(لا اِلهَ
اِلاّ هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلاّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَاِلَيْهِ
تُرْجَعُونَ) (القصص:88).
"مردن"
وةكو "ذيان" بةلَطةيةكى ئاشكرا و بةهيَزة لةسةر "ثةروةردطارى"
و "يةكتايى" خواوةند. ضونكة بةثيَى بةلَطةى ئايةتى ثيرؤزى: (الذي خلق
الموت والحياة) و، وةك لة مةكتووبى يةكةمدا رِوونمان كردووةتةوة:
"مردن":
نةبوون
و..
لةناودان
و..
لةناوضوون
و..
ياريى
بآمةبةستى و..
قرِانى
خؤيى و بآخاوةن و بكةر..
نىية!
بةلَكو
"مردن":
تةواوكردن
و دةستثآهةلَطرتنة لة كار، لة لايةن بكةريَكى داناوة ئةنجام دةدريَت و..
جآ
و لةش طؤرِينة و..
تةواوكردنى
فةرمانبةرىية و..
دةربازبوونة
لة بةنديخانةى لةش و..
بةديهيَنراويَكى
رِيَكوثيَكى نوآية، كة بةثيَى دانايى خواوةند بةدىهيَنراوة!
بةلَآ،
هةروةك هةموو بوونةوةرة زيندووةكانى سةر رِووى زةوى بة "ذيان"يان ئاماذة
بؤ "بوون" و "يةكتايى" بةديهيَنةرى دانا دةكةن، هةر ئةو
زيندةوةرانة بة "مردن"يشيان شايةتى لةسةر هةميشةيى خواوةندى
"زيندووى باقى" دةدةن و ئاماذة بؤ "يةكتايى" ئةو دةكةن.
جا
لةبةر ئةوةى لة وتةى بيستودووهةمدا باسى ئةوةمان كردووة كة "مردن"
بةلَطةيةكى طومانبرِ و بةهيَزة لةسةر يةكتايى و هةميشةيى خواوةند، ئةوا خويَنةرى
بةرِيَز رِةوانةى ئةوآ دةكةين، بةلآم ليَرةدا تةنها سةرنجيَكى طرنط لةم بارةيةوة
رِوون دةكةينةوة، كة ئةمةية:
هةروةك
زيندةوةران بة "بوون"يان بةلَطةن لةسةر بوونى بةديهيَنةرى زيندووى
خؤيان، بة "مردن"يشيان شايةتى لةسةر هةميشةيى و يةكتايى خواوةندى
زيندووى باقى دةدةن.. با رِووى زةوى لةسةر ئةمة بطرين بة شايةت:
ئةو
رِيَكوثيَكىية جوانةى كة خؤى بةسةر تيَكرِاى طؤى زةوىدا رِاخستووة و بة ئاشكرا
دياردةكانى دةبينين، شايةتيَكى رِاستة لةسةر بةديهيَنةرى بةتوانا..
ئةوةتا
كاتآ كة زستان ديَت و بة كفنة سثىية بةفرينةكةى خؤى رِووى بةهارانةى زةوى
دادةثؤشيَت و، ئةو زيندةوةرانةش كة لةسةرىدا دةذيان، لة ئاسؤى مردندا ئاوا
دةبن.. ئا لةو كاتةدا، ديمةنى ئةم مردنة سةرنجى مرؤظ لةم كاتةى ئيَستاوة بؤ زؤر
دوورتر دةطويَزيَتةوة و، سوارى كةشتيى ئةنديَشةى دةكات تا بةرةو ئةو رِابوردووانة
برِوات كة تةرمى هةموو بةهارة مردووةكانى زووتريان تيَدا ئةسثةردة كراوة. ئةو كاتة
ضةندين ديمةنى "ذيان" و "مردن" كة لةضاو ئةم ديمةنةى كاتى
ئيَستادا طةلـآ زؤرتر و فراوانترن، لة بةردةم نيطاى بينينى مرؤظدا دةردةكةون.
ضونكة هةريةك لةو بةهارة كؤضكردووة لةذمارةبةدةرانةى ثيَشوو، ثرِ بة قةبارةى
زةوى، لة موعجيزةكانى توانستى خواوةند ثرِ بووبوون. ئةم ديمةنة جيَى ئةوة لة هةستى
مرؤظدا دةكاتةوة كة: لة بةهارى داهاتوويشدا ضةندين بوونةوةرى زيندووى تر ديَن و
سةرلةنوآ سةر رِووى زةوى ثرِ و ئاوةدان دةكةنةوة.
بةم
جؤرة بؤمان دةردةكةويَت كة مردنى بةهار، بة ثيَوةريَكى زؤر مةزن و شيَوةيةكى
يةكجار جوان و، هيَزيَكى طةورة، شايةتى لةسةر: بةديهيَنةرى شكؤمةند و.. بةتواناى
كاملأ و.. زيندووى رِاطيركةرى طةردوون و.. "نوورى هةميشةيى" دةدات و،
ئاماذة بؤ يةكتايى و هةميشةيى ئةو دةكات. ئيتر ئةم "مردنة" ئةوةندة
بةلَطةى رِوون دةخاتة بةرضاو كة بة ئاشكرا هيضت بؤ نةميَنيَتةوة و بلَيَيت:
"آمنت بالله الواحد الأحد"!
ثوختةى ئةم قسانة ئةوةية كة:
بةثيَى
ئةو دانايىيةى لةم ئايةتة ثيرؤزةدا هةية كة دةفةرموآ: (ويحيي
الاَرض بعدَ مَوْتِها).. ئةوا ئةم زةوىية زيندووة هةروةك بة
"ذيان"ى شايةتى لةسةر بةديهيَنةرى داناى خؤى دةدات، بة
"مردن"يشى سةرنجى تيَرِامانى مرؤظ بؤ لاى موعجيزةكانى توانستى خواى
طةورة رِادةكيَشيَت كة هةردوو بالَى: "رِابوردوو" و
"داهاتوو"يان رِازاندووةتةوة. كةواتة خواوةند بةم مردنةى زةوى، لةبريى
يةك بةهار، هةزاران بةهار ثيشانى مرؤظ دةدات. ضونكة لة بريى ئةوةى تةنها يةك
موعجيزة = واتة يةك بةهار = شايةتى توانستى خواى طةورة بيَت، لة بريى ئةوة، بةم
مردنةى كة بةهارى ئيَستاى ثآ بةسةر كرد، هةزاران موعجيزة لةسةر ئةو توانستةى خؤى
دةطريَت بة شايةت.
كةواتة
هةريةك لةو هةزاران بةهارة مردووانةى ثيَشوو، شايةتىيةكى زؤر بةهيَزتر دةدةن، لةم
رِووةوة، لةضاو شايةتيى بةهارى ئيَستا. ضونكة ئةو بةهارةى كة مرد و كؤضى بةرةو
رِابوردوو كرد، هاودةم لةطةلأ ئةو هؤيانةدا كؤضى كرد كة تةنها هؤكارى رِوالَةتيى
ثةيدابوونى ئةو بوون و، سيفةتى مانةوةيان نةبوو. كةواتة ئةو هؤكارانةى كة ديَن و
دةرِؤن هةرطيز هيض كاريطةرىيةكيان لة هيَنانى بةهارى نوآ لة جيَى بةهارى ثيَشووى
كؤضكردوودا نىية، بةلَكو هةر تةنها خواوةندى بةتواناى شكؤمةندة، كة هةرطيز
نةمانى بؤ نىية، سةرلةنوآ بةهار بةدىدةهيَنيَتةوة و، بةم شيَوة جوان و خةملآوةى
كة دةيبينين، رِةوانةى ئةم طؤرِةثانة لةبةرضاوةى ئيَمةى دةكات.
بةلآم
رِووةكانى ترى زةوى كة لة داهاتوودا ديَن و، بة طولَزارى ئةو بةهارانة دةخةملَيَن
كة طةشةى ذيانيان لـآدةدرةوشيَتةوة، شايةتىيةكى زؤر بةهيَز و مةحكةمتر دةدةن
لةضاو ئةم بةهارةى ئيَستادا. ضونكة هةريةك لةو بةهارانةى كة لة داهاتووةوة ديَن،
لة هيض و نةبووةوة ديَن و ثةيدا دةبن و بؤ جيَى ديارىكراو دةنيَرريَن و ئنجا
فةرمانى تايبةتىيان ثآ دةسثيَرريَت.
دةسا
ئةى خلَتان و نوقمبووى ناو ليتاوى سروشت!
يةكيَك
كة دةستى دانايى و تواناى خؤى لة هةموو ئةو ئايندانةى كة ديَن و، جآثةنجةى ئةم
دةستةشى لةسةر رِووى هةموو ئةو رِابوردووانةى كة رِؤشتن، دةرنةكةويَت.. ضؤن
دةتوانيَت و بؤى دةكريَت دةست لة كاروبارى ذيانى ئةم زةوىية وةربدات؟
ئايا
دةكريَت رِيَكةوت و سروشت كة وةك تؤ خاوةنى هيض شتيَك نين، دةست بخةنة ناو
كاروبارى ذيان لة رِووى زةوىدا؟
جا
ئةطةر رِاست دةكةيت و دةتةويَت خؤت لةم قورِاوة رِزطار بكةيت، ئةوا فةرموو لةم
رِاستىية نزيكببةرةوة و بلَآ:
ئةطةر
"سروشت" شتيَكى خاوةنى "بوون" بيَت، ئةوا تةنها دةفتةرى
توانستى خواية و بةس.. "رِيَكةوت"يش تةنها ثةردةى دانايى شارراوةى خواية
كة نةزانيى ئيَمة دادةثؤشيَت!
بآطومان "ليَدراو" بةلَطةى بوونى
بكةريَكة كة "ليَدةر"ة.. هةروةها "شتى بة وردى دروستكراو"
داخوازى بوونى دروستكةريَكى "وردكار"ة.. بوونى "منالأ"
داخوازى بوونى "باوك"ة.. "خوارةوة" ثيَويستى بة
"سةرةوة" هةية و دةبآ لاى سةرةوةى ببيَت.... هةروةها تا دوايى..
زانايان
بةم ضةشنة سيفةتانة دةلَيَن: شتة طويَرةيىيةكان(الأمور الإضافية،
النسبية)
واتة هيضيان بآ ئةوى تر نايةتةدى.
جا
هةرضىيةك لـةم شـتة طويَرةيىيانةى كة لة جؤرى "ممكن"دا هةن، ض لة
شـتة هةندةكى و ض لة هةمةكىيةكانى طةردووندا، هةموويان بةلَطةن لةسةر بوونى
"وجوب"و.. هةموو ئةو كارتيَكراوى(إنفعال) و
كارئةنجامدراوىيانةى لة هةموواندا دةبينريَن بةلَطةى كارى يةك بكةرن و.. ئةو
بةديهيَنراوىيةش كة لة هةمووياندا ديارة بةلَطةية لةسةر بوونى
"بةديهيَنةريَتى" و.. ئةو زؤرى و ثيَكهاتوويىيانةش تياياندا دةبينريَن
بةلَطةن لةسةر بوونى "تاكى".
كةواتة
"وجوب" و "كار" و "بةديهيَنةريَتى" و "تاكى"
بآ هيض طومان و ثيَويستبوونيَك بة بةلَطة، داخوازى كةسيَك دةبن كة سيفةتةكانى:
"واجب و، بكةر و، بةديهيَنةر و، تةنيا"ى ببيَت.. كةسيَك بيَت كة
"مومكين و، كارتيَكراو و، بةديهيَنراو و، زؤر و، ثيَكهاتوو" نةبيَت.
بةثيَى
ئةم بناغةية:
هةرضىيةك
لة طةردووندا هةية لة بابةتةكانى: "ئيمكان و، كارتيَكراوى و، بةديهيَنراوى
و، زؤرى و، ثيَكهاتوويى" شايةتىيةكى تابلَيَى رِوون و رِةوان دةدةن لةسةر
زاتى: "واجب الوجود و، تاك و، تةنيا و، بةديهيَنةرى هةموو شتيَك، ئةو كةسةى
كة هةرضىيةكى بويَت دةستبةجآ دةيكات و ئةنجامى دةدات".
بة ثوختى: هةروةك:
"وجوب"
لةناو "ئيمكانةوة" و..
"كار"
لة رِيَى "كارتيَكراوةوة" و..
"تاكى"
لةناوةند "زؤرىيةوة"..
دةبينريَن
و، بة ضةشنيَكى طومانبرِ هةريةكةيان بةلَطةية لةسةر ئةوى تر.. بة هةمان جؤر ئةو
سيفةتانةش كة بة بوونةوةرانةوة دةبينريَن، وةك: "بةديهيَنراوى" و
"رِؤزىدراوى" بةلَطةيةكى طومانبرِى رِوونن لةسةر كاروبارى
"بةديهيَنةرى" و "رِؤزيدةرى". كةواتة بوونى ئةم سيفةتانة
= بآ هيض طومانيَك = خؤى لة خؤىدا بةلَطةية لةسةر: "بةديهيَنةر و، رِؤزيدةر
و، دروستكةر و، ميهرةبان و.. هتد".
واتة:
هةرضى بوونةوةر هةية، بة بؤنةى ئةو سةدان سيفةتانةى كة هةيةتى، سةدان جار شايةتى
لةسةر بوونى زاتى بآطةردى "واجب الوجود" و ناوة جوانةكانى دةدات.
جا
ئةى براى مرؤظ!
ئةطةر
ئةم هةموو شايةتىيانة وةرنةطريت، ئةوا دةبآ ئينكاريى ئةم هةموو سيفةتانة بكةيت!
ثةنجةرةى بيستوشةشةم[1]
هةرضى
جؤرةكانى "جوانى"ى ئاشكرا هةن كة لةسةر رِووى ئةو بوونةوةرانةى بة ثةلة
ناميَنن و ئاوادةبن، دةدرةوشيَنةوة، ثاشان تازةبوونةوة و بةدواى يةكدا هاتنى ئةم
جوانىية لةطةلأ تازةبوونةوةى ئةم بوونةوةرانة و، بةردةوامبوونى ئةو جوانىية
لةطةلأ بةردةوامبوونى ئةمان.. ئةوة دةردةخات كة هةموو جؤرةكانى ئةو جوانىيانة
تةنها سيَبةريَكن لة سيَبةرةكانى "جوانى"يةكى هةميشةيى كة نةمان و
لةناوضوون نايةتة رِيَى. ئةمةش كتومت وةك درةوشانةوة و بريسكانةوةى بلَقى سةر
ئاو واية كة هةردةم لةطةلأ تازةبوونةوةى ئةو بلَقانةدا بريسكانةوةكانيشيان تازة
دةبنةوة و، ئةمةش دةبيَت بة بةلَطة لةسةر ئةوةى كة بريسكانةوةى كةف و بلَق و
شةثؤلةكانى رِووى دةريا، ضةند ئاويَنةيةكى رِةنطدةرةوةى تيشكى خؤريَكى باقى و
بةردةوامن.. جا هةروةك بريسكانةوةى كةف و بلَقةكانى سةر رِووبار و ئاوةكان ئةمة
دةطةيةنن، درةوشانةوة و بريسكانةوةى جؤرة جياجيا و هاتوو و رِؤشتووةكانى
بوونةوةرانيش لةناو جؤطةى بةخورِى "كات"دا، ئاماذة بؤ جوانىيةكى ترى
هةميشةيى دةكات و، بةلَطةية بؤ ئةوةى كة ئةو بوونةوةرانة ضةند ئاماذة و نيشانةيةكن
لةسةر ئةو جوانىية نةمرة.
ثاشان
ئةو خؤشةويستى و ئةوينة بآطةرد و رِاستةى كة لة "دلأ"ى طةردووندا
لـآدةدات، بةلَطةى خؤشويستراويَكى "باقى" و
هةميشةيىية. ضونكة وةك هيض شتيَك لة بةرى درةختدا نىية كة لة خودى درةختةكةدا
نةبيَت، ئةوينى خؤش و بةتامى خوايىيش وةهاية، كاتآ بةسةر دلَى مرؤظدا = كة بةرى
درةختى طةردوونة = زالأ دةبيَت، ئةوة دةردةخات كة ئةوينيَكى بآطةرد و
خؤشةويستىيةكى رِاست، بة هةموو شيَوة و جؤريَكى جياجيا، لة قةوارةى تيَكرِاى
طةردووندا جيَطير بووة و، بة ضةند شيَوةيةكى جياجيا و جؤراوجؤر دةردةكةويَت.
جا
ئةم خؤشةويستىيةى كة دلَى طةردوونى كردووة بة هى خؤى و بةسةرىدا زالأ
بووة، خؤشويستراويَكى نةمر و هةميشةيى رِادةطةيةنيَت.
ثاشان
ئةو كيَشبوون(إنجذاب)ةى كة لة
دلَى مرؤظة بيَدار و سةررِاست و دةروون بآطةردةكاندا قولَث دةدات و هةستى
ثآدةكةن.. ئةو تاسةيةى كة لة خؤياندا شكىدةبةن و خةوى لـآزرِاندوون.. ئةو
رِاكيَش و بكيَشانةى لة ناوةوةى خؤياندا هةستى ثآ دةكةن.. ئةو تاسة و شةوق و
بآتاقةتىيةى لة سنطياندا هةلَدةقولَيَت.. ئةوة دةطةيةنن كة هةناوى طةردوونيش
دووضارى هةمان ئةوين بووة كة مرؤظى ثيَوة دةتليَتةوة و، لة ناوةندى ئةم
كيَشمةكيَشةدا، كة بة ضةند شيَوةيةكى جؤراوجؤر دةردةكةون، وةختة لةتوثةت ببيَت.
جا
ئةم رِاكيَشانةش لة رِاكيَشةريَكى رِاستةقينة و بكيَشيَكى هةميشةيىيةوة نةبيَت،
هةرطيز نايةتةدى و ثةيدا نابيَت.
ثاشان
ئةوانةى كة داراى ناسكترين هةست و شعوورن و، خاوةنى رِووناكترين دلَن لة بةرةى
مرؤظدا، كة ئةوليا و ثياوضاكانى ئةهلى كةشف و شهوودن، بة يةكدةنط هةموو
رِايانطةياندووة كة تاريكايى دةروونيان بة هةلَهاتنى خؤرى رِووناكى
درةوشانةوةكانى خواوةندى شكؤمةند ثةرتةوازة بووة و نةماوة و، شيرينيى خؤناساندن و
خؤخؤشةويستكردنى خواوةندى شكؤمةنديان ضةشتووة..
جا
ئةم رِاطةياندنةى ئةوان، شايةتيَكى طؤياية لةسةر بوونى خواوةندى "واجب
الوجود" و، لةسةر خؤخؤشةويستكردنى خؤى لة لاى مرؤظ لة رِيَى ئةو
ثياوضاكانةوة.
ثاشان
ئةو قةلَةمى جوانكارى و ئارايشتدانةى كة نةخش و نيطارة ناوازةكانى خؤى = بة
داهيَنانيَكى بآ ويَنة = لةسةر رِووى بوونةوةراندا دةنةخشيَنيَت، بة ئاشكرا
بةلَطةى جوانيى ناوةكانى خاوةنى ئةو قةلَةمة داهيَنكارةية.
بةم
جؤرة دةركةوتكة:
ئةو
جوانىيةى لة رِووى طةردووندا تيشكى دةدرةوشيَتةوة..
ئةو
ئةوينةى دلَى ثيَىلـآدةدات..
ئةو
رِاكيَشانةى سنط و دةروونى ئةوى ثرِكردووة..
ئةو
"كةشف و شهوودةى" ضاوى طةردوون دةيبينيَت..
ئةو
جوانى و داهيَنانةى لة تيَكرِاى هةموو طةردووندا هةية..
هةموو
ئةمانة: ثةنجةرةيةكى رِيَك و رِووناك و درةخشانن لة بةردةم ذيرى و دلَة
بيَدارةكاندا و، خواوةندى جوان و شكؤمةندى ليَوة دةردةكةويَت، ئةو خواوةندةى كة
خاوةنى ناوى جوانة و، خؤشةويستى باقى و نةمر و هةميشةيى و، ثةرستراوى ئةزةلىية.
دةسا
ئةى لةخؤبايى و نوقمبووى تاريكستانى ماددييةت!
ئةى
بآئاطا و طةوزاوى ناو تاريكايى وةهم و، خنكاوى ثةتى طومان!
فةرموو:
بؤ لاى ذيريى خؤت بطةرِيَرةوة و..
بة
ضةشنيَك كة لةطةلأ ثايةبلَنديى مرؤظدا بشيَت، بةرز بةرةوة و..
لةم
ضوار ثةنجةرةيةوة برِوانة و..
جوانيى
"يةكتايى" ببينة و..
"ئيمانى
تةواو" دةستى خؤت بخة و..
ببة
بة مرؤظيَكى رِاستةقينة!
(اللهُ خَالِقُ
كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ) (الزمر:62).
كة
دةرِوانينة هةموو "هؤكار" و "بةهؤكراوةكانى" بوونةوةرانى ناو
طةردوون، دةبينين:
بةرزترين
و بةرِيَزترين "هؤكار" تابلَيَى دةستى كورتة و ناطاتة نزيكترين مةوداى
هيض "بةهؤكراويَك" و لةوةشدا دةستةثاضة و كؤلَةوارة كة بتوانيَت سةر
دةربكات ضى لةم هؤكارىيةوة ثةيدا دةبيَت!
كةواتة
"هؤكارةكان" تةنها ضةند ثةردةيةكن و ضيى تر نين. ئةو شتةيش كة
"بةهؤكراوةكة = بةديهيَنراوةكة" بةدىدةهيَنيَت، هةرطيز
"هؤكارةكان" نين، بةلَكو شتى ترى جطة لةوانة. با بة نموونةيةك ئةمة
رِوون بكةينةوة:
هيَزى
ثاريَزطار(القوة
الحافظة)ى
زةينى مرؤظ كة بارستايىيةكةى تةنها ئةوةندةى تؤوة خةرتةلةيةك دةبيَت و، لة
طؤشةيةكى ميَشكىدا دانراوة، وةكو كتيَبيَكى طةورةى ثرِ لة زانيارى، بةلَكو وةك
كتيَبخانةى سةرطروشتةى ذيانى مرؤظيَك ديَتة بةرضاومان. ضونكة هةموو بةلَطةنامةكانى
رِووداوةكانى ذيانى ئةوى تيَداية، بة بآ هيض تيَكةلأبوون و لـآتيَكضوونيَك..
ئايا
ئةوة ض هؤكاريَكة دةتوانيَت سةر دةربهيَنيَت و بؤ رِوونكردنةوة و ليَكدانةوةى ئةم
موعجيزة ئاشكرايةى توانستى خواى طةورة بيَتة ثيَشةوة و بة هى خؤى لة قةلَةمى
بدات؟.. ئايا ضرضولؤض و ثيَضاوثيَضةكانى "ميَشك"؟ بؤضى ذيرى ئةوة
ثةسةند دةكات كة ئةمانة هؤى ثاراستن و تؤماركردنى ئةم هةموو زانيارىيانة
بن؟..يان طةرديلةكانى خانةكانى ميَشك، كة داراى هيض هةست و شعووريَكى ئةوتؤ
نين كة بتوانيَت شت بثاريَزيَت و هةلَىبطريَت و تؤمارى بكات؟
ئةم
موعجيزة ئاشكراية جطة لة داهيَنانى "دروستكةريَكى دانا"، هى هيض كةسيَكى
تر نىية و نابيَت. ئةو دروستكةرة داناية "هيَزى ثاريَزطار"ى مرؤظى وةك
كتيَب و تؤماريَك دروستكردووة، كة كردةوةكانى ئةوى لةسةر لاثةرِةكانىدا تؤمار
كردووة، تاكو هةردةم ئةوةى بخاتةوة ياد كة ثةروةردطارى خؤى هيض شتيَكى طةورة و
بضووكى لةدةست دةرناضيَت و هةموويان تؤمار و هةذمار دةكات، هةروةها بؤ ئةوةى لة
بةردةم ديمةنطاى مةزنى رِؤذى قيامةتيشدا ئةو كردةوانة بخاتة رِوو.
ئةم
"هيَزى ثاريَزطار"ةى مرؤظ بطرة و، هةموو "بةهؤكراوةكانى" ترى
ثآ بثيَوة، وةك: هيَلكة.. تؤو.. ناوك و.. هاوضةشنيان لة موعجيزة بضووك و
بآويَنةكان. ئةوةتا بة هةر لايةكدا ضاوبطيَرِيت و سةيرى هةر بةديهيَنراويَك
بكةيت، خؤت لة بةردةم ضةندين داهيَنانكاريى وا بآويَنة و ناوازةدا دةبينيتةوة كة لة
هيَز و دةستةلآتى هيض كام لة هؤكارةكاندا نىية، تةنانةت هةموو
"هؤكارةكان" طةر كؤببنةوة بؤ ئةوةى ئةو بةديهيَنراوة نائاسايىية دروست
بكةن، ئةوا تيَكرِا ثرِ بة دةم دةستةوسانى و نةتوانايى و كؤلَةوارى و دةستةثاضةيى
خؤيان دةردةبرِن، با هةر هةموويشيان يارمةتىدةر و ثشتطيرى يةكترى بن!
با
"خؤر" بة نموونة بهيَنينةوة، كة بة لاى هةنديَكةوة هؤكاريَكى طةورةية:
طريمان
"خؤر" خاوةنى هةست و، ويست و، بذيَركارى(إختيار) بيَت.. طةر
ثيَىبوتريَت:
ئةى
خؤرى مةزن! ئايا دةتوانيت جةستةى تةنها يةك "ميَش" بةدىبهيَنيت؟
بآطومان
لة وةلآمدا دةلَيَت:
ئةو
رِووناكى و طةرمى و رِةنطانةى خوا ثيَى بةخشيوم، بةديهيَنانم ثآ رِةوا
نابينن و، ثيَداويستىيةكانى بةديهيَنانى "ميَشيَك"م ثآ نابةخشن لة:
ضاو و، طوآ و، ذيان... هتد، ض جاى ئةوةى كة من خؤم داراى هيض كام لةوانة نيم.
كةواتة ئةمة كاريَكة بة تةواوى لة وزةى من بةدةرة.
بةلَآ،
هةروةك داهيَنانكاريى ئاشكرا و جوانيى ناوازةى "بةهؤكراوةكان" دةستى
"هؤكارةكان"ى لة تواناى "بةديهيَنان" دوورخستةوة و، بة زمانى
حالأ رِيَنمايىيان كردين بؤ لاى "هؤساز"يان و هةموو كاروباريَكيان داية
دةستى خواوةند، وةك ئةم ئايةتةى كة دةفةرموآ: (وَاِلَيْهِ
يُرْجَعُ الاَمْرُ كُلُّهُ) (هود:123)..
بة
هةمان جؤر، ئةو ئةنجام و سوودانةش كة لة "بةهؤكراوةكان"ةوة ثةيدا دةبن،
هةموويان بة ئاشكرا ئةوة دةردةبرِن كة: لة ثشت ثةردةى: "هؤكارةكان"ةوة،
ثةروةردطاريَكى دةسترِةنطين و، دانا و، ميهرةبان هةية و، ئةم شتانةش كة ئيَمة
دةيانبينين هةموويان دروستكراو و داهيَنان و بةديهيَنانى ئةون. ضونكة
"هؤكارةكان" = كة بآ هةست و شعوور بن = تابلَيَى لةوةدا دةستةوسانن كة
تيَبينيى تةنها يةك سوود بؤ يةك بةديهيَنراو بكةن. ئةو بةديهيَنراوة(بةهؤكراوة)ى
كة نةك تةنها يةك دانايى، بةلَكو ضةندين دانايى زؤر و زةبةندة و سوودى جؤراوجؤرى
ثيَوة بةندة. واتة: تةنها ثةروةردطارى دانا و دةسترِةنطينة كة شتان
بةدىدةهيَنيَت و بؤ ئةم جيهانةيان دةنيَريَت و ئةو سوودانةش دةكات بة ئامانجى
دروستبوونيان.
بؤ
نموونة:
"هؤكارة
ئاشكراكان"ى ثيَكهاتنى "باران" طةلـآ لةوة دةستةثاضةترن كة
بةزةيىيان بة زيندةوةراندا بيَتةوة، يان كاروبارى زيندةوةران رِةضاو بكةن و بةو
ثآية باران بباريَنن!
كةواتة
ئةو كةسةى رِؤزيى زيندةوةرانى خستووةتة ئةستؤى خؤيةوة، تةنها ئةو بةديهيَنةرة
شكؤمةندةية كة بةزةيى ثيَياندا ديَتةوة و بارانيان بؤ دةباريَنيَت و لة كاتى
ثيَويستدا فريايان دةكةويَت. وةكبلَيَى "باران" لةبةر ئةو هةموو
شويَنةوارة زؤرةى ميهرةبانى و بةزةيى و سوودة زؤرانةى تيايانداية، خؤى لة خؤىدا
"ميهرةبانىيةكى بةرجةستةية". ئا ليَرةشةوةية كة ناوى "رِةحـمةت"
واتة ميهرةبانىيان لة "باران" ناوة.
ثاشان
ئةو ئارايشكارىية بآويَنة و جوانىية لةبةرضاوةى بةسةر رِووةك و زيندةوةران و
رِووى تيَكرِاى بوونةوةرانةوة ديارن و، طشت دياردة جوانىيةكانى ترى ئةم
بوونةوةرانة، ئةوة دةطةيةنن كة لة ثشتى ثةردةى غةيبةوة كارسازيَك هةية، دةيةويَت
لة رِيَى ئةم بةديهيَنراوة جوان و ناوازانةيةوة، كة بةلَطةى "ثيَويستيى
بوون" و "يةكتايى" ئةون، خؤى لة لاى بةديهيَنراوانى خؤشةويست بكات.
كةواتة
ئةو ئارايشتة جوانةى لة دووتويَى شتاندا هةية و..
ئةو
جوانىية بآويَنانةى لة رِوالَةتياندا دةبينريَن و، ضؤنيَتىيةكةيان كة
"دانايى" دةنويَنيَت..
هةموو
ئةمانة، بةلَطةن لةسةر بوونى دوو سيفةت كة بريتين لة: "خؤناساندن" و
"خؤخؤشةويستكردن".
ديارة
ئةم دوو سيفةتةيش بة ئاشكرا شايةتن لةسةر:
"بةديهيَنةريَكى
بةتواناى ناسراوى خؤشةويست".. جطة لةو شايةتىيةش كة لةسةر
"يةكتايى" ئةوى دةدةن.
ثوختةى ئةم قسانة ئةوةية كة:
ئةو
"هؤكارة"ى ئيَمة بة شتيَكى تابلَيَى ئاسايى و بآدةستةلآت و كؤلَةوارى
دةبينين، "بةهؤكراو" و بةديهيَنراويَكى دراوةتةثالأ كة لةوثةرِى نايابى
و وردةكارى و بةنرخىداية..
جا
ئةم "بةهؤكراوة" بةديهيَنراوةى كة بة ضةشنيَكى زؤر ورد دروستكراوة، هةر
خؤى دةستى ئةو "هؤكارة" كؤلَةوارة دةباتة دواوة و دوورى دةخاتةوة لةوةى
كة ئةو بةديىهيَنابيَت.
ثاشان
ئامانج و مةبةست و سوودةكانى دروستبوونى بةديهيَنراوة "بةهؤكراوة"كة،
"هؤكارة" نةزانة بآطيانةكان لة نيَوان خؤياندا لادةبةن و، خؤيان بة
دةستى خواوةندى بةديهيَنةرى دانا دةسثيَرن.
ثاشان
ئةو ئارايشتة نةخشاوانةى سةر رِوخسارى "بةهؤكراوةكان" و.. لايةنة
سةرسوورِهيَنةرةكانى ميهرةبانيى خواوةنديش كة بة سيمايانةوة دةردةكةون.. هةموو
ئةمانة، ئاماذة بؤ"بةديهيَنةريَكى دانا" دةكةن، كة دةيةويَت
"توانست"ى خؤى بة بةديهيَنراوة خاوةن هةستةكانى بناسيَنيَت و خؤى لاى
ئةوان خؤشةويست بكات.
ئةى
هؤثةرستى هةذار!
ئةم
سآ رِاستىية طرنطةى خستماننة بةردةستت، بة ضى ليَك دةدةيتةوة و.. ضؤن دةتوانيت
بة طومان و ئةنديَشةكانت خؤت قايل بكةيت؟
ئةطةر
مرؤظيَكى هؤشمةنديت، ئةوا ثةردةى "هؤكارةكان" بدرِيَنة و بلَآ:
(هةر
خواى طةورةية كة تةنيا و بآهاوبةشة و، بةديهيَنةرى هةموو شتيَكة).
بةم
جؤرة خؤت لة طومانة رِآ لـآونكةرةكان رِزطار بكة.
(وَمِنْ
آيَاتِهِ خَلْقُ السَّموَاتِ وَالاَرْضِ وَاخْتِلافُ اَلْسِنَتِكُمْ
وَاَلْوَانِكُمْ اِنَّ في ذلِكَ لآياتٍ لِلْعالِمِينَ) (الروم:22).
كة
سةرنج لةم بوونةوةرانة دةدةين، ئةوا لة هةموو شتيَكدا، هةر لة خانةكانى لةشةوة تا
دةطاتة تيَكرِاى جيهان بة طشتى، دانايىيةكى طشتى و رِيَكوثيَكىيةكى وردى تيَدا
دةبينين..
هةروةها
كة سةيرى خانةكانى لةش دةكةين، هةست دةكةين بةثيَى فةرمانةكانى ئةو كةسةى ضاوى لة
بةرذةوةندىيةكانى هةموو جةستةوةية و كاروباريان بةرِيَوة دةبات، كارسازى(تدبير)يةك هةية كة
بةوثةرِى طرنطى كاروبارى ئةو خانة هةرة بضووكانة رِيَكدةخات.
هةروةك
بةشيَك لة خؤراك بة شيَوةى "ضةورى" لة ناوةوةى جةستةدا ثاشةكةوت
دةكريَت، تاكو لة كاتى ثيَويستدا بةكاربهيَنريَت، بة هةمان جؤر ئةو خانة
بضووكانةش توانايةكى تابلَيَى وردى ثاشةكةوتكردنيان هةية، كة بةوثةرِى دانايى
بةرِيَوة دةبريَت..
ثاشان
كة سةيرى رِووةكةكان دةكةين، دةبينين بة ثةروةردةكردنيَكى تايبةتيى وةها سةرثةرشتى
دةكريَن كة رِووةك بةرةو مةبةستى خؤى سةردةخات، لة نيَوان بةرنامةيةكى دانايانةى
وةهاشدا كة لةوة مةحكةمتر هةرطيز بة ئةنديَشةى كةسدا نايةت..
كة
سةيرى زيندةوةران دةكةين، دةبينين لة ناوجةرطةى كةرةميَكى هةرة زؤردا دةذين..
كة
سةيرى طؤشة و ثاية و لاكانى ئةم طةردوونة مةزنة دةكةين، دةبينين بةرِيَوةبردن و
كارسازىيةكى لةوثةرِى مةزنىدا لة هةموو لايةكيةوة دةورةى داوة و، ئةم
طةردوونة بةرةو ضةندين ئامانج و مةبةستى طةورة طةورة دةبةن..
كة
سةيرى تيَكرِاى طشتيى ئةم طةردوونة دةكةين، وةك ولآتيَكى رِيَكوثيَك، يان
شاريَكى قةشةنط، يان كؤشكو تةلاريَكى بلَند لة بةرضاوماندا خؤى دةنويَنيَت و،
ضةندين رِيَساى وردةكاريى واى تيَدا دةبينين كة طةردوون بةرةو طةيشتن بة ضةندين
دانايى و مةبةستى بةرز بةرز دةبةن و بةرزى دةكةنةوة..
جا
هةروةك لة "هةلَويَستى يةكةمى وتةى سىودووهةم"دا ضةسثاندمان:
بوونةوةران
لةناو خؤياندا، هةر لة طةرديلةكانةوة تا دةطاتة طةلةستيَرةكان، بة ثةيوةندىيةكى
مةعنةويى ئةوةندة توندوتؤلأ ثةيوةستةى يةكترن كة دةرفةتيان بة ئةندازةى يةك
طةرديلةيش بؤ دةستتيَوةردانى هيض هاوبةشيَك نةهيَشتووةتةوة. ضونكة طةر كةسيَك
هةموو طةلةستيَرة و ئةستيَرة و هةسارةكان نةكات بة ذيَربار و رِامكراوى فةرمانى
خؤى و، جلَةوى هةموويانى بةدةستةوة نةبيَت و دةستكاريى كاروباريان نةكات.. هةرطيز
ناتوانيَت فةرمانى خؤى تةنانةت لة تاكة طةرديلةيةكيشدا جآبةجآ بكات. طةر (بة
دةستةواذةيةكى تر) ئةمة دةرببرِين، دةلَيَين:
(ئةو
كةسةى ثةروةردطارى رِاستةقينةى يةك تاقة طةرديلة بيَت، دةبآ هةر ئةويش خاوةنى طشت
كاروبارةكانى هةموو طةردوون بيَت).
لةبةر
تيشكى رِووناكيى ئةوةى لة "هةلَويَستى دووهةمى وتةى سىودووهةمدا"
ضةسثاندوومانة و رِوونمانكردووةتةوة، دةلَيَين:
ئةو
كةسةى نةتوانيَت بةسةر هةموو ئاسمانةكاندا زالأ ببيَت، ناشتوانيَت ويَنةى
هيَلَةكانى رِوخسارى مرؤظ بكيَشيَت. واتة: كةسيَك ثةروةردطارى هةموو شتيَكى ناو
ئاسمانةكان و زةوى نةبيَت، ناشتوانيَت نيطارى هيَلَةكانى رِووى مرؤظ بكيَشيَت و
نيشانة جوداكةرةوةكانى تيَدا دابنيَت!
بةم
جؤرة، ثةنجةرةيةكى فراوانى بة ئةندازةى طةردوون لة بةردةمى خؤتدا دةبينيت. جا
ئةطةر ليَيةوة برِوانيت، ئةوا بة ضاوى ذيرى ئةم ئايةتة ثيرؤزانةت بةرضاو دةكةويَت
كة لةسةر لاثةرِةكانى طةردووندا بة ثيتى طةورة و رِوون نووسراونةتةوة:
(اللهُ
خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ وَكيِلٌ * لَهُ
مَقَالِيدُ السَّموَاتِ وَالاَرْضِ) (الزمر: 62=63).
جا
ئةو كةسةى نةتوانيَت ئةم ثيتة زةق و طةورانة ببينيَت كة لةسةر لاثةرِةى
بوونةوةراندا نووسراون، دةبآ يةكيَك بيَت لةم سآ كةسة:
يان
"ذيرى"ى لةدةست دابيَت..
يان
"دلأ"..
ياخود
ئاذةلأ بيَت لة شيَوةى مرؤظدا!
(وَاِنْ
مِنْ شَيْءٍ اِلاّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ) (الإسراء:44).
لة
بةهاريَكى ئةو دةمانةى نامؤ و ئاوارة بووم، رِؤذيَكيان هاودةم لةطةلأ ئةو
نامؤيىيةم، لة ئةنديَشةدا رِؤضووبووم و، لةطةلأ "بير"دا طةشتم دةكرد و،
بةدةم ئةنديَشة و تيَرِامانيشةوة بةرِآدا دةرِؤشتم، تا بةم حالَةوة هةنطاوةكانم
بؤ سةر تةثؤلَكةيةكى سةوزى جوانيان بردم.. كة طةيشتم و ضاوم بةم لا و ئةو لاى
خؤمدا طيَرِا طولَيَكى طةشى زةردم بةو قةدثالَة سةوزةوة بينى كة بة شةرمةوة بؤى
دةرِوانيم و سةرى هيَناية لامةوة و بة طوفتاريَكى ثرِ لة سؤزى خؤشةويستى
لةطةلَمدا دوا..
ئةم
ديمةنة طةلـآ كارىتآكردم و، هةستى بة جارآ جوولآندم و تاسة و سؤزى لة ناخمدا بؤ
ضةندين طولَى هاوضةشنى خؤى بزواند كة لة رِؤذانى ثيَشووى تةمةنمدا بة يةكتر
طةيشتبووين، ض لة شارةكةى خؤم (وان) و، ض لة شارةكانى تردا كة جار لة دواى جار
باوةشيان بؤ نامؤيى و ئاوارةييم دةكردةوة و لة ئاميَزيان دةطرتم..
يةكسةر
لةمةوة، ئةم واتايةم بة دلأدا هات، وا وةك خؤى دةيطيَرِمةوة:
ئةم
طولَة ناسكة = لة رِاستىدا = "مؤر"يَكة بةسةر لاثةرِةى جوانىيةوة و
خواوةندى بةديهيَنةرى "جوانى" نامة سةوزةكةى خؤى ثآ مؤردةكات كة بؤ
جيهانى ناردووة. كةواتة كةسيَك ئةم طولَة جوانة مؤر و نةخشى بيَت بةسةر ئةم
رِايةخة سةوزةوة، ئةوا هةرضى جؤرى ئةم طولَةش هةن، هةموويان مؤرى ئةون بةسةر
رِايةخى تيَكرِاى زةوىيةوة و، ضةند نيشانةيةكن يةكيَتيى سنعةتى ئةو دةردةخةن.
دواى
ئةم ويَنة ئةنديَشةيىية، يةكسةر ئةم بؤضوونةم بة دلأدا هات:
هةر
مؤريَك بةسةر هةر نامةيةكةوة ببيَت، لة رِاستىدا ثيَناسةريَكة بؤ ناسينى خاوةنى
ئةو نامةية. كةواتة ئةم طولَة مؤريَكى ميهرةبانىية بةسةر نامةكةى خواوةندى
ميهرةبانةوة. نامةكةش قةدثالَى ئةم تةثؤلَكة بضووكةية كة وشة رِةوانةكانى: رِووةك
و طولأ و طياكانى تيَدا نووسراون و، ضةندين جؤرى نةخشونيطارى دانايانةى وردةكارى
تيَدا هةلَكةندراوة.. كةواتة ئةم نامةية هى خاوةنى ئةم مؤرةية.
ثاشان
لةم تيَرِامانةدا ثتر رِؤضووم، دةبينم ئةم قةدثالَةم لة بةرضاودا طؤرِرا و بوو بة
مؤريَكى مةزن و رِوون بةسةر نامةى ئةم دةشتايىية فراوانةوة.. ئنجا دةشتايىيةكةى
بةردةميشم وةك نامةيةكى جوانى ميهرةبانيى خواوةند هاتة بةرضاو كة ئةم قةدثالَة
جوان و رِةنطينة مؤرةكةى بوو.
ئةو
بؤضوونةم منى طةياندة ئةم رِاستىية:
هةروةك
هةرضى مؤرة بةسةر هةر نامةيةكةوة ئاماذة بؤ خاوةنةكةى دةكات.. هةموو شتيَكى تريش
وةك مؤر واية، ضونكة ئةو شتة هةموو شتانى دةوروبةرى خؤى دةطيَرِيَتةوة بؤ بةديهيَنةرى
ميهرةبانى خؤى و بةوى دةسثيَريَت و، مؤريَكى ميهرةبانيى خواوةندة، ضونكة هةموو
شتيَكى دةوروبةرى نامةيةكى بةديهيَنةرى ميهرةبانيةتى.
بةم
ثآية بؤمان دةركةوت كة هةرضى شت هةية، دةبيَت بة ثةنجةرةيةكى مةزنى
"يةكتاناسى"، بة رِادةيةك كة هةموو شتيَك بة خواى تاك و تةنيا
دةسثيَريَت. ضونكة هةموو شتان، بة تايبةت زيندةوةران، داراى ئةوةندة نةخش و نيطارى
دانايانة و وردةكاريى ناوازةن، كة ئةو كةسةى بةم شيَوةية بةديىهيَناون،
دةشتوانيَت هةموو شتيَكى تر بةدىبهيَنيَت. واتة: ئةو كةسةى نةتوانيَت هةموو شتيَك
بةدىبهيَنيَت، هةرطيز ناشتوانيَت يةك دانة شت بةدىبهيَنيَت.
ئةى
مرؤظى بآئاطا!
بة
جوانى لة رِووى بوونةوةران ورد بةرةوة. دةبينيت رِووى ئةم بوونةوةرانة ضةند
نامةيةكى تيَكةلَى يةكترن و لة لايةن خواوةندى تاك و صةمةدةوة نيَرراون.. هةروةها
دةبينيت هةريةك لةم نامانةش ضةندين مؤرى لةذمارةبةدةرى "يةكتاناسى"يان
لةسةر نةخشاوة.
ئايا
كآ هةية ثرِكيَشيى ئةوة بكات كة شايةتىدانى ئةم هةموو مؤرة لةذمارةنةهاتووانة
بةدرؤبخاتةوة؟
ض
هيَزيَك لة توانايداية ئةم شايةتىية رِاستطؤيانة بآدةنط بكات؟
تؤيش
ئةطةر بة طويَى دلأ طوآ بؤ هةركام لةو نامانة رِابطريت، ئةوا طويَت لـآ دةبيَت كة
دةلَيَت:
"أشهد أن لا إله إلاّ الله"!
(لَوْ كانَ
فيِهِمَا آلِهَةٌ اِلاّ اللهُ لَفَسَدَتَا) (الانبياء:22).
(كُلُّ
شَيْءٍ هَالِكٌ اِلاّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ) (القصص:88).
ئةم
ثةنجةرةية زانايانى زانستى "كةلام" ليَيةوة رِوانيويانة، كاتآ كة لة
ثيَناوى ضةسثاندنى "بوون"ى خواوةنددا رِيَى هيَنانةوةى بةلَطةكانى
"ئيمكان" و "حدووث"يان دةطرتةبةر.
ئيَمةش
لة كاتيَكدا دريَذيى ئةو بةلَطانة بة كتيَبةكانى ئةو زانايانة دةسثيَرين، وةك "شرح
المواقف" و "شرح
المقاصد"،
لة هةمان كاتدا ضةند تيشكيَكى ليَشاوى نوورى قورئانى ثيرؤز ليَرةدا باس دةكةين،
كة لةم ثةنجةرةيةوة هاتنة ذوورةوة و رِؤشتنة ناو ناخى دلَمةوة:
"فةرمانرِةوايى"
ياخود "كاربةدةستى" بة ضةشنيَكة هةرطيز بة هاوبةشى و مونافةسة و
دةستتيَوةردان قايل نابيَت و دةست بة رِوويانةوة دةنيَت، لة لايةنى هةر كةسيَكةوة
ببن. بةهؤى ئةمةوةية كة دةبينين ئةطةر دوو كويَخا لة يةك طونددا ببن، ئةوا رِيَساى
ئةو طوندة بة جارآ تيَكدةضآ و، ئاسايش و حةوانةوةى خةلَكى دةشيَويَت. يان ئةطةر
دوو بةرِيَوةبةر لة ناوضةيةك، يان دوو ثاريَزطار لة ثاريَزطةيةكدا ببن، ئةوا
شيرازةى كارى ئةو شويَنة دةبضرِيَت و تةرِ و وشك تيَكةلأ بة يةكتر دةبن. يان
ئةطةر دوو ثادشا لة يةك ولآتدا ببن، ئةوا ئاشووب لة هةموو لايةكى ولآتدا ثةرة
دةسيَنيَت و ئةوةندة ئاذاوة و ثشيَوى دةنيَنةوة كة ئةنجامى طةلـآ ناهةموار و
بةسويَى لـآ دةبيَتةوة.
جا
لة كاتيَكدا "مرؤظ" كة بآ دةستةلآت و كؤلَةوارة و هةردةم ثيَويستى بة
يارمةتيى كةسانى تر هةية و، جطة لة سيَبةريَكى هةندةكيى زؤر لاوازى
"فةرمانرِةوايى و كاربةدةستى" ضيى ترى نىية، تا ئةم رِادةية
دةستتيَوةردانى هيض كةسيَك لة كاروبارىدا قبوولأ نةكات و، بة توندى دةست بة
رِووى مونافيسى خؤيةوة بنيَت..
بةلَآ،
كة مرؤظى كؤلَةوارى بآدةستةلآت، ئةمة حالَى بيَت، دةبآ فةرمانرِةوايى و
كاربةدةستيى خواوةندى بةتواناى خاوةن توانستى رِةها و ثادشاى هةرة مةزنى
ثةروةردطارى جيهانيان ضؤن بيَت؟
بؤ
خؤت لة ياساى "رِةتدانةوةى دةستتيَوةردان"(رد المداخلة) بكؤلَةرةوة
و، بزانة ضؤن بةسةر هةموو طةردووندا زالأ و بةدةستةلآتة واتة "تاك و
تةنيايى" لة داخوازىيةكانى "خوايةتى و ثةروةردطارى"ن و ليَيان
جيا نابنةوة.
ئةطةر
داواى بةلَطةى بآطومان و شايةتى رِاست لةسةر ئةمة دةكةيت، ئةوا فةرموو سةيرى ئةو
ثيَكةوةطونجانة هةرة جوان و رِيَسا يةكجار تةواوة بكة كة لة طةردووندا
دةبينريَن..
كة
سةير دةكةيت، رِيَساى ناوازة لة هةموو شتيَكدا دةدؤزيتةوة، هةر لة بالَة
ميَشيَكةوة تا دةطاتة ضراكانى ئاسمان. ئةم رِيَسا هةرة رِيَكوثيَك و ثرِ لة
وردةكارى و تةواوة كاريَك دةكات ذيريى مرؤظ سةرى لة بةردةمدا سوورِبميَنيَت و بة
سةرسامىيةوة "سبحان
الله" و
"ماشاء الله" و "تبارك الله" بكات و، لة
بةردةم مةزنيى داهيَنةرىدا بكةويَتة سوذدةبردن. ضونكة ئةطةر بة ئةندازةى
طةرديلةيةكيش جيَطاى هيض هاوبةشيَك لة طةردووندا ببواية، يان هةر جؤرة
خؤهةلَقورتاندن و دةستتيَوةردانيَك لة كاروبارى طةردووندا بكراية، ئةوا رِيَساى
ئاسمانةكان و زةوى بة جارآ تيَكدةضوو و، شويَنةوارى ئةم تيَكضوونةش بة ئاشكرا
دةبينرا و، ئةم ويَنة ناوازة و جوانةى ئيَستاى بةردةممان نةدةما.. فةرمايشتى
خواوةند ضةندة رِاستة كة دةفةرموآ:
(لَوْ كانَ
فيِهِمَا آلِهَةٌ اِلاّ اللهُ لَفَسَدَتَا) (الأنبياء:22)!
لة
رِاستىدا ئةم ئايةتة ثيرؤزةى كة دةفةرموآ:
(فَارْجِعِ
الْبَصَرَ هَلْ تَرَى مِنْ فُطُورٍ * ثُمَّ ارْجِعِ
الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ اِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ) (الملك:3=4)..
ئةوة
دةردةخات كة هةرضةندة (مرؤظ) بة وردى و ليَبرِان بؤ "ناتةواوى" لة
ئاسمانةكاندا بطةرِيَت، ئةوا بة مفتة ماندوو دةبيَت و لة ئةنجامدا بة نائوميَدى
دةطةرِيَتةوة. ئةمةش ئةوةمان تآدةطةيةنيَت كة رِيَسا و رِيَكوثيَكيى ناو
طةردوون لةوثةرِى تةواوىداية. واتة رِيَكوثيَكيى بوونةوةران شايةتيَكى رِاست و
بآطومانن لةسةر "يةكتايى" خواوةند.
سةبارةت
بة "حدووث"ةوة،
زانايانى "كةلام" وتوويانة:
(ئةم
جيهانة جيهانيَكى بطؤرِة، هةرضى بطؤرِيشة تازة ثةيدا بووة، هةموو ثةيدابوويةكيش
دةبآ ثةيداكةر، واتة: بةديهيَنةريَكى ببيَت، كةواتة دةبآ طةردوون بةديهيَنةريَكى
ئةزةلى و ثةيدانةبووى ببيَت).
ئيَمةيش
دةلَيَين:
بةلَآ
رِاستة، طةردوون تازة ثةيدا بووة، ضونكة ئيَمة لة هةموو ضةرخ و سالأ و تةنانةت لة
هةموو وةرزيَكدا جيهانيَك دةبينين كؤض دةكات و جيهانيَكى ترى دةضيَتةجآ.. ضةندين
بوونةوةر دةرِؤن و هى تر ديَنة جآيان.
تةنها
خواوةندى بةتواناى شكؤمةندة كة هةموو سالَيَك، بةلَكو هةموو وةرزيَك، تةنانةت
هةموو رِؤذيَك ئةم جيهانة لة نةبوونةوة بةدىدةهيَنيَت و، دةيخاتة ثيَشضاوى خاوةن
هةستان، ثاشان دةيباتةوة بؤ جيهانى ثةنهانى "غةيب" و هى تر دةهيَنيَتة
جيَى. بةم ضةشنة يةك لة دواى يةك بة بةردةوامى بلآويان دةكاتةوة و، ئةم جيهانانة
بة شيَوةى زنجيرة لة دواى زنجيرة بةسةر تةنافى "كات"دا هةلَدةواسيَت.
دةبينيت
"بةهار" موعجيزةيةكى ئاشكراى خواوةندى بةتواناى مةزنة، كة شتانى لة
نةبوونةوة تيَدا بةدىدةهيَنيَت و، لة "نةبوون" دةم بة دةم ئةو جيهانة
بةرينانة نوآ دةكاتةوة.
ئةو
كةسةى كة ئةو جيهانانةى بةهار لة نيَوان جيهانى مةزندا دةطؤرِيَت و هةردةم نوآيان
دةكاتةوة، تةنها خواوةندى ثةروةردطارى جيهانيانة كة رِووى زةويى كردووة بة سفرة و
خوانيَكى ثرِ لة ناز و نيعمةت بؤ ميوانة ئازيز و بةرِيَزةكانى.
لة
بارةى "ئيمكان"يشةوة، زانايانى "كةلام" وتوويانة:
(هةردوو
لاكةى ئيمكان يةكسانن).
واتة:
ئةطةر "بوون" و "نةبوون" سةبارةت بة هةر شتيَك يةكسان بوون،
ئةوا دةبآ تةرجيحدةر و بةديهيَنةريَك ببيَت بوونى بةسةر نةبوونىدا تةرجيح بدات و
تاى تةرازووى "بوون"ى قورس بكات و بةديىبهيَنيَت.
ضونكة
ديارة شتى مومكين = واتة ئةوةى كة بشيَت ببيَت يان نةبيَت = ناتوانيَت شتيَكى
مومكينى وةك خؤى بهيَنيَتةدى. دةنا هاتنةبوونى مومكينى وا بريتى دةبيَت لة
زنجيرةيةك بازنةى داخراو لة "مومكينات"!
كةواتة
ثيَويستة و دةبآ "بوون"يَك ببيَت شتان بةدىبهيَنيَت. واتة: دةبآ "واجب
الوجود"
بؤ ئةم مةبةستة ببيَت.
زانايانى
زانستى كةلام بيرى "دةور" و "تةسةلسول"يان[2] ثووضةلأ
كردووةتةوة و، بة تةواوى ضةســـثاندوويانة كة بيريَكى بةتالَة و، زنجيرةى:
"هؤكار و، بةهؤكـراو"يان بضـرِاندووة و، بةمةش خواوةندى "واجب
الوجود"يان
ضةسثاندووة.
ئيَمةيش
دةلَيَين:
ثيشاندان
و دةرخستنى مؤرى تايبةتيى بةديهيَنةرى مةزن كة هةموو شتيَكى ثآ مؤر كراوة، طةلـآ
ئاسانتر و بةهيَزتر و رِوونترة لة ضاو بةلَطةى بضرِاندنى زنجيرةى هؤكارةكان، بؤ
مةبةستى طةيشتن بة ضةسثاندنى بةديهيَنةرى طةردوون!
هةموو
"وتةكان" و "ثةنجةرةكان" كة ئةوانيش لة وتةكانن، ئةم رِيَبازة
ئاسان و بآطومانةيان طرتووةتةبةر. لةطةلأ ئةوةشدا، باسى "ئيمكان"
طةلـآ فراوانة، ضونكة لة ضةند رِوويةكى لةذمارةبةدةرةوة بةديهيَنةر دةضةسثيَنيَت
و، تةنها ئةو رِيَطاية نىية كة زانايانى كةلام بة بضرِاندنى زنجيرةى هؤكارةكان بؤ
ضةسثاندنى خواوةند طرتوويانةتةبةر، بةلَكو رِآيةكى تابلَيَى فراوانى بآسنوورة.
ضونكة مرؤظ دةطةيةنيَتة ناسينيَكى بآسنوورى خواوةندى "واجب
الوجود".
رِوونكردنةوةى
ئةمةش، بةم جؤرةى خوارةوةية:
لة
كاتيَكدا هةموو شتيَك لة بارةى: بوون و، سيفةت و، ماوةى مانةوة و، ذيانىدا
ضةندين ئيمكان وطريمانى لةذمارةبةدةرى لة رِيَطاداية، ئا لةم كاتةدا، دةبينيت
لة نيَوان ئةو هةموو رِووة لةسنووربةدةرانةى لة رِيَى بوونيدان، رِآيةكى
رِيَكوثيَكى تايبةت بة خؤى دةطريَتةبةر و، هةموو سيفةتةكانى بة هةمان شيَوة و لة
هةمان رِيَى تايبةتىيةوة ثآدةبةخشـريَت، بةلَكو لةوةش زياتر، ئةوةتا ضةند سـيفةت
و حالَةتيَكى تايبةتيى ثآ دةدريَت و بؤى ديارى دةكريَت، كة بة بةردةوامى لة ماوةى
ذيان و مانةوةى دنياىدا يةك لة دواى يةك دةيانطؤرِيَت.
كةواتة
ئةمةى كة هةموو شتيَك بةرةو رِيَطايةكى ديارىكراو دةداتةبةر و، ئةم رِآيةى = كة
دةيطةيةنيَتة ضةندين حيكمةتى ديارىكراو = لة نيَوان ضةندةها رِيَى ترى
لةذمارةبةدةردا بؤ هةلَدةبذيَريَت، تةنها بة ويستى يةكيَك دةكريَت كة بة تايبةتى
ئةم رِآيةى بؤ دةستنيشان دةكات و، تةرجيحى ئةم طريمانةى لة نيَوان ئةوانى تردا
بؤ دةدات و، بةديهيَنةريَكى دانا ئةمةى بؤ بةدىدةهيَنيَت[3] ضونكة
دةبينيت هةموو شتيَك ثؤشاكى ضةندين سيفةتى رِيَكوثيَكى دةكريَتةبةر و، ضةندةها
حالَةتى رِيَك و تةواوى بة تايبةتى بؤ ديارى دةكريَت. ثاشان ئةم شتة دةدريَتةبةر
تا دةبيَت بة "بةشيَك" لة لةشيَكى ثيَكهاتوودا و، بةم جؤرة لة تةنيايى
رِزطارى دةبيَت و، بةمةش رِيَى ئيمكان و طريمانةكان ثتر دةبن. ضونكة ئةم "بةشة"
دةتوانيَت هةزاران شكلأ و شيَوة لةو لةشةدا وةربطريَت. كةضى دةبينين باريَكى
ديارىكراوى ثرِ لة سوود و بةرذةوةنديى ثآدةبةخشريَت و لة نيَوان ضةندةها بارى
لةذمارةبةدةرى بآسووددا ئةمةى خؤى بؤ هةلأدةبذيَرريَت. واتة: بةرةو ئةنجامدانى
ضةندين فةرمانبةريى طرنط و، بؤ طةيشتن بة ضةندةها سوودى جؤراوجؤر لةو لةشة
ثيَكهاتووةدا، دةدريَتةبةر..
ثاشان
دةبينين ئةم بةشة، دةبآ بة بةشيَك لة لةشى ثيَكهاتوويةكى تردا و، بةم كارةش
رِيَطاكانى ئيمكان و طريمانةكان طةلـآ زياتر دةبن، ضونكة ئةم لةشةيش دةطونجآ بة
هةزاران جؤر و شيَوة ثيَك بيَت. كةضى دةبينين باريَكى ديارىكراوى لة نيَوان
هةزاران تةرز و جؤر و شيَوةدا بؤ هةلأدةبذيَرريَت و، بةرةو ئةنجامدانى ضةندةها
كار و فةرمانبةريى تر، دةدريَتةبةر..
هةروةها تا زياتر بةم ضةشنة لةناو طريمانةكاندا
رِؤبضيت، ثتر بؤت رِووندةبيَتةوة كة ئةم هةموو رِيَطايانة دةتطةيةننة:
"كارسازى دانا" و.. قةناعةتى تةواويشت ثآدةبةخشن كة هةموو شتيَك بة
فةرمانى "فةرماندةريَكى زانا" بةرةو كار و فةرمانبةريى خؤى دةبريَت.
ضونكة
= ئاشكراية = هةرضى شتى ثيَكهاتوو هةية، لة ضةند "بةش"يَك ثيَكهاتووة.
ئةم بةشانةيش لة ضةند بةشيَكى تر... هتد.. ئنجا يةك بة يةكى ئةم بةشانة لة شويَنى
تايبةتى و ديارىكراوى ثيَكهاتووةكةدا دانراون و دةبآ كارى تايبةتيى خؤيان لةو
شويَنةدا جآبةجآ بكةن. دةبينيت ثةيوةنديى نيَوان بةشةكانى هةموو
ثيَكهاتوويةك وةك ثةيوةنديى سةرباز واية لةطةلأ ثةل و، لق و، تيث و، لةشكرةكةىدا
تةنانةت لةطةلأ سوثادا بة طشتى. ضونكة ثةيوةندىيةكى ديارىكراوى دانايانةى لةطةلأ
هةموو ئةو ثيَكهاتووة سةربازىية تيَكئالَؤزاوانةدا هةية و، لةطةلأ هةريةكةياندا
ضةند كاريَكى طرنطى رِيَكى ديارىكراوى لة ئةستؤداية. بة ضةشنى ئةو خانةيةى وا لة
بيلبيلةى ضاوتدا.. ئةوةتا ئةو خانةية ثةيوةنديى فةرمانبةرىيانةى لةطةلأ ضاوتدا
هةية و، فةرمانبةريى دانايانةى بةرذةوةندىدةرى سةبارةت بة تيَكرِاى
"سةر"يش هةية، بة رِادةيةك كة ئةطةر شتيَكى بضووكى هةندةكى لةطةلأ ئةو
خانةيةدا تيَكةلأ ببيَت، ئةوا ويستى ئةو مرؤظة دةئالَؤزيَت و تيَكدةضيَت.
ئنجا
ئةم خانةيةى وا لةناو بيلبيلةى ضاوتدا، ثةيوةندىيةكى تايبةتيى لةطةلأ
خويَنبةرو خويَنهيَنةر و دةمارةكاندا، تةنانةت ثةيوةنديى فةرمانبةرىيانةى
لةطةلأ هةموو لةشدا هةية..
ئةم
كارة ئةوةمان بؤ دةضةسثيَنيَت كة ئةم خانة ناوبراوة ئةو جيَطا تايبةتىيةى لة
بيلبيلةى ضاودا ثآبةخشراوة و لة نيَوان هةزار شويَندا تةنها ئةويَى بؤ
هةلأبذيَرراوة، تاكو ئةو كارانة ئةنجام بدات.. خؤ ئةمةش بة دانايى
بةديهيَنةريَكى دانا نةبيَت هةرطيز دروست ناكريَت و نايةتةدى..
بةم
جؤرة، هةموو ئةو "مومكينانةى" كة لةم طةردوونةدان، هةموويان بةم ضةشنة و
لةسةر ئةم تةرزةن، هةريةكةيان ض خودى خؤى، ض سيفةتةكانى، بة زمانى تايبةتيى خؤى،
دروستكةرى خؤى رِادةطةيةنيَت و، بةوةش كة تةنها يةك رِآ لة نيَوان ضةندين رِآ و
ئيمكانى لةسنووربةدةردا دةطريَتةبةر، شايةتى لةسةر دانايى ئةو بةديهيَنةرةى خؤى
دةدات. ئنجا تا زياتر برِواتة ناو لةشيَكى ثيَكهاتووى ترةوة، ئةوا بة زمانيَكى تر
و لة نيَوان ئةو رِيَطا مومكينة لةذمارةبةدةرانةدا بةديهيَنةر و دروستكةرى خؤى ثتر
رِادةطةيةنيَت.
بةم
ثآية، هةرضى شت هةية، بة ئةندازةى ذمارةى ئةو رِيَطة مومكينة لةذمارةبةدةرانةى لة
رِيَىدان و، بة ئةندازةى ذمارةى ثيَكهاتووةكان و ئيمكانةكان و ثةيوةندىيةكانى
نيَوانيان تا دةطاتة طةورةترين ثيَكهاتوو.. شايةتى لةسةر دروستكةرى داناى خؤى و،
ويست و بذيَركاريى ئةو بةديهيَنةرة دةدات.
ضونكة
ئةو كةسةى شتيَك بة دانايىيةكى تةواو لة هةموو ثيَكهاتوويةكدا دابنيَت و،
ثاريَزطاريى ثةيوةندىيةكانى نيَوانيان بكات، دةبآ تةنها ئةو كةسة بيَت كة
بةديهيَنةرى هةموو ثيَكهاتووةكانة.
واتة
تةنها يةك شت وةك شايةتيَك واية كة هةزاران زمانى ببيَت و بة هةر هةموويان شايةتى
لةسةر بوونى خواوةند بدات. تةنانةت نةك هةزاران شايةتى، بةلَكو بة ئةندازةى ذمارةى
سيفةت و، ذمارةى ثيَكهاتووةكانى هةموو بوونةوةريَك، شايةتى لةسةر: "بوون و،
دانايى و، ويست و، بذيَركاريى خواوةند" هةية.
بةم
ضةشنة، لة طؤشةى "ئيمكان"ةوة ضةندين شايةتيى لة سنوور و ذمارةبةدةر
ديَن و، دةبن بة بةلَطة لةسةر خواوةندى "واجب الوجود".
ئايا
طوآ كةرِكردن لة ئاستى ئةم هةموو شايةتىيانةى كة زايةلَةيان تيَكرِاى طةردوونى
ثرِ كردووة، ئةوثةرِى كةرِى و نةزانى نىية؟
(لَقَدْ
خَلَقْنَا الاِنْسَانَ في اَحْسَنِ تَقْويمٍ) (التين:4).
(وَفي
الاَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ * وَفي اَنْفُسِكُمْ
اَفَلا تُبْصِرُونَ) (الذاريات:20=21).
ليَرةدا
لة بةردةم ثةنجةرةى "مرؤظ"داين، لة رِيَى دةروونى مرؤظةوة دةرِوانينة
نوورى "يةكتاناسى".
ئةو
كةسةى دةيةويَت بة دريَذى لةم باسة شارةزا ببيَت، رِةوانةى دةكةين بؤ لاى ئةو
كتيَبة زؤرانةى كة لة لايةن هةزاران ئةوليا و ثياوضاكانةوة نووسراون، ئةوان لةو
كتيَبانةياندا بة دريَذى لة "دةروون"ى مرؤظ كؤلَيونةتةوة. بةلآم حةز
دةكةين ليَرةدا ثةنجة بؤ ضةند ئاماذةيةك رِابكيَشين كة لة ليَشاوى نوورى قورئانى
ثيرؤزةوة وةرطيراون. ئةويش بةم جؤرةى خوارةوة:
(مرؤظ
نوسخةيةكة لة طةردوون، هةرضى تايبةتكارى لة طةردووندا هةن، هةموويان لة
مرؤظدا كؤكراونةتةوة. تاكو مرؤظ هةست بة هةموو ناوة جوان و درةوشاوةكانى خواوةند
بكات).
بؤ
رِوونكردنةوةى ئةمة، ئةوةندة بةسة كة لة "وتةى يازدةهةم" و ضةند
ثةياميَكى تردا باسمان كردوون. بةلآم ليَرة تةنها "سآ خالأ" لةم بارةوة
رِوون دةكةينةوة:
خالَى يةكةم:
مرؤظ
لة "سآ رِووةوة" ئاويَنةيةكى رِةنطدةرةوةى ناوة جوانةكانى خواى طةورةية:
رِووى يةكةم: هةروةك "تاريكى" هؤى بينينى
"رِووناكى"ية، واتة تاريكيى شةو تا زياتر بيَت، جوانتر و رِوونتر
رِووناكى دةردةخات.. مرؤظيش واية، بة: لاوازى و، كؤلَةوارى و، هةذارى و،
ثيَداويستى و ناتةواوىيةكانى.. تواناى خواوةندى بةتواناى شكؤمةند و، هيَزة مةزن و،
دةولَةمةندىية رِةها و، ميهرةبانىية فراوانةكةى ئةو خوا طةورةية، دةردةخات و
دةيناسيَنيَت..
مرؤظ
بةمة وةك ئاويَنةيةك واية، طةلـآ درةوشانةوةى سيفةتةكانى خواوةندى مةزنى تيَدا
دةردةكةويَت. بةلَكو ئةو لاوازىية توندوتيذةى هةيةتى و، ئةو دوذمنة زؤر و لة
سنووربةدةرانةى كة ئةم لا و ئةو لايان لـآطرتووة، وا لة مرؤظ دةكةن هةميشة بة
دواى "ثالَثشت" و "ثشتيوان"يَكدا بطةرِيَت تاكو ثالَى ثيَوة
بدات و ثشتى ثآببةستيَت. خؤ ديارة ويذدان(وجدان)ى تينووى
مرؤظ جطة لة "خواى طةورة" كةسى تر بؤ ئةم مةبةستة نادؤزيَتةوة!
ئنجا
مرؤظ ناضارة بؤ "خالأ"يَك بطةرِيَت كة سةرضاوةى
"يارمةتىدانى" بيَت و هةردةم بةدةميةوة بيَت و، ثيَداويستىية
لةبننةهاتووةكانى لةو وةربطريَت و، هةذارىية بآكؤتايىيةكةى خؤى ثآدابثؤشيَت
و، هيوا و ئاواتة نةبرِاوةكانى ثآ تيَروثرِ بكات..
كة
مرؤظ لةم رِووةوة بة دواى ئةم خالَةدا دةطةرِيَت، لة ئةنجامدا بؤى دةردةكةويَت كة
ضار نىية تةنها ئةوة نةبيَت ثالأ بة دةولَةمةنديَكى ميهرةبانةوة بدات و ثشتى
ثآببةستيَت. لةبةر ئةوة، بة نزا و لالآنةوة هةميشة ليَىدةثارِيَتةوة.
واتة
لة ويذدان(وجدان)ى هةموو
مرؤظيَكدا دوو ثةنجةرةى بضووك هةن لة رِووى: "خالَى ثشتبآبةستن" و
"خالَى يارمةتى لـآوةرطرتن"ةوة.. مرؤظ لةم دوو ثةنجةرةيةوة دةرِوانيَتة
ديوانى ثرِ لة ميهرةبانيى خواوةندى بةتواناى ميهرةبان.
رِووى دووهةم: لة بارةى ئةوةى كة: مرؤظ ئاويَنةيةكة
بؤ دةرخستن و درةوشانةوةى ناوة جوانةكانى خواى طةورة..
كة
لةم رِووةوة دةرِوانينة مرؤظ، دةبينين:
ئةو
نموونة بضووكانةى ثيَىبةخشراون لة: زانيارى و، توانست و، بينين و، بيستن و،
مولَكدارى و، فةرمانرِةوايى و سيفةتةكانى ترى هاوضةشنى ئةمانة.. مرؤظ دةكةن بة
ئاويَنةيةكى ئةوتؤ هةموو سيفةتة رِةهاكانى خواى طةورةى تيَدا دةربكةويَت و، ئيتر
مرؤظ لةم رِآيةوة لة: "زانيارى و، توانست و، بينين و، بيستن و،
فةرمانرِةوايى و، ثةروةردطاريَتى"ى خواىطةورة تآدةطات. ئةو كاتة بة طويَرةى
"سنوورداريى" ئةم سيفةتانة لة لاى خؤى، سةر لةو سيفةتة "بآسنوور و
رِةهايانة"ى خواوةند دةردةكات.
ديارة
ئةو كاتةى كة مرؤظ لةمة تآطةيشت، لةطةلأ خؤى دةدويَت و، بة خؤى دةلَيَت:
هةروةك
من ئةم خانووةم بنياتناوة و زؤر بة ضاكى ئاطادارى دروستكردنيم و، ضاوم لة هةموو
لا و بةشةكانيةتى و، بؤ خؤم بةرِيَوةى دةبةم، ضونكة من خاوةنيم.. دةبآ بة هةمان
جؤر ئةم طةردوونة مةزنةش داهيَنةر و خاوةنيَكى ببيَت كة بة تةواوى شارةزا و
ئاطادارى هةموو بةشيَكى بيَت و، ضاوى لة هةموو شتيَكى طةورة و بضووكيةوة ببيَت و،
بةم جؤرة سةرثةرشتيى بكات.
رِووى سآهةم: لةو رِووانةى كة دةرىدةخةن مرؤظ
ئاويَنةيةكى رِةنطدةرةوةى ناوة جوانةكانى خواى طةورةية، ئةوةية كة:
مرؤظ
= جطة لة رِووةكانى ثيَشوو = ئاويَنةيشة بؤ دةرخستن و ثيشاندان و رِةنطدانةوةى
نةخش و نيطارةكانى ئةو ناوة جوانانة لة مرؤظدا.
ئةم
رِووة بة دريَذى لة "هةلَويَستى سآهةمى وتةى سىودووهةم"دا بةم جؤرة
باسكراوة:
"ضييةتى"ى
مرؤظ، كة زؤر شتى تيَدا كؤكراوةتةوة، حةفتا نةخشونيطار زياترى تيَداية، لة
نةخشونيطارةكانى ناوة جوانةكانى خواى طةورة. بؤ نموونة:
مرؤظ
بةوةى كة: "بةديهيَنراوة"، ناوى "بةديهيَنةرى دانا"ى خؤى
ئاشكرا دةكات.. بةوةى جوان دروست كراوة و هةلَسةنطيَنراوة، ناوى "رِةحـمان و
رِةحيم"ى خواوةند دةردةخات.. بة ضؤنيَتيى رِيَكخستن و ضاوديَرىكردنى، ناوى
"كةريم" و "لةتيف"ى خواى طةورة دةطةيةنيَت... هتد.
بةم
جؤرة، مرؤظ ضةندين نةخشونيطارى جؤراوجؤرى ناوة جوانة جياجياكان، بة هةموو ئةندام
و كؤئةندام و، ئةندامة مةعنةوى و ثةنهانةكانى و، هةموو هةست و شعوورةكانى،
دةردةخات. واتة: هةروةك لة ناوةند ناوة جوانةكانى خوادا يةكيَكيان ناوى هةرةمةزنى
خواى طةورةية.. بة هةمان جؤر لة نيَوان نةخش و نيطارةكانى ئةو ناوانةشدا نةخشيَكى
هةرةمةزن هةية كة "مرؤظة"!
ئةى
ئةو كةسةى خؤى بة مرؤظى رِاستةقينة دادةنيَت!
بؤ
خؤت، خؤت بخويَنةرةوة! دةنا هةستةكانت كول دةبن و، ذيريشت وةك سةهؤلأ دةيبةستيَت
و لة كار دةكةويَت و، ئنجا لة ثلةى "مرؤظايةتى"يةوة بةرةو ضةندين ثلةى
"نزمى" دادةبةزيت.
خالَى دووهةم:
ئةم
"خالَة" ئاماذة بؤ يةكيَك لة نهيَنىية طرنطةكانى تةنيايى(الأحدية) دةكات. وا
بةم جؤرة رِوونى دةكةينةوة:
مادةم
"طيان"ى مرؤظ ثةيوةنديى لةطةلأ هةموو لاكانى لةشى مرؤظةكةدا هةية، بة
رِادةيةك كة وا لة هةموو ئةندام و بةشيَكى ئةو لةشة دةكات هاوكارى و
يارمةتىدانيَكى تةواويان لة نيَواندا ببيَت..
واتة:
مادةم "طيان" كة شتيَكى نيان و ناسك(لطيفة)ى
ثةروةردطارى و، ياسايةكى ئةمرىية و، بةثيَى فةرمانة تةكوينىيةكانى خواوةند = كة
ئةويش درةوشانةوةى ويستى خواوةندة = بوونى دةرةكيى ثآبةخشراوة .. ئةم
طيانة، هةموو بةشةكانى لةش بةرِيَوةدةبات و سةرثةرشتيى هةموويان دةكات و هيض شتيَك
رِيَى ئةمةى لـآناطريَت و.. ثيَداويستىيةكانى هةموو بةشيَك لة بةشةكانى لةش
جآبةجآ دةكات و.. دوور و نزيكيان سةبارةت بة "طيان"ةوة يةكسانن و، هيض
شتيَك رِآ لة شتى تر ناطريَت. ضونكة دةتوانيَت هةموو ئةندامةكانى لةش فرياى
ئةنداميَكى ترى ثيَويست بة يارمةتى بخات و، ئةو ئةندامانةى تر بؤ خزمةتطوزاريى
ئةم ئةندامة بهيَنيَت و بيانخاتةكار.. بةلَكو دةتوانيَت هةموو ثيَداويستىيةكانى
طشت بةشةكانى لةش بزانيَت و، لة رِيَى ئةم بةشةوة هةموو لةش بةرِيَوةببات..
تةنانةت دةتوانيَت بة ضاوى هةموو بةشيَك لة بةشةكانى لةش برِوانيَت و ببينيَت و،
بةم جؤرة بؤى دةربكةويَت و بزانيَت ئايا لةش رِووناكيى زياترى دةستكةوتووة يان
نا؟
جا
مادةم طيان(رِؤح)، كة ياسايةكى ئةمريى نيَوان ياساكانى خواى طةورةية، ئةم هةموو
توانايةى بؤ ئةنجامدانى ئةم هةموو كارانة هةية لة جيهانى بضووكدا (كة مرؤظة)..
ئيتر ضؤن دةبيَت لة توانستى رِةهاى خواى طةورة ئةوة بة طران بزانريَت كة ضةندين
كارى لةذمارةبةدةر ببيستيَت و، ضةندين نزاى بآسنوورى بوونةوةران طيرا بكات؟..
ضؤن؟
خواى
طةورة ضيى بويَت، لة يةك كاتدا دةيكات و، هيض شتيَك رِيَى لـآ ناطريَت و نابيَتة
ثةردة و كؤسث لة بةردةمىدا و لة ئةنجامدانى هيض كاريَكى تردا دةستى ناطريَت و..
لة يةك كاتدا هةموويان دةبينيَت و دةبيستيَت و.. دوور و نزيكى لة لا يةكسانة و..
ئةطةر بيةويَت شتيَك بكات، ئةوا هةموو شتيَكى بؤ دةهيَنيَت و ئامادةى دةكات.. هةر
شتيَك لةناو شتى تردا بيَت، خواى طةورة دةيبينيَت و، دةنطى هةموو شتيَك دةبيستيَت
و، بة هةموو شتيَك هةموو شتآ دةزانيَت، ضونكة ئةو خواوةندة طةورةية، ثةروةردطارى
هةموو شتيَكة.
خالَى سآهةم:
"ذيان"
ضييةتىيةكى مةزن و طرنط و، فةرمانبةرىيةكى لةرِادةبةدةر طرنطى هةية. جا لةبةر
ئةوةى ئةم باسة بة دريَذى لة ثةنجةرةى بيستوسآهةم و، وشةى هةشتةمى مةكتووبى
بيستةمدا باسكراوة، ئةوا خويَنةرى بةرِيَز رِةوانةى ئةوآ دةكةين. بةلآم ليَرةدا
بؤ ئةمانةى خوارةوة ئاطادارى دةكةينةوة:
ئةو
نةخشونيطارانةى لةطةلأ ذياندا تيَكةلأ كراون و، لة شيَوةى
"هةستةكان"دا دةردةكةون، ئاماذة بؤ ضةندين ناوى جوانى زؤر و كاروبارى
تايبةتيى خواوةند دةكةن. كةواتة "ذيان" لةم رِووةوة، ئاويَنةيةكى
رِةنطدةرةوة و درةخشانى كاروبارة تايبةتىيةكانى زاتى خواوةندى زيندووى رِاطيركةرى
طةردوونة.
جا
لةبةر ئةوةى كاتةكةمان مةوداى ئةوةندة فراوان نىية تا ئةم نهيَنىية زياتر بؤ ئةوانة
رِوون بكةينةوة كة هيَشتا بةوة رِازى نين خواى طةورة ثةروةردطاريان بيَت و،
ئةوانةش كة هيَشتا نةطةيشتوونةتة ثلةى "ئيمانى يةقينى"، لةبةر ئةوة،
وا ئةم دةرطاية ليَرةدا دادةخةين.
(هُوَ
الَّذِي اَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى
الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفَى بِاللهِ شَهِيداً * مُحَمَّدٌ
رَسُولُ اللهِ) (الفتح:28=29).
(قُلْ يَا
اَيُّهَا النَّاسُ اِنِّي رَسُولُ اللهِ اِلَيْكُمْ جَمِيعاً الَّذِي لَهُ مُلْكُ
السَّمواتِ وَالاَرْضِ لآ اِلهَ اِلاّ هُوَ يُحْيي وَيُمِيتُ) (الاعراف:158).
ئةم
ثةنجةرةية تايبةتة بة: خؤرى ئاسمانى ثةيامةكانى خواى طةورةوة.. بةلَكو خؤرى
سةربةدةرةوةى ناو خؤرةكانى ثيَغةمبةرايةتى.. خؤشةويستى ثةروةردطارى جيهانيان:
حةزرةتى " محمد، صلى الله عليه وسلم ".
ئةم
ثةنجةرةية، وةك خؤر درةخشان و.. وةك طةردوون فراوان و.. وةك رِؤذيش
رِووناكة!
جا
لةبةر ئةوةى لة ثةيامى "ميعراج" و "بةلَطةكانى ثيَغةمبةريَتى"
و ئاماذةى نؤزدةهةمى ثةيامى "موعجيزاتى ئةحـمةدى"دا بة جؤريَكى
طومانبرِ مةسةلةى "ثيَغةمبةريَتى"مان ضةسثاندووة، وا ئيَستا يادى هةندآ
لةو باسانةى كة لةو ثةيامة ناوبراوانةدان، دةكةينةوة و، بؤ ئةوةش كة خويَنةرى
بةرِيَز زياتر ئاطادار بيَت، با سةر لةو ثةيامانة بدات، بةلآم ليَرةدا دةلَيَين:
ثيَغةمبةرى
بةرِيَز = صلى الله عليه وسلم = كة بةلَطةى طؤياى "يةكتاناسى"ية، زؤر بة
رِوونى و ئاشكرايى و بة هةموو هيَزيَكيةوة "يةكتايى" خواى طةورةى
رِاطةياندووة و، بؤ مرؤظايةتيى باس كردووة و، ئةمةش لة هةموو ميَذووى ذيانى
خاويَنىدا دةردةكةويَت. ضونكة هةر ئةوة كة بة دوو بالَى: "رِيسالةت" و
"ويلايةت"ةوة خاوةنى هيَزى يةكدةنطى و تةواتورى هةموو ثيَغةمبةرةكانى
ثيَش خؤى و ئةوليا و ثياوضاكةكانى دواى خؤيةتى و، بةم هيَزة مةزنةوة لة بةردةم
ناسينى خواى طةورةدا ثةنجةرةيةكى طةورة و فراوانى، بة ئةندازةى فراوانيى جيهانى
ئيسلام، كردووتةوة. ئيتر مليؤنان زاناى ليَكؤلَةر و ثياوضاكانى بآطةرد و
صيدديقانى وةك: ئيمامى غةزالى و ئيمامى رِةببانى و محىالدينى عةرةبى و شيَخى
طةيلانى و كةسانى ترى جطة لةمانيش، لةم ثةنجةرةيةوة رِوانيويانة و، بؤ خةلَكى
تريشيان رِوون كردووةتةوة.
باشة
ئايا هيض ثةردةيةك هةية بشيَت بةسةر ئةم ثةنجةرةيةدا دابدريَتةوة؟!
يان
ئايا ئةوةى لةم ثةنجةرةيةوة نةرِوانيَت، داراى ذيرىية؟
بؤ
خؤت برِيار بدة!
(الْحَمَدُ
للهِ الَّذِي اَنْزَلَ عَلَى عَبْدِهِ الْكِتَابَ وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً *
قَيِّماً...) (الكهف:1=2).
(الر * كِتَابٌ
اَنْزَلْنَاهُ اِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ اِلى النُّورِ) (ابراهيم:1).
سةرنج
بدة و بزانة هةرضىيةك لة ثةنجةرةكانى ثيَشوودا باسكراون، تةنها ضةند دلَؤثيَكن
لة دةرياى قورئانى ثيرؤز.
مادةم
واية، ئةوا بؤ خؤت دةتوانيت ئةو مةودا فراوان و مةزنانةى نوورى
"يةكتاناسى" ليَكبدةيتةوة كة لة دةرياى قورئانى ثيرؤزةوة سةرضاوة
دةطرن.
ئةطةر
بة سةرثآيىيةكةوة سةيرى سةرضاوة و طةنجينة و بناغةى ئةو ثةنجةرانةى ثيَشوو
بكةين، كة قورئانى مةزنة، ئةوا دةبينين ئةم قورئانة مةزنة، هةموو ثةنجةرةكانى ترى
تيَدا كؤبوونةتةوة و، خؤيشى ثةنجةرةيةكى فراوان و مةزنى ئةوةندة رِووناكة هةردةم
نوورى ثرشنطدارى لةرِادةبةدةرى ليَوة دةردةكةويَت.
جا
لةبةر ئةوةى وتةى بيستوثيَنجةم (ثةيامى موعجيزاتى قورئانى) و ئاماذةى هةذدةهةمى
مةكتووبى نؤزدةهةم (ثةيامى موعجيزاتى ئةحـمةدى)، ئةندازةيةكى تيَروتةسةليان لة
فراوانى و درةخشانى ئةم ثةنجةرةية باس كردووة، ئةوا خويَنةرى بةرِيَزيان بؤ لا رِةوانة
دةكةين.
* * *
لة
كؤتايىدا دةستى نزا و لالآنةوة لة بةردةم عةرشى مةزنى ئةو خواوةندة ميهرةبانةدا
بةرز دةكةينةوة، كة ئةم قورئانةى بؤ ناردووين و، دةلَيَين:
(رَبَّنَا
لا تُؤَاخِذْنَا اِنْ نَسِينَا اَوْ اَخْطَأْنَا) (البقرة:
286).
(رَبَّنَا لا
تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا) (آل
عمران:8).
(رَبَّنَا
تَقَبَّلْ مِنّا اِنَّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ الْعَليمُ) (البقرة:
127).
(وَتُبْ
عَلَيْنَا اِنَّكَ اَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحيمُ) (البقرة:128).
* * *
لة
خواى طةورة داواكارين ئةم مةكتووبى سىوسآهةمة[4]، كة سىوسآ
ثةنجةرةى تيَداية، بكات بة:
تويَشووى
ئةو كةسةى ئيمانى نىية، تاكو بانطى بكات بؤ ئيمان..
ئيمانى
ئةوانةشى ثآ بةهيَز بكات، كة ئيمانيان لاوازة..
ئةوانةش
ئيمانيان بةهيَزة، لة ئيمانى تةقليدىيةوة ئيمانةكةيان بكات بة ئيمانى تةحقيقيى
رِةطداكوتاو..
ئاسؤى
ئيمانى تةحقيقيى رِةطداكوتاويشى ثآ فراوان ببيَت..
ئةوانةش
كة ئيمانيان فراوانة، ثلة بةرزةكانى خواناسىيان ثآ ببةخشيَت، كة تةنها ئةم
خواناسىية بناغةى رِاستةقينةى "كةمالَى مرؤظة".. هةروةها ديمةنى
نوورانىتر و رِوونتر و درةخشانترى لة بةردةمدا بكاتةوة.
لةبةر
ئةمة، با خويَنةرى بةرِيَز نةلَيَت:
(تةنها
يةك ثةنجةرةم بةسة و ئةوانى ترم ناويَت).
نةخيَر..
ضونكة هةرضةند "ذيرى" سوودى خؤى وةرطرتبيَت، "دلأ" و
"طيان"يش داواى بةشى خؤيان دةكةن. تةنانةت "ئةنديَشة"يش داواى
بةشيَك لةو رِووناكىية دةكات. واتة هةريةك لةو ثةنجةرانة ضةندين سوودى زؤر و
جؤراوجؤر و جيا جيايان هةية.
* * *
لة
ثةيامى "ميعراج"دا، رِووى دةمى قسة لة ثلةى يةكةمدا لة ئيماندار
كرابوو، مرؤظى بآ ئيمانيش طويَى رِادةطرت. بةلآم لةم ثةيامةدا، لة ثلةى يةكةمدا
لةطةلأ ئةوانةدا قسة دةكريَت كة ئيمانيان نىية و ئينكاريى دةكةن، ئنجا ئيمانداريش
لة ثلةى طوآبيستدا دانيشتووة طوآرِادةطريَت.
جا
با لة رِؤشنايى ئةمةدا ئةم ثةيامة بخويَنريَتةوة.
* * *
لةبةر
ئةوةى ئةم نووسينةم = لةبةر هؤيةكى طرنك = بةوثةرِى ثةلة و خيَرايى نووسى، ئةوا
وةك خؤى مايةوة و بة رِةشنووسةكةىدا نةرِؤشتمةوة و هيض طؤرِانيَكم تيَدا نةكرد.
ديارة لة ئةنجامى ئةمةدا، لة هةندآ دةستةواذةى و لة ضؤنيَتيى باسكردنى
بابةتةكانىدا، هةندآ ناتةواوى و نارِيَكيى تيَدا دةبيَت. داوام لة برايانم ئةوةية
كة بة ضاوى لـآبوردن و ضاوثؤشىيةوة بؤى برِوانن و، (طةر لة تواناياندا بوو) ئةو
هةلآنةى كة كردوومن رِاستيان بكةنةوة و، داواى لـآخؤشبوونم لة خواى طةورة بؤ
بكةن.
والسلام على من اتبع الهدى والملام على من اتبع
الهوى.
(سُبْحَانَكَ
لاعِلْمَ لَنَا اِلاّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَليِمُ الْحَكِيمُ).
اللهم صل على من أرسلته رحمة للعالمين وعلى آله
وصحبه وسلم.
آمين.
*
* *
[1] ثةنجةرةيةكة
بؤ ئةوانة كراوةتةوة كة دةيانةويَت ليَيةوة برِوانن، بة تايبةت ئةهلى دلأ و
خؤشةويستى! (دانةر)
[2] دةور و
تةسةلسول دوو زاراوةى فةلسةفة و زانستى كةلامن، ئةمة بة كورتى واتاكانيانة:
"تةسةلسول": رِايةكى لة ذيرى دوورة و يةكيَكة لة جؤرةكانى هةلَهاتن لة
مةسةلةى "بوونى بةديهيَنةر". واتاكةى ئةوة دةطةيةنيَت كة بوونةوةران
زنجيرة لة دواى زنجيرة لة يةكترةوة ثةيدا بووبن، بةبآ كؤتايىهاتن بةم زنجيرانة!
زانايانى كـةلام ئـةم رِايةيان ثووضـةلأ كـردووةتةوة، ضونكة وةك ئاشــكراية، ذيريى
مرؤظ بيرى وا هةرطيز وةرناطريَت. نوآترين بابةتى زانستى طةردوونناسيش لةم
سةردةمةدا هةمان رِاى هةية لة دروستبوونى طةردووندا و، ئةم بيرة و بيرى
ئةزةلىيةتى ماددةشيان ثووضةلأ كردووةتةوة. مةبةست بة "دةور"يش ئةوةية
كة دروستبوونى شتيَك ثشت بة شتيَكى ترى دووهةم ببةستيَت، ئةم دووهةمةش لة
دروستبوونىدا ثشت بة يةكةم ببةستيَت، يان بة سآهةم، سـآهةميش بـة يـةكـةم! ئـةم
طريمانةش وةك لـة بةرضـاوى ذيرىدا بة ئاشــكرا ديارة، طـريمانيَكى مةحـالَة و
زانايانى كةلام و هةموو ذيرانىتر ثووضةلَيان كردووةتةوة. بؤ زيادة شارةزابوون لة
بةلَطةكانى زانياريى كةلام لةم رِووةوة برِوانة: "كبرى اليقينيات
الكونية"ى
د.محمد
سعيد رمضان البوطي. (وةرطيَرِ)
[3] بؤ ئةوةى بة
ئاسانى لةم برِطانة تآبطةيت، بير لة ثيَكهاتنى يةك دانة طةرديلة بكةرةوة و، ثاشان
ئةم طةرديلةيةش ضؤن باريَكى ديارىكراو و ضةندةها سيفةتى تايبةتى لة ثيَكهاتنى
طةرديَكى بضووكدا وةردةطريَت و، ئنجا ئةم طةردةش ضؤن دةضيَتة باريَكى
ديارىكراوةوة لة تةنيَكى ثيَكهاتوودا.. هتد. (وةرطيَرِ)
[4] كة لة
رِوويةكى ترةوة وتةى سىوسآهةمة. (دانةر)