيدى ئولووهييةت" دةردةبرِيَت، ضونكة حةقيقةت بة زمانى
"حةق"ةوة دةلَيَت: "لا معبود إلاّ هو".
رِستةى سآهةم: (اللهُ
الصَّمَد) رِشتةى دوو
مرواريى تةوحيدة:
يةكةم:
"تةوحيدى رِبووبييةت"، ضونكة زمانى رِيَسـاى طةردوون دةلَيَت: "لا
خالقَ إلاّ هو"..
دووهةم:
"تةوحيدى قةييومييةت". واتة زمانى ثيَويستيى هةموو طةردوون بؤ كاريطةر(مؤثر)يَك
دةلَيَت: "لاقيّومَ
إلاّ هو"..
رِستةى ضوارةم: (لَمْ يَلِد)،
"تةوحيدى جةلال"ى تيَدا حةشار دراوة و دةست بة رِووى طشت جؤرةكانى شيركةوة
دةنيَت و دواى كوفر دةبرِيَت، ضونكة: بآطومان ئةو كةسةى ئالأوطؤرِى بةسةردا بيَت و
زاوزآ بكات و بةش بةش ببيَت هةرطيز بة قةييوم و بةديهيَنةر و خودا دانانريَت.
(لَمْ يَلِد) ضةمكى:
كورِخستنةوة و وةضة لـآبوونةوة ثووضةلأ دةكاتةوة، ضونكة بة تةواوةتى شيركى كورِايةتيى:
عيسـا و عوزةير (عليهما السلام) و مةلائيكةت و ذيرىيةكان لةت و ثةت
دةكات، ئةوةبوو طةلـآ كةس لةم رِيَطايانةوة طومرِابوون و بؤ ناو هةلَديَرى ئةم
جؤرة شيركةى طومرِايى بةربوونةوة.
رِستةى ثيَنجةم: (وَلَمْ
يُولَد) تةوحيديَكى
سةرمةدىية، ئاماذة بؤ ضةسثاندنى "تةنيايى" خواى طةورة دةكات..
ضونكة ئةو كةسةى كة "واجب و ئةزةلى"
نةبيَت، واتة: بةثيَى كات تازة ثةيدا بووبيَت، يان لة ماددة بووبيَتةوة، يان لة
ئةسلَيَك جيا بووبيَتةوة، هةرطيزاوهةرطيز ناكرآ خواى ئةم طةردوونة بيَت!
ئةم
رِستةية، شيركى هؤثةرست و ئةستيَرة ثةرست و بتثةرست و سروشتثةرستان ثووضةلأ
دةكاتةوة..
رِستةى شةشةم: (وَلَمْ
يَكُن) تةوحيديَكى
طشتى و هةمة لايةنةية. واتة نة لة زاتىدا و نة لة كردارةكانىدا و نة لة
سيفةتةكانىدا شةريك و هاوتا و هاوويَنةى نىية. هةموو ئةمانةش ثيَكةوة
هةلأشيَلراون و رِوويان لة (لَمْ)ى ئةم
رِستةيةية.
ئةم
شةش رِستانة، حةوت ثلةيان لة ثلةكانى تةوحيد تيَداية، كة هةر يةكةيان ئةنجامى
ئةوانى ترة و لة هةمان كاتيشدا بةلَطةيانة.
واتة سوورةى "ئيخلاص" سى سوورةى
ئيخلاصى رِيَكوثيَكى لة بةلَطةثيَكهاتووى تيَداية، كة يةكتر دةضةسثيَنن.
لا يعلم الغيب إلاّ الله.
* * *
"عيززةت" و "مةزنيَتى"ى
خواى طةورة داخوازى ئةوةن كة هؤكارة سروشتىيةكان لة بةرضاوى ذيرىدا ببن بة
ثةردةى رِووى توانستى خواى طةورة..
هةروةها
"تةوحيد" و "شكؤمةندى"ى خواوةنديش داخوازى ئةوةن كة هؤكارة
سروشتىيةكان كاريطةريى رِاستةقينةيان لةناو ئاسةوارةكانى توانستى خوادا نةبيَت[1].
* * *
جؤرة
لة ذمارة نةهاتووةكانى "بوون" تةنها بةم جيهانة "بينراو"ةوة
بةند نين، ضونكة جيهانى بةرجةستةى "ماددى" وةك ثةردةيةكى نةخشاوى
رِةنطين واية كة بةسةر جيهانة رِووناكةكانى "غةيب"دا دادراوةتةوة.
دةركةوتنى
جآدةستى داهيَنان(الإبداع) لة هةموو طؤشةيةكى سروشتدا، بة رِوونى، دةست
بة رِووى ئةو طريمانةوة دةنيَت كة هؤكارةكان بةدىيان هيَنابيَت..
نةخشى
هةمان قةلَةم و هةمان توانستيش لة طشت خالَيَكى بوونةوةراندا، بة ئاشكرا و
بةلَطةنةويستى، بوونى هؤكارة ناوةندةكان(الوسائط) ثووضةلأ
دةكاتةوة.
* * *
نهيَنيى
"ثشتطيرى" و "هاوثةيوةنديَتى" كة لةناو سةرجةمى بوونةوةراندا
حةشار دراوة و بلآوبووةتةوة.. هةروةها ذيانةوةى طيانى "هاوكارى" و
"بةدةميةكترةوة ضوون" لة هةموو لايةكى بوونةوةراندا.. بة رِوونى
دةرىدةخات كة:
تةنها
توانستيَكى طشتلايى جيهانطيرة كة "طةرديلة" بةدىدةهيَنيَت و لة شويَنى
شياوى خؤىدا دايدةنيَت..
ضونكة
هةموو ثيت و ديَرِيَكى كتيَبى طةردوون، زيندوون.. "ثيَويستى" دةيانخاتة
طةرِ.. بة يةكتريان دةناسيَنيَت.. هةريةكةيان بةدةنط بانطةوازةوة دةرِوات، لة هةر
طؤشةيةكةوة ئاراستةى بكريَت.
هةروةها
بةهؤى نهيَنيى "تةوحيد"ةوة سةرجةم ئاسؤكان بةدةم يةكترةوة دةرِؤن و
هاوكاريى يةكترى دةكةن، ضونكة "قودرةت" رِيَنمايى هةموو ثيتيَكى زيندوو
دةكات لة شويَنى خؤى لة هةموو رِستةيةكدا.
* * *
بزووتني خؤر لةبةر كيَش(جازيبييةت)ة و ئةويش لةبةر توند
رِاطرتني كؤمةلَةكةيةتي
"خؤر"
درةختيَكى بةردارة، رِادةثةرِيَت تاكو "بةر"ى هةسارة طةرِؤكة مةست و
كةمةندكيَشةكانى دانةكةون.. خؤ ئةطةر لة شويَنى خؤىدا رِابووةستاية و نةجوولآية،
ئةو كيَشةى نيَوان خؤى و هةسارةكان نةدةما و مةستىيةكةشيان كؤتايى ثآ دةهات و،
هةسارة كةمةندكيَش و رِيَك و بلآوةكانى ناو بؤشايى فراوانى ئاسمانيش، لة تاسةى
ئةودا بةكولأ دةيانداية ثرِمةى طريان!
ئةو
كةسةى ضاوى ميَشوولةى بةدىهيَناوة، هةر ئةوة كة خؤر و طةلةستيَرةى
رِيَىكاكيَشانيشى دروست كردووة.. ئةو كةسةى طةدةى كيَضى رِيَكخستووة، هةر ئةويشة
كة رِيَكوثيَكى و رِيَساى بة كؤمةلَةى خؤر بةخشيوة.. ئةو كةسةى
"بينين"ى لةناو ضاودا داناوة و "ثيَويستى"ى لةناو طةدةدا
داكوتاوة، هةر ئةوة كة ضاوى ئاسمانى بة كلى "رِووناكى" رِشتووة و سفرةى
خواردةمةنىيةكانيشى لةسةر رِووى زةوىدا رِاخستووة.
* * *
ئيعجازيَكي مةزن لة تويَي هؤنينةوةي رِيَساي طةردووندا هةية
سةيرى
"ئيعجاز" لة دانان و هؤنينةوةى طةردووندا بكة.. ئةوةتا طةر بة فةرزى
مةحالَيش وا دابنريَت كة هةموو يةكيَك لة هؤكارة سروشتىيةكان بكةر و خاوةن ويست و
ئيختيار و تواناش بن، ئةوا هةر هةموويان بة ملكةضى و دةستةوسانى لة بةردةم ئةو
ئيعجازةدا سوذدةيان دةبرد و دةيانوت:
"سبحانك.. لاقدرة فينا.. ربنا انك أنت
القدير الأزلي ذو الجلال"!
* * *
(ما
خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ اِلاّ كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ) (لقمان:
28).
توانستى
خواوةند خؤيى(ذاتـي) و
ئةزةلىية، هةرطيز كؤلَةوارى(العجز) ئاويَتةى نابيَت. كةواتة نة ثلةثلةية و نة
رِيَطر و تةطةرةشى تيَكةلأ دةبيَت. بةلَكو طةورة و بضووك، كوللى و جوزئيى لةلا
يةكسانة و لةضاو ئةودا جياوازىيان نىية، ضونكة هةموو شتيَك ثةيوةستى سةرجةمى شتانى
ترة.
كةواتة
ئةو كةسةى كة نةتوانيَت هةموو شتان بةدىبهيَنيَت، هةرطيز ناتوانيَت تةنانةت يةك
شتيش بةدى بهيَنيَت!
* * *
ئةو كةسةى جلَةوى سةرجةمى طةردوونى بةدةست نةبيَت، ناتوانيَت
يةك دانة طةرديلةش بةدىبهيَنيَت!
ئةو
كةسةى خاوةنى دةستيَكى وةها نةبيَت كة طؤى زةويمان و خؤر و ئةستيَرة لة
ذمارةبةدةرةكانى ثآ هةلَبطريَت و، بة: رِيَكى و رِيَسا و وردةكارى، لةسةر سنط و
ئةستؤى بؤشايى ناو ئاسماندا دايانبنيَت، هةرطيز مافى ئةوةى نىية كة لافى
دروستكردنو بةديهيَنان لـآ بدات!
* * *
زيندووكردنةوةى "جؤر" وةك زيندووكردنةوةى
"تاك" واية
هةروةك
زيندووكردنةوةى ميَشيَك، كة لة وةرزى زستاندا نوقمى خةويَكى ضةشنى مردن بووة، لة
توانستى خواى طةورةدا كاريَكى طران نىية.. بة هةمان جؤر، زيندووكردنةوةى ئةم
دنياية لة دواى مردنى، تةنانةت زيندووكردنةوةى سةرجةمى طيانلةبةران، بة لاى ئةو
توانستةوة سووك و ئاسانة.
* * *
سروشت:
ضاثكةر
نىية.. بةلَكو ئاميَرى لةضاثدانة..
نيطاركيَش
نىية.. بةلَكو نةخش و نيطارة..
بكةر
نىية.. بةلَكو داراى توانا و ليَهاتنى كارتيَكردنة..
سةرضاوة
نىية.. بةلَكو ئامرِازى ثيَوانةى شتانة..
رِيَكخةر
و رِيَساساز نىية.. بةلَكو رِيَساية..
توانست
نىية.. بةلَكو ياساية..
كةواتة
"سروشت" ياسايةكى ويستى خواى طةورةية و، خاوةنى حةقيقةتيَكى دةرةكى
نىية.
* * *
ويذدان بة جةزبة و مةستيي خؤي خواي طةورة دةناسيَت
لة
ويذدان(وجدان)ى مرؤظدا
كيَشبوون و رِاكيَشان(انجذاب و جذب)يَك هةية كة هةميشة
تياىدا تيَكةلأ بوون و ثيَكةوة طرآ دراون. هةر لةبةر ئةوةيشة كةمةندكيَش دةبيَت،
خؤ ديارة كيَشبوونيش دةبآ بة كارى بكيَشيَك ئةنجام بدريَت!
مرؤظى
خاوةن هةست و شعوور، هةر كاتآ بة رِوونى و بآ ثةردة خاوةنى جوانى ببينيَت، جةزبة
دةيطريَت و دلَى بؤى دةشنيَت..
جا
ئةم سروشتة هةستيارة، بةلَطةيةكى طومانبرِ لةسةر خواوةندى "واجب
الوجود"
ثيَشكةش دةكات.. شايةتى يةكةمى لةمةدا: ئةو رِاكيَشانةية و، شايةتى دووهةميشى: ئةم
كيَشبوونةية!
* * *
شايةتيداني فيطرةت
شايةتييةكي رِاستة
"فيطرةت" درؤ ناكات،
هةرضىيةك دةلَيَت رِاستة.. بؤ نموونة: مةيل و ويستى طةشةكردنى ناو
"تؤو" دةلَيَت: (طةشة دةكةم، بةر دةطرم).. واقيعيش رِاستيى قسةكةى
دةسةلميَنيَت..
مةيلى
ذيان لةناو قوولآيى ناخى "هيَلكة"دا دةلَيَت: (دةبم بة جووضك).. بة
ئيزنى خواى طةورة دةبيَت بة جووضك و كردار تةسديقى طوفتارةكةى دةكات..
طةر
لةويَضيَك ئاو لةناو تؤثيَكى ئاسنينى داخراودا بيةويَت ببةستيَت، ئةوا مةيلى
بلآوبوونةوةى ئةو ئاوة لة دةمى ساردبوونىدا، بةو ئاسنة دةلَيَت: (رِيَم بدة و
فراوان ببة، من ثيَويستم بة جآيةكى فراوانتر هةية)! ئةو ئاسنة رِةق و تةقة هةولأ
دةدات كة بةدرؤى نةخاتةوة، تةنانةت ئيخلاس و رِاستيى ناو دةروونى ئاوةكة ئةو ئاسنة
شةق دةكات و جيَى خؤى تيَدا دةكاتةوة!
جا
هةموو يةكيَك لةم مةيلانةى كة باس كران، فةرمانيَكى تةكوينى و، حوكميَكى
خواوةند و، شةريعةتيَكى فيطرين، "ويست"ى خواى طةورة لة
بةرِيَوةبردنى طةردووندا، دةردةخةن.
كةواتة
هةموو "مةيل" و طشت "طوآرِايةلَى"يةك ملكةضكردنة بؤ
فةرمانيَكى تةكوينيى خواوةند.
تةجةلليى
ناو ويذدانيش درةوشانةوةيةكى وةكو ئةمانةية، بة رِادةيةك كة كيَشبوون و
رِاكيَشانى ناو ئةو ويذدانة بة ضةشنى ئاويَنةى ساف و خاويَن، رِوون و نمايانة و،
نوورى ئيمان و درةوشانةوةى جوانيى هةميشةيىيان تيَدا دةدرةوشيَتةوة.
* * *
"ثيَغةمبةريَتي" بؤ طرؤى مرؤظ شتيَكى
ثيَويستة
ئةو
توانستة خوايىيةى كة ميَروولة بةبآ سةركردة و هةنطيش بةبآ شاذن ناهيَلَيَتةوة،
هةرطيز طرؤى مرؤظيش لة ثيَغةمبةر و شةريعةت بآبةش ناكات..
بةلَآ،
نهيَنيى رِيَساى جيهان وا دةخوازيَت..
* * *
ميعراج موعجيزةيةكي ثيَغةمبةرة = صلى الله علية
وسلم =
بؤ
مةلائيكةت، هةروةك لةتبووني مانط موعجيزةيةك بوو ثيشاني طرؤى مرؤظ درا
ميعراج
ويلايةتيَكى تةواو مةزنة لةناو ثيَغةمبةريَتىيةكى سةلماودا و بة ويَنةى
كةرامةتيَك مةلائيكةتان بة رِاستى بينىيان..
لةم
ميعراجةدا ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = سوارى بوراق بوو و وةكو بةرقى لـآهات
و، بة ضةشنى مانطى تابان طةشتى ناو طةردوونى كرد و جيهانى نووريشى بة ضاو بينى.
جا
هةروةك لةتبوونى مانط سةبارةت بة مرؤظةوة موعجيزةيةكى هةستثآكراوى مةزن بوو لة
جيهانى بينراودا.. ميعراجيش مةزنترين موعجيزة بوو ثيشانى سةرنيشنانى جيهانى رِؤح
درا..
* * *
هةريةكة
لة دوو وشةى شايةتمان بةلَطة و شايةتيى يةكترين، ضونكة يةكةميان بةلَطةى
"ليممى"ية بؤ دووهةم و، دووهةميشيان بةلَطةى "ئيننى"ية بؤ
يةكةم[2]!
* * *
"ذيان"
نوورى تاكى(الوحدة)ى خواى
طةورةية..
ئةوةتا
"تةوحيد" لةناو ئةم هةموو بةديهاتووة زؤرانةدا بةهؤى ذيانةوة
دةردةكةويَت!
بةلَآ،
تةنها يةك درةوشانةوةى "وةحدةت" بوونةوةرانيَكى طةلـآ زؤر و زةبةندة
دةكات بة يةك دانة وجوود، ضونكة "ذيان" كاريَك دةكات كة تةنها يةك دانة
شت خاوةنى هةموو شتان بيَت، لة كاتيَكدا كة سةرجةمى شتان سةبارةت بة شتى بآطيان
و ذيانةوة لة حوكمى "نةبوو"داية.
* * *
"طيان"
ياسايةكى نوورانيى وةهاية كة بوونى دةرةكيى لةبةركراوة و هةست و نةستيشى تيَدا
دانراوة.
جا
ئةم "طيان"ةى كة داراى "بوونى دةرةكى"ية و، ئةو
"ياسا"يةش كة بة "ذيرى" ثةيى ثآ دةبريَت، برا و هاورِيَى
يةكترن. ضونكة "طيان" بة ضةشنى ياسا فيطرىية
بةردةوام و ضةسثاوةكان، لة جيهانى "ئةمر" و سيفةتى
"ئيرادة"وة هاتووة.
توانستى
خواوةنديش بوونيَكى هةستثآكراو بة "طيان" دةبةخشيَت و هةست و نةستى
تيَدا دادةنيَت و شتيَكى ناسك و شل و نيان دةكات بة صةدةفى ئةو طةوهةرة..
خؤ
ئةطةر توانستى بةديهيَنةر بوونيَكى دةرةكيى بكردايةتة بةر ئةو
"ياسا"يانةى كة لة جؤرةكان(الأنواع)دا دةسـتبةكارن، ئةوا
هةريةكةيان دةبوو بة "طيان"يَك.. يان طةر "طيان" ئةم بوونة
دةرةكىيةى لةبةر دابمالَيَت و هةست و نةست بخاتة لاوة، دةبيَت بة
"ياسا"يةكى باقى و بةردةوام.
* *
*
"رِووناكى"
و "ذيان" هةردووكيان دةرخةر و ئاشكراكةرى بوونةوةرانن..
طةر
رِووناكيى "ذيان" لة طؤرِآدا نةبيَت، ئةوا "بوون" ئامادة و
لةسةر ثآية بؤ "نةمان" بطرة هةروةك "نةبوو" واية.
بةلَآ،
ئةو شتةى داراى "ذيان" نىية، نامؤية، هةتيوة، با مانطيَكى طةشيش
بيَت.
ئةطةر
بة تةرازووى بوونةوةر ميَروولة هةلَبسةنطيَنيت، ئةوا ئةو طةردوونةى كة بةهؤى
نهيَنيى "ذيان"ةوة لة ميَروولةدا جيَى بووةتةوة لة طؤى زةويماندا جيَى
نابيَتةوة..
خؤ
ئةطةر ئةم طؤى زةوىيةى كة من بة زيندووى دةبينم و هةنديَك ثيَيان واية مردووة،
لةطةلأ ميَروولةدا بةراورد بكةين، ئةوا هيَشتا نيوةى سةرى ئةو طياندارة خاوةن هةست
و شعوورة دةرناضيَت[3]!
* * *
ئايينى
ديان(النصرانية) لة
ئةنجامدا خؤى لة بةردةم "كوذانةوة" يان "خاويَنبوونةوة"دا
دةبينيَتةوة و، ضةك فرِآ دةدات و تةسليمى ئيسلام دةبيَت! ئةوةتا ضةندين جار
لةتوثةت بوو و طةيشتة ئةوةى بوو بة "ثرؤتستانت" كة ئةمةش هيَشتا هةر
دادى ئةوى نةدا و جاريَكى ديكةش لةت بووةوة و كةوتة ناو طومرِايىيةكى موتلَةقةوة،
بةلآم هةنديَكيان لة "تةوحيد" نزيك بوونةوة و ثشت بةخوا سةرفرازيى تيَدا
دةبيننةوة. وا ئيَستاش نزيكة = ئةم ئايينة = جاريَكى دى لةتوثةت ببيَتةوة[4]. خؤ طةر بة
تةواوى خامؤش نةبيَت و نةكوذيَتةوة ئةوا ثالَفتة دةبيَت و دةبآ بة مولَكى ئيسلام
(ضونكة خؤى رِووبةرِووى رِاستىيةكانى ئيسلام دةبينيَتةوة كة بناغةكانى ئايينى
رِاستةقينةى نةصرانيى تيَدا كؤبوونةتةوة).
ئةمـةش
نهيَنىيـةكى مـةزنـة، ثيَغـةمبـةرى ئازيز = صلى الله عليه وسلم = بة هةوالَدانى
نازلأبوونى حةزرةتى عيسا و حوكمكردنى بة شةريعةتى ئيسلام و بةوةش كة كةسيَك
دةبيَت لة نةتةوةى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = ئاماذةى بؤ كردووة.
* *
*
رِووداويَك
ناوبانطى دةركردووة كة طوايا: لةو دةمةدا خةلَكى ضاويان بؤ مانطى يةكشةوةى جةذن
دةطيَرِا و كةسيان نةيانبينى، ثيريَكى بةسالآضوو سويَندى بؤ خواردن كة بة ضاوى
خؤى ديويةتى! ثاشان دةركةوت ئةو شتةى كة ئةو بة مانطى يةكشةوةى زانيوة مانط
نةبووة، بةلَكو تالَةموويةكى كةوانةيى سثى بووة كة لة برذانطيةوة بةسةر ضاوىدا
لار بووةتةوة!
جا
ئةم تالَة مووة لة كوآ و مانطى يةكشةوةش لة كوآ؟
ئايا
لةم هيَماية تآطةيشتوويت؟!
لة
رِاستىدا "بزووتنى طةرديلةكان" بوون بة ضةند تالَة موويةكى تاريك بؤ
برذانطى ذيرى، بة ضةشنيَك كة بةردةمى ضاوى ماددىيان داثؤشيوة و كويَريان كردووة،
تةنانةت ئةو ضاوة ماددىية واى لـآ هاتووة كة بكةرى ثيَكهيَنانى سةرجةمى جؤرةكان(تشكيل
الأنواع)
نابينيَت و، لةم رِآيةوة كةوتووةتة ناوةندى طومرِايىيةوة..
جا
ئايا "بزووتنى طةرديلةكان" لة كوآ و.. رِيَكخةرى طةردوون لة كوآ؟..
لة
وةهميَكى طةلـآ مةحالأداية ئةو كةسةى كة ثيَى واية دروستبوونى جؤرةكانى
بوونةوةران، لة بزووتنى طةرديلةكانةوة ثةيدا بوون و هاتوونةتةدى!
تةنها
قودسييةتى سةرضاوةى شةرعة = واتة قورئان = كة هانى جةماوةرى خةلَك و نةتةوةى
ئيسلام دةدات طوآرِايةلَى فةرمانةكانى شةرع بن و، ثتر لة هيَزى بةلَطة، بؤ ملكةضى
دةيانداتةبةر.
لة
سةدا نةوةدى ئةحكامى شةرع سةلماون و لةو ثيَداويستىية ئايينىيانة دةذميَرريَن كة
ثيَيان دةوتريَت: (ما عُلِمَ مِنَ الدِّينِ بالضرورة) و وةك ضةند ستوونيَكى
ئةلَماس وان. بةلآم بابةتة ئيجتيهادىية لاوةكى و خيلافىيةكان لة سةدا دة
تيَثةرِ ناكةن. كةواتة نابآ نةوةد ستوونى ئةلَماس لة ذيَر ثاريَزطارى و
شويَنكةوتةى دة ستوونى زيَرِدا بيَت.
كانزا
و طةنجينةى ستوونة ئةلَماسةكان قورئان و سوننةتى خاويَنن و مولَكى ئةوانن و، تةنها
لةو دوو سةرضاوةية وةردةطيريَن. بةلآم كتيَبةكانى تر و ئيجتيهادةكان دةبآ تةنها
ئاويَنةى دةرخةر و ضاويلكةى ثيشاندةرى رِووناكيى قورئان بن، ضونكة ئةو خؤرة
تيشكبةخش و خاوةن ئيعجازة بة بوونى سيَبةر و وةكيل رِازى نابيَت!
ئةو مرؤظةي كة لةسةر ناحةقة، بة طوماني خؤي "ناحةق"
بة "حةق" دةزانيَت!
مرؤظ
لةبةر ئةوةى خاوةنى فيطرةتيَكى بةرِيَزة، هةميشة حةقى مةبةستة و بة
دواىدا عةودالَة، جا هةندآ جار لة دةمى طةرِانى بة شويَن حةقدا ناحةقيَك
دةدؤزيَتةوة و ثيَى وا دةبآ كة حةق بيَت! بؤية ثاريَزطاريى لـآ دةكات.. هةندآ
جارى تر لةو كاتةدا كة سةرطةرمى دؤزينةوةى حةقيقةتة = بآ ويستى خؤى = طرفتارى
طومرِايى دةبيَت و بة حةقى دةزانيَت و دةيسةلميَنيَت!
ئةو
ئاويَنانةى كة توانستى خواى طةورة دةردةخةن طةلـآ زؤرن، هةريةكةيان ثةنجةرةيةكى
رِوون و نيانتر = لةضاو ئةوانىتردا = دةكاتةوة، كة بةسةر يةكآ لة جيهانةكانى
"ميسال"دا دةرِوانيَت..
هةر
لة ئاوةوة تاكو هةوا و، لة هةواوة تاكو "ئةثير" و، لة
"ئةثير"ةوة
تا دةطاتة جيهانى ميسال و، لة جيهانى ميساليشةوة تا دةطاتة جيهانى رِؤحةكان و، لة
جيهانى رِؤحيشةوة تاكو "كات" و، لة كاتيشـةوة تا ئةنديَشة و، لة
ئةنديَشةوة تا دةطاتة بير(الفكر).. هةموويان ضةند
ئاويَنةيةكى جؤراوجؤرن كة كاروبارة رِةوان و بة خورِةمةكانى خواوةنديان تيَدا
دةردةكةويَت.. فةرموو طوآ رِابطرة و سةرنج لة ئاويَنةى "هةوا" بدة،
دةبينيت تةنها يةك دانة "وشة"ى تيَدا دةبيَت بة مليؤنةها وشةى
هاوويَنةى يةك!
"توانستى
خواوةند" ئا بةم جؤرة نهيَنيى ئةم لةيةكتركةوتنةوة(التناسل) و
لةبةريةكطرتنةوة(الإستنساخ)ية لة سةر رِووى ئةو جيهانانةدا دةنووسيَت و لةبةريان
دةطريَتةوة.
خؤنواندنى
شتان لةناو ئاويَنةدا بة ضوار شيَوة دةبيَت:
يان
تةنها ويَنةى خودى ئةو شتة دةنويَنيَت.. يان لةطةلأ ئةو ويَنةيةشدا
تايبةتكارىيةكةشى دةردةخات.. يان خودى ئةو شتة و رِووناكيى ماهييةتةكةشى
لةطةلأدا دةخاتة رِوو.. يان هةر تةنها ماهييةتى خودى ئةو شتة دةردةخات.
طةر
نموونةشت لةسةر ئةمة دةويَت، ئةوا فةرموو: مرؤظ و.. خؤر و.. مةلائيكةت و.. وشة،
بكة بة نموونة..
شتانى
ضرِ و ثرِ لةناو ئاويَنةدا بة ويَنةى مردووى بزؤك خؤيان دةنويَنن.
بةلآم
خؤنواندنةكانى "طيان"يَكى نوورانى لةناو ئاويَنةكانى خؤىدا هةر
هةموويان زيندوون و ثةيوةستى يةكترين و رِووناكىيةكى ثةخشانن.. طةر ئةو
نوورةى كة لةو ئاويَنةيةدا دةردةكةويَت خودى خؤى نةبيَت ديارة غةيرى خؤيشى نىية!
طةر
"خؤر" خاوةن ذيان بواية، طةرمىيةكةى دةبوو بة ذيانةكةى و
رِووناكىيةكةشى دةبوو بة هةست و نةستى، ضونكة ئةو ويَنةيةى خؤر كة لة ئاويَنةدا
دةردةكةويَت، خاوةنى ئةم تايبةتكارىيانةية.
ئةمةش
كليلى ئةم نهيَنىيانةية:
حةزرةتى
جيبريل = دروودى لةسةر بيَت = كة لة "سدرة المنتهى"داية، هةر
لةو كاتانةدا لة كؤرِى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = لة شيَوةى "دحية
الكلبي"دا
و لة طةلـآ شويَنى تريشدا، خؤى دةردةخات..
حةزرةتى
عيزرائيليش = دروودى لةسةر بيَت = لة يةك شويَنى ديار و ضةندةها جيَطاى ناديارى
زؤرى تردا، كة هةر خواى طةورة دةيانزانيَت، ئامادة دةبيَت و طيانةكان دةكيَشيَت..
ثيَغةمبةريش
= صلى الله عليه وسلم = لة يةك كاتدا و لة كةشفى ئةولياكان و خةونة
رِاستةكاندا، بؤ ئوممةتةكةى دةردةكةويَت و.. هةروةها لة رِؤذى حةشرى مةزن و
قيامةتيشدا، بة شةفاعةتةكةى، سةرجةمى نةتةوةكةى دةبينيَت و ئةوانيش لةو رِآيةوة
بة ديدارى شاد دةبن..
ضينى
"ئةبدال"ى ئةولياكانيش = بة هةمان جؤر = لة يةك كاتدا لة ضةندين شويَنى
جياجيادا دةردةكةون.
دةطونجآ مرؤظي ليَهاتوو ببيَت بة "موجتةهيد" بةلآم
هةرطيز نابيَت بة "موشةرِرِيع"!
هةر
كةسيَك تواناى ئيجتيهادى هةية و مةرجةكانى تيَدا كؤبوونةتةوة، بؤى هةية لةو
بابةتانةى كة دةق(نص)يان تيَدا نىية ئيجتيهاد بكات، بآ ئةوةى
بيةويَت كةسانى تر ناضارى طوآرِايةلَيى ئيجتيهادةكةى ببن، ضونكة ناتوانيَت بؤ
خؤى ياسا و شةرع دابرِيَذيَت و نةتةوةى ئيسلام بؤ لاى ضةمك و بؤضوونةكانى خؤى بانط
بكات، ضونكة تيَطةيشتن و بؤضوونةكانى ئةو لة رِيزى "فيقهى شةرع"
دادةنريَن و هةرطيز بة خودى "شةرع" تةماشا ناكريَن! هةر لةبةر ئةوةية كة
دةتوانيَت ببيَت بة موجتةهيد، بةلآم ناتوانيَت ببيَت بة شةرعدانةر!
بانطكردنى
خةلَكى بؤ لاى هةر "بير"يَك بةندة بة قبوولأبوونيةوة لة لاى جةماوةرى
زانايان. دةنا بة بيدعةت دةذميَرريَت و دةستى بة رِووةوة دةنريَت و، هةر لة
خاوةنةكةىدا دةميَنيَتةوة و تيَثةرِ ناكات. ضونكة هةر تةنها ئيجماع و جةماوةرى
زانايانى فيقهى شةريعةت دةتوانن مؤرى شةريعةتى لةسةر بناسنةوة!
تيشكي رِووناكيي "ذيري" لة "دلأ"ةوة
ئاراستة دةكريَت
ئةو
بيريارانةى كة تاريكى دايثؤشيون، ثيَويستة لةم طوفتارةى خوارةوة تآبطةن:
بة
بآ رِؤشنايى "دلأ" هةرطيز "بير" رِووناك نابيَتةوة..
طةر
ئةو رِؤشنايىية لةطةلأ ئةم رِووناكىيةدا ئاويَتةى يةكترى نةبن، ئةوا
"بير" دةبيَت بة تاريكايىيةكى ئةوتؤ كة ستةم و نةزانيى لـآ ثةيدا
دةبيَت..
كةواتة
ئةو "بير"ة لة رِاستىدا تاريكستانيَكة بة ساختة و نارِةوا ثؤشاكى
"رِووناكبيرى"ى ثؤشيوة!
سةرنجى
ضاوةكانت بدة، ئةوةتا رِؤذطاريَكى سثىيان تيَداية، بةلآم سثيايىيةكى تاريكة.. لة
هةمان كاتدا رِةشايىيةكيشيان تيَداية، بةلآم رِووناكىبةخشة!
خؤ
ئةطةر ئةو رِةشايىية رِووناكىبةخشةى تيَدا نةبيَت، هةرطيز ئةو ثارضة طؤشتة بة
"ضاو" دانانريَت و تواناى بينينى نابيَت.
بة
هةمان جؤر "بةصةر"ى بآ "بةصيرةت"يش نرخ و بةهاى نىية!
جا
ئةطةر هةر "بير"يَكى سثى و خاويَن "كرؤكى دلأ"(سويداء
القلب)ى
ئاويَتة نةبيَت، ئةوا هةرطيز دةرةنجامى دةستكةوتةكانى ميَشك بة "زانست"
و "بةصيرةت" دانانريَت!
كةواتة
بةبآ "دلأ"، "عةقلأ"يش لة ئارادا نىية!
ميَشك
ضةند ثلةيةكى تيَداية كة هةرضةند حوكمى هةريةكةيان لةوانى تر جياية، كةضى لة يةك
دةضن و لة بةرضاوى مرؤظدا دةئالَؤزيَن..
لة
ثيَشدا "خةيالأكردن" دروست دةبيَت، ئنجا "تةسةوور" ثاشان
"ثةسةندكردنى ذيرى"و، ثاش ئةويش "سةلماندن" و ئنجا
"ملكةضى" و، ثاشان "كارثآكردن"، دواى ئةويش
"باوةرِثآبوون".. كةواتة باوةرِبوونت بة هةر شتيَك جياية لة
كاركردنت ثيَى.
هةريةك
لةم ثلانةش حالَةتيَكى ليَوة ثةيدا دةبيَت:
توندى(الصلابة) لة
باوةرِبوونةوة ثةيدا دةبيَت و، دةمارطيرى لة كارثآكردن و، طوآرِايةلَى لة
ملكةضبوون و، كارثآكردنيش لة سةلماندنةوة ثةيدا دةبن و، بآلايةنىيش لة
"ذيرى"دا دةبيَت و، دةستبةردارى(التجرد)يش لة
تةسةوورةوة سةرهةلأدةدات و سةفسةتةش لة خةيالَةوة سةرضاوة دةطريَت، طةر تواناى
ئاويَتةكردنى تةواوى نةبيَت.
جا
ويَنةكيَشانى كاروبارة نارِةواكان بة رِيَكوثيَكى و باسكردنيان بة جوانى،
دةبيَت بةهؤى زامداربوون و طومرِاكردنى زةينة خاويَنةكان.
زاناى
رِابةر و رِاستةقينة لة ثيَناوى خواى طةورةدا زانستةكةى بة خةلَكى دةبةخشيَت، بآ
ئةوةى ضاوةرِوانيى هيض ثاداشتيَكيان لـآ بكات و، وةكو مةرِ دةبيَت نةك مةل.
ئةوةتا مةرِ شيريَكى خاويَن و ثوخت دةرخواردى بةرخةكانى دةدات، بةلآم بالَندة
رِشانةوةى ثرِليكى ناو دةمى خؤى بة دةم بيَضووةكانيةوة دةكات!
"كاولكارى" لة "بنياتنان" ئاسانترة و،
مرؤظي لاوازيش دةبيَت بة كاولكار!
"بوون"ى
هةر شتيَك بةندة بة بوونى هةموو بةشةكانيةوة، كةضى "نةبوون"ى يةكيَك لة
بةشةكانى دةبيَت بةهؤى نةبوونى سةرجةمى ئةو شتة! هةر لةبةر ئةمةيشة كة رِووخاندن
طةلـآ ئاسانترة لةضاو بنياتنان..
ئا
ليَرةوةية كة مرؤظى لاواز مةيلى بة لاى كاولكارى و ئةنجامدانى كارى سةلبىيةوةية،
تةنانةت هةر ناشضيَت بةلاى كارى ئيجابىدا!
ئةطةر:
دةستوورةكانى
حيكمةت و..
ياساكانى
حكوومةت و..
قانوونةكانى
حةق و..
رِيَساكانى
هيَز، ئاويَتةى يةكتر نةكريَن و ثشتى يةكترى نةطرن و هاوكارىيان لة نيَواندا
نةبيَت، ئةوا لاى جةماوةرى خةلَك هيض كاميان بةرهةمدار و خاوةن كاريطةرى نابن و،
لة ئةنجامدا شةعائيرى شةرع ثشتطوآ دةخريَن و، خةلَكى لة كاروبارياندا ثشتيان ثآ
نابةستن و باوةرِيان ثيَيان ناميَنيَت!
زةمانيَك
ديَت كة دوو شتى دذ بة يةك يةكترى دةثؤشن و، لة زمانى سياسةتدا وشة دذى واتا دةبيَت
و، ستةم[5] كلآوى
"دادطةرى" لةسةر دةكات و، خيانةتيش بة نرخيَكى هةرزان ثؤشاكى
"غيرةت" دةثؤشيَت و، جيهاديَكيش كة لة ثيَناوى خوادا بيَت، ناوى
"بةغى"ى لـآ دةنريَت و، ديلى و بةنديى ئاذةلآنة و ستةمكارى و
ملهورِيى شةيتانئاسايش، بة: "سةربةستى" ناودةبريَت!
بةم
جؤرة، دذةكان وةكو يةكتر دةنويَنن و شيَوة و رِوخسارةكان جآطؤرِكآ دةكةن و
ناوةكانيشيان بةرامبةر يةكترى رِادةوةستن و مةقامةكانيش لةطةلأ يةكترىدا جيَطا
دةطؤرِنةوة.
* *
*
"سياسةت"ي ثابةندى "بةرذةوةندى"
درِندةيةكى سامناكة!
سياسةتى
ئةم رِؤذطارة كة لة خولطةى "بةرذةوةندى"دا دةخوليَتةوة، ئاذةلَيَكى
درِندةى سامناكة!
خؤ،
ئاشكرايشة كة خؤبردنة ثيَشةوة و خؤ خؤشةويستكردن لة بةردةم درِندةيةكى برسىدا
هةرطيز بةزةيى ئةوت بؤ ناجوولَيَنيَت، بةلَكو ئيشتيهاى دةبزويَنيَت، ثاشان لة
سةرووى ئةمةيشةوة داواى حةقدةستى كةلَبة و نينؤكةكانيت لـآ دةكات!
لةبةر ئةوةي مرؤظ هيَزةكاني لة سنووريَكدا دةستنيشان
نةكراون، ئةوا تاوانةكاني هةميشة لة طةورةبووندان!
ئةو
هيَزانةى لة مرؤظدا دانراون، بة سروشت لة سنووريَكدا دةستنيشان نةكراون تا
ليَيان لانةدات، بة ثيَضةوانةى ئاذةلَةوة، بؤية ئةو خيَر و شةرِةى لة مرؤظةوة
دةوةشيَتةوة، هيَندة زؤرن كؤتايىيان ثآ نايةت! خؤ ئةطةر لة مرؤظيَكدا
لةخؤبايىبوون و لة يةكيَكى تردا سةرسةختى و ملنةدان يةكبطرن، ئةوا تاوانيَكى
طةورةى وا بةرهةم دةهيَنن[6] كة هيَشتا
لةناو فةرهةنطى مرؤظدا ناوى لـآ نةنراوة. ئةمةش بةلَطةية لةسةر بوونى دؤزةخ.
ضونكة مةطةر دؤزةخ دةنا هيض ئازاريَكى تر بة سزاى ئةو تاوانة دانانريَت!
يان
بؤ نموونة: هى وا هةية ثرِ بةدلأ ئاوات دةخوازيَت كة موسيبةت و طيروطرفت تووشى
موسلَمانان ببيَت، هةر تةنها لةبةر ئةوةى رِاستيى قسة و بؤضوونةكةى خؤى دةربكةويَت
و لاى خةلَكى بسةلميَنريَت!
ئةم
رِؤذطارة دةرىخست كة: بةهةشت طرانة، هةرزان نىية.. دؤزةخيش زياد لة ثيَويست
دروست نةكراوة!
ئةو تايبةتمةندىيةى كة مرؤظانى
"خةواص" هةيانة، لة رِاستىدا، هؤيةكة بؤ تةوازووع و خؤنةويستى.. بةلآم
بةداخةوة بووة بةهؤى خؤبةطةورةطرتن و خؤسةثاندن بةسةر كةسانى تردا!
هةروةها دةستةوسانى و هةذاريى "عةوام"
لة رِاستىدا داخوازى بةزةيى ثيَداهاتنةوة و خةمبؤخواردنن.. كةضى بةداخةوة لةم سةردةمةدا
بوون بةهؤى ئةوةى كة بةرةو ديلى و رِسوايى بيانداتةبةر!
خؤ
طةر ضاكة و شةرةفمةندىيةك لة هةر شتيَكدا ببيَت، دةدريَتة ثالأ ضينى خةواص و
ســةركردة و طةورةكان.. بةلآم طـةر خـراثة و كاريَكى ناثةسـةند ثةيدا
ببيَت، بةسةر خةلَكى و عةوامدا دابةش دةكريَت!
ئةوةتا
لة بةرامبةر ئةو شةرةفمةندىيةى كة هؤزيَكى سةركةوتوو لة كيَشةيةكدا بةدةستى
هيَناوة، دةوتريَت: (دةستخؤش ئةى سةرطةورةى هؤز)!
بةلآم
طةر ئةنجامى ئةو كيَشةية ثيَضةوانة بواية، دةوترا: (دةك رِسواتر بن كورِانى ئةو
هؤزة)!
ئةمةية
"شةرِ"ى ئازاربةخش لةناو طرؤى مرؤظدا!
طةر "كؤمةلأ" بآ ئامانج بيَت،
"خؤثةرستي"ى تيَدا بةهيَز دةبيَت!
طةر
"بير"ى كؤمةلأ خاوةن مةبةست و ئامانجيَكى ميسالى نةبيَت.. يان ئةو
ئامانجة لة بير ضووبيَتةوة.. يان لة بيرى خؤ برابيَتةوة، ئةوا زةينةكان
دةطــؤرِيَن و دةبن بة "خؤثةرســتى" لةم و لةودا و، لة دةورى ئةو
خؤثةرستىيانة خول دةخؤن..
واتة:
وردة وردة "من"ى هةموو يةكيَكى ئةو كؤمةلَة بةهيَز دةبيَت و، لةوانةشة
وةك ئاسن رِةق ببيَت تا واى لـآ ديَت نةتوانريَت كوناودةر بكريَت و بطؤرِريَت بة
"ئيَمة"!
جا
ئةو كةسانةى كة "من"ى خؤيان خؤش دةويَت، هةرطيز خؤشةويستيى
رِاستةقينةيان بؤ هيض كةسيَك نابيَت!
هؤكارى بووذانةوةى شلَةذان و ئاشووب: مردنى زةكات و ذيانةوةى
رِيباية
بناغة
و كانطاى هةموو جؤرةكانى ثشيَوى و ئالَؤزى و ناكؤكى و، هؤكار و سةرضاوةى
بزويَنةرى طشت جؤرةكانى خراثة و رِةوشتة نزمةكان، تةنها دوو وشةن يان دوو رِستةن:
وشةى يةكةم: (طةر من بؤخؤم تيَربم ضيم لة خةلَكى
داوة، با لة برساندا بمرن)..
وشةى دووهةم: (تؤ لة ثيَناوى حةوانةوةى مندا
طيروطرفتةكانى ذيان هةلأبطرة.. تؤ كار بكة با من بةرى رِةنجت بخؤم.. ئةركى كار
لةسةر تؤ و خواردنيش لةسةر من)!
ئةو
دةرمانة شيفابةخشةى كة دةمارى ذةهرة كوشندةكةى وشةى يةكةم لة بنج و بيَخدا
دةردةهيَنيَت، بريتىية لة: زةكاتدان، كة يةكيَكة لة ثيَنج ثايةكانى ئيسلام.
ئةو
ضارةسةرىيةش كة دةمارى درةختى زةقوومى ناو وشةى دووهةميش رِيشةكةن دةكات،
بريتىية لة: حةرامكردنى سوو(الربا).
جا
ئةطةر طرؤى مرؤظ حةز بة ضاكة و ذيانى بةرز و مةردانة دةكات، دةبآ زةكات فةرز بكات
و رِيباش بة تةواوى لة ناودا لا ببات.
* *
*
طرؤى مرؤظ طةر بةتةماى ذيانة، با هةموو جؤرةكانى
سوو(الربا) لةناو ببات
سيلةى
رِةحـمى نيَوان هةردوو ضينى عةوام و خةواص بضرِاوة و، زايةلَةى ثشيَوى و هاوارى
تؤلَةسةندنةوة و، رِقى قين و حةسوودى لة ضينى عةوامةوة بةرز بووةتةوة و، ئاطرى
ستةم و سووكايةتى و رِةزاطرانيى خؤ بةطةورة زانين و هؤكارةكانى خؤ بةسةردا
سةثاندنيش لة لاى ضينى خةواصةوة بةسةر عةوامدا داباريوة..
لة
كاتيَكدا كة دةبوو ضينى عةوام: طوآرِايةلَى و، خؤشويستن و، رِيَز و ملكةضىيان
بةرامبةر ضينى خةواص تيَدا بوواية، بة مةرجآ لة ضينى خةواصةوة ضاكة و بةزةيى و
ميهرةبانى و ثةروةردةيان ئاراستة بكراية.
جا
ئةطةر مرؤظايةتى دةيةويَت ذيانى بةردةوام بيَت، دةبآ دةسـت بة
"زةكات"ةوة بطريَت و "رِيبا"ش لة خؤى دووربخاتةوة!
ضونكة
دادطةريى قورئان لة دةرطاى جيهاندا رِاوةستاوة و بة رِيبا دةلَيَت: (قةدةغةية..
مافى هاتنةذوورةوةت نىية.. بطةرِيَرة دواوة).
بةلآم
طرؤى مرؤظ طويَى بؤ ئةم فةرمانةى قورئان رِانةطرت، تا لة ئةنجامدا زللةيةكى سةختى
خوارد[7]. ضار نىية
دةبآ ثيَش ئةوةى زللةيةكى توند و تالأتر بضيَذيَت، طوآرِايةلَيى ئةم فةرمانةى
قورئان بكات.
* * *
مرؤظ كؤت و زنجيري ديليي تيَكشكاند، رِؤذيَكيش ديَت كة زنجيري
كرآطرتةييش دةبضريَنيَت!
لة
خةونيَكدا وتم:
جةنطة
سووكةلَةكانى نيَوان دةولَةتان و طةلان جيَى خؤيان ضؤلأ دةكةن بؤ ململانآ و
جةنطيَكى طةلـآ دذوارتر لةنيَوان ضينةكانى مرؤظدا. ضونكة مرؤظ لة قؤناغةكانى
ميَذووى خؤىدا بة ديليَتى رِازى نةبوو، بةلَكو بة خويَنى خؤى كؤت و زنجيرةكانى
ئةو ديلىيةى شكاند و لة ئةستؤى خؤى دامالَى. بةلآم ئيَستا لة بريى ئةو ديلىية
طرفتارى ئةركى سةختى كرآطرتةيى بووة و، رِؤذيَك ديَتة ثيَش كؤتى ئةو بةندىيةش
تيَكدةشكيَنيَت!
سةرى
مرؤظ بةجارآ سثى بووة، ثاش ئةوةى كة بة ثيَنج قؤناغدا تيَثةرِى كرد:
جةنطةلَى،
دةشتةكيَتى، كؤيلايةتى، ديلى، دةرةبةطايةتى، وا ئيَستاش لة قؤناغى كرآكارىداية.
مرؤظ بةم جؤرة هاتووة و دةرِوات.
* *
*
فةرموودةى:
"القاتِل
لا يرثُ"[8] دةستووريَكى
مةزنة..
ئةو
كةسةى بؤ بةدةستهيَنانى ئامانجةكانى رِآيةكى نامةشرووع دةطريَتةبةر، زؤربةى جار بة
ثيَضةوانةى نيازةكةى سزا دةدريَت.. بؤ نموونة:
خؤشويستنى
نامةشرووعى ئةوروثا و ضاوليَكردن و هؤطربوونى، سزاكةى دوذمنايةتىيةكى غةددارانةية
لة لايةن ئةو خؤشةويستةوة و، ئةنجامدانى تاوانة مةزنةكانة!
بةلَآ،
مرؤظى فاسق: مةحرووم و بآبةشة و، هةرطيز ضيَذ و لةزةت و رِزطاريى دةستطير نابيَت.
* * *
"جةبريية" و "موعتةزيلة" هيَندةى دةنكة
دانةويَلَةيةك حةقيقةتيان تيَداية
ئةى
عةودالَى حةقيقةت!
ئةو
ضاوةى كة شةريعةت سةيرى: "رِابوردوو" و "موسيبةت"ى ثآ دةكات
جياية لةوةى كة سةيرى "داهاتوو" و "طوناهبارى"ى ثآ دةكات..
ئةوةتا
بة ضاوى: (قةدةرى خواى طةورة) بؤ "رِابوردوو" و "موسيبةتةكان"
دةرِوانيَت.. قسةى بةجآ ليَرةدا هى "جةبريية"ية!
بةلآم بة ضاوى: (تةكليفى خواى طةورة) بؤ
"داهاتوو" و "طوناهةكان" دةرِوانيَت.. قسةى رِةوا ليَرةدا هى
"موعتةزيلة"ية!
بةم
جؤرة "موعتةزيلة" و "جةبريية" لةم خالَةدا لةطةلأ رِيَرِةوى
حةق يةك دةطرنةوة.
جا
هةريةك لةم رِيَضكة نارِةوايانة بة ئةندازةى دةنكة دانةويَلَةيةك حةقيقةتيان
تيَداية و، ئةم حةقيقةتةش شويَنى تايبةتيى خؤى هةية. ناحةقى لةوةداية كة وا
بزانريَت سةرجةم بؤضوونةكانى ترى ئةو رِيَضكةية ئاوا داراى حةقيقةت بن!
طةر
ذيانت دةويَت، ئةوا لةو كيَشة وطرفتانةى كة دةكريَت ضارةسةرىيان بؤ بدؤزيتةوة،
دةستةوسان مةبة..
طةر
حةوانةوةشت دةويَت، ئةوا لةو كيَشانةدا كة ضارةسةر ناكريَن مةترسة و خةفةتبار
مةبة.
* * *
ضةند
بارودؤخيَكى ئةوتؤ ديَنة كايةوة كة تةنها يةك جوولَةى بضووك مرؤظ بؤ ثلةى
هةرةبةرزى: "أعلى
عليين"
بةرز دةكاتةوة..
بة
هةمان جؤر بارودؤخى وةهاش رِوو دةدات كة كاريَكى سادة و ئاسايى خاوةنةكةى بةرةو
نزمترين نزمى(أسفل
سافلين)
بةردةداتةوة!
فيطرةتى
ئادةميزاد دوو جؤرة: هةنديَكيان يةكسةرى تيشك دةداتةوة و، هةنديَكى تريشيان ثلةثلة
و كةمكةم بلَند دةبيَت و دةدرةوشيَتةوة.
سروشتى
مرؤظ وةك ئةم دوو حالَة واية و، بةثيَى هةل ومةرج و بارودؤخةكان دةطؤرِيَت..
هةندآ
جار هةنطاو بة هةنطاو دةرِوات و، هةندآ جارى تريش وةك بارووتى رِةش يةكسةرى
دةتةقيَتةوة و ئاطريَكى رِووناكىبةخشى لـآ دةبيَتةوة.
رِوانينى
وا هةية خةلَووز دةطؤرِآ بة ئةلَماس و..
دةستليَدانى
وةهاش هةية كة بةرد دةكات بة ئيكسير.
ئةوةتا
رِوانينى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = بة كتوثرِى و يةكسةرى دةشتةكيى نةزان
دةطؤرِيَت بة خواناسيَكى رِووناك.
طةر
تةرازووت بؤ ئةمة دةويَت، ئةوا سةرنج لة حةزرةتى عومةرى كورِى خةتتاب بدة = خواى
لـآ رِازى بيَت = لة ثيَش ئيسلام و لة دواى ئيسلام بوونىدا!
نموونةى
ئةمةش: "تؤو" و "درةخت"ة، كة يةكسةرى بةرةكانى ثآ دةطةيةنيَت
و ثيَشكةشيان دةكات.
جا
ئةو رِوانين و هيممةتةى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = فيطرةتة خةلَووز
ئاساكانى نيوةدوورطةى عةرةبى طؤرِى بة ضةندين ئةلَماسى درةخشان و.. رِةوشت و
رِةفتارة تاريك و سووتيَنةرةكانى ضةشنى بارووتى رِةشيشى طؤرِى بة خوورِةوشتى بةرز
و رِووناك.
يةك
دةنكة دانةويَلةى "رِاست" خةرمانيَكى "درؤ" دةدات بةبادا..
يةك
"رِاستى" كؤشك و تةلاريَكى ئةنديَشة دةرِووخيَنيَت..
كةواتة
رِاستطؤيى بناغةيةكى مةزن و، طةوهةريَكى درةخشانة.
لةوانةية،
طةر زيان لة وتنىدا ببيَت، جيَطاكةى خؤى بؤ "بآ دةنطى" ضؤلأ بكات،
بةلآم هةرطيز جيَى "درؤ" لةو نيَوانةدا نابيَتةوة، هةرضةندةش سوود و
"بةرذةوةنديى" زؤرى تيَدا بيَت!
دةبا
هةموو طوفتارةكانت رِاست بن و طشت برِيارةكانيشت حةق بن..
بةلآم
دةبآ بزانيت كة: مافى ئةوةت نىية هةموو "رِاست"يَك بدركيَنيت.
ئةم
قاعيدةية بكة بة دةستوورى ذيانت:
"خُذْ ما صَفا، دَعْ ما كَدَر".
كةواتة
بة باشى سةير بكة و بة جوانى ببينة، با بيرت جوان بيَت.. هةروةها طومانى باش ببة
و جوان بير بكةرةوة، با ذيانى ثرِ لة تام و ضيَذى بةختةوةريت دةستطير ببيَت.
ئةو
ئاوات و هيوايةى لة "طومانباشى"داية طيان دةكات بة بةرى ذياندا!
بةلآم
نائوميَديى ناو دووتويَى "طومانخراثى" بةختةوةريى مرؤظ طةندةلأ دةكات
و ذيانى لةناو دةبات!
* * *
[1] واتة: هةرطيز
خؤى لة قةرةى بةديهيَنان و كاريطةرى(تأثير)ى رِاستةقينة
نةدات. (دانةر)
[2] مامؤســتا
نوورســى لة "إشارات
الإعجاز" ص 186دا دةفةرموآ: (بةلَطــة، يـان: ليممىية كة بريتىية لة:
بةلَطة هيَنانةوة بة كاريطةر(المؤثر) لةسـةر كارتيَكراو..
يان ئيننىية، كة بريتىية لة: بةلَطةهيَنانةوة بة ئاســةوار و كارتيَكراو
لةسـةر بوونى كاريطةر، كة ئةمةيان سةلامةتترة). (وةرطيَرِ هيَناويةتى)
[3] بةم واتاية
"ئيمامى رِةببانى" لة شيعريَكدا = كة "مامؤستا مةلا ئةحمةدى
قازى" لة فارسىيةوة
كردوويةتى
بة كوردى = دةفةرموآ:
خوا!
ثانـى و دريَذيــى عالةمـآ، تؤ
لة
ســـينةى ميَروويةكدا جآ ئةكةيتؤ
نة
ميَروو دلأطوشاديى ثآ ئةبةخشى
نة
دنيا يةك سةرى مووى لـآ ئةكةيتؤ!
وةرطيَرِ)
[4] ئاماذةية بؤ
ئةنجامة سامناكةكانى جةنطى يةكةمى جيهانى، تةنانةت هةوالَى جةنطى جيهانيى دووهةميش
رِادةطةيةنيَت. (دانةر)
[5] بة جؤريَك
لةم رِووداوة دةدويَت دةلَيَى لةم زةمانةدا ذياوة! (دانةر)
[6] ئةمة ئاماذةى
تيَداية بؤ ئةو رِووداوانةى كة لة داهاتوودا رِوو دةدةن. (دانةر)
[7] ئاماذةيةكى
بةهيَزة بؤ داهاتوو، ئةوةبوو مرؤظايةتى طويَى بؤ ئةم بانطةوازةى قورئان
رِانةطرت، تا زللةيةكى سةختى لةسةر دةستى جةنطى جيهانيى دووهةم ضةشت. (دانةر)
[8] رواه
أبوداود والترمذي وابن ماجه والدارمي وأحمد في مُسنده.