هةلَويَستى دووهةم

بسم الله الرحمن الرحيم

(قُلْ هُوَ الله اَحَدٌ * الله الصَّمَدُ)

(ئةم هةلَويَستة سآ مةبةستى تيَداية)

مةبةستي يةكةم

نويَنةرى شيرك و طومرِايى، كة بة تيربارانى ئةستيَرةيةك كةوتة خوارةوة، وازى لةو جؤرة داوا و لاف‏ليَدانة هيَنا. ضونكة نةيتوانى لة هيض شويَنيَكى طةرديلةكان‏ تا دةطاتة طةلةستيَرةكان هيَندةى تؤزقالَيَك "شيرك" بدؤزيَتةوة. بةلآم بة ويَنةى شةيتان هاتةوة و ويستى لة نيَوان سآ ثرسيارى طرنط‏دا هةندآ طومان لة بابةتى "تاكى" و "تةنيايى"يةوة بهاويَتة دلَى يةكتاثةرستان و لةم رِآ‏يةوة طرفتارى دوودلَىيان بكات لة تةوحيدةكةيان‏دا.

ثرسيارى يةكةم:

بة زمانى بآبرِوايى و ئيلحاد، وتى:

ئةى ئةهلى تةوحيد! من كة بة ناوى ئةو شتانةى لة وةكيلىيانةوة دةدويَم، هةموو بوونةوةرانم ثشكنى و بة نيَوانيان‏دا طةرِام، نةمتوانى شتيَك بدؤزمةوة ثشتى دةعواكةمى ثآ بطرم و رِاست‏بوونى رِيَبازةكةمى ثآ بضةسثيَنم. ئةى ئايا ئيَوة ضؤن بوونى خوايةكى تاك و تةنيا و خاوةن توانستى رِةها دةضةسثيَنن؟ ضؤن ثيَتان واية كة هةرطيز ناكريَت ضةند دةستيَكى ديكة تيَكةلَى توانستى ئةو ببيَت؟

وةلآم:

لة وتةى بيست‏ودووهةم‏دا بة جؤريَكى طومان‏برِ ضةسثيَنرا كة: يةك بة يةكى سةرانسةرى بوونةوةران هةر لة طةرديلةكانةوة تا هةسارةكان بةلَطةيةكى رِووناكن لةسةر "ثيَويسـتيى بوون"ى خواى طةورة كة "واجب الوجود" و خاوةن توانستى رِةهاية. هةموو يةكيَك لةو زنجيرانةى كة لةم جيهانةدان، بةلَطةيةكى طومان‏برِ و تةواوةتين لةسةر "يةكتايى" خواى طةورة. قورئانى ثيرؤز بة ضةندين بةلَطةى بآسنوور ئةمةى ضةسثاندووة. ئةوةندة هةية قورئان زياتر ئةو بةلَطانة دةخاتة ثيَش‏ضاو كة لة بةرضاوى عاممةى خةلَكى‏دا ئاشكرا بن. بؤ نموونة لة ئايةتى ثيرؤزى:

(ولَئِنْ سأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمواتِ والاَرضَ لَيَقولُنَّ الله) (الزمر:38).

هةروةها ئايةتى:

(وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّمواتِ والاَرضِ واخْتِلافُ اَلْسِنَتِكُمْ واَلْوانِكُمْ) (الروم:22).

هةروةها لة ئايةتة زؤرةكانى ترى هاوضةشنيان‏دا، قورئانى ثيرؤز ئاسمانةكان و زةوى، وةك بةلَطةيةكى لةوثةرِى رِوونى و ئاشكرايى‏دا‏، ثيَش‏ضاو دةخات لةسةر يةكتايى خواى طةورة. كةواتة هةموو كةسيَكى خاوةن هةست‏وشعوور ناضارة تةسديقى بةديهيَنةرةكةى بكات لةوةدا كة هةر تةنها ئةوة ئاسمانةكان و زةويى بةدى‏هيَناوة، وةك قورئانى ثيرؤز دةفةرموآ: (لَيَقولُنَّ الله).

لة هةلَويَستى يةكةم‏دا، مؤر و تةمغةى تةوحيدمان بةسةر هةموو بوونةوةرانةوة رِوون كردةوة، هةر لة يةك دانة طةرديلةوة تا دةطاتة هةسارة طةرِؤكةكان و طشت ئاسمانةكان.

قورئانى ثيرؤز، بة ويَنةى ئةم ئايةتانة، هةميشة "شيرك" دةردةكات‏ و دوورى دةخاتةوة‏، هةر لة ئةستيَرة‏ و ئاسمانةكانةوة تا‏‏ دةطاتة طةرديلةكان‏‏. ئةوةتا هةميشة قورئان ئاماذة دةكات بؤ ئةوةى كة:

ئةو خاوةن توانستة رِةهايةى كة ئاسمانةكان و زةويى بة رِيَسايةكى ناوازة بةدى‏هيَناوة، دةبآ بة رِوونى و بةلَطةنةويستى "كؤمةلَةى خؤر"يش = كة هةنديَكن لة بازنةكانى بةديهاتووانى = لةناو دةستى توانستى ئةودا بيَت..

هةروةها مادةم ئةو خاوةن توانستة رِةهاية خؤر و طشت هةسارة طةرِؤكةكانيش لة دةستى خؤى‏دا رِادةطريَت و دةيان‏هؤنيَتةوة و هةلَيان‏دةسوورِيَنيَت و ملكةض و طوآ‏رِايةلَيان دةكات، ئةوا دةبآ "طؤى زةوى"ش كة بةشيَكة لةو كؤمةلَةية و وابةستةى خؤرة‏، لةناو توانست‏‏ و لة ذيَر بةرِيَوةبردن و كارسازيى ئةودا بيَت..

هةروةها مادةم طؤى زةوى لة ناوةندى دةستى كارسازى و بةرِيَوةبردنى ئةوداية، ئةوا بة ئاشكرا دةبآ ئةو "بةديهاتووانة"ش كة لة سةر رِووى زةوى‏ بةدىدةهيَنريَن و دةنووسريَن و بة بةروبووم و ئةنجامةكانى طؤى زةوى دادةنريَن، ئةوانيش لةناو دةستى توانستى ثةروةردطاريَتى‏يةكةى ئةودا بن..

هةروةها مادةم سةرجةمى ئةو بةديهاتووة زؤر و ثةرش و بلآوانةى كة رِووى زةوىيان جوان كردووة و ئارايشتيان داوة و هةميشة زةوىيان لـآ ثرِ دةكريت و ثاشان خالَيش دةكريَتةوة ليَيان، لةناو دةستى توانست و زانستى خواى طةورةدان و بة تةرازووى دادطةرى و دانايى ئةو دةكيَشريَن و رِيَك‏دةخريَن و، هةموو جؤرة بةديهاتووةكانى زةوى لةناو دةستى قودرةتى خوادان‏.. ئةوا دةبآ "تاك‏ تاك" و "دانة دانة" ورد‏ و رِيَك‏وثيَكةكانى جؤرةكانى ئةو بةديهاتووانةش، كة هةر يةكةيان وةك نموونةيةكى ثوخت و بضووكى "جيهان" و ثيَرِستيَكى هةموو جؤرةكانى بوونةوةرانن، بة ئاشكرا و بةلَطةنةويستى، لة دةستى ثةروةردطاريَتيى خواى طةورةدا بن و، بةديهيَنان و بةرِيَوةبردن و ثةروةردةكردنيان لة لايةن ئةو خواوةندةوة بيَت..

هةروةها مادةم هةموو "زيندةوةر"يَك لة دةستى كارسازى و ثةروةردةى خواى طةورةداية، ئةوا دةبآ هةموو "خانة" و "خرِؤك" و "ئةندام" و "دةمارةكان" كة جةستةى زيندةوةران ثيَك‏دةهيَنن، بة ئاشكرا و بةداهةت، لةناو دةستى زانست و توانستى ئةودا بن.

هةروةها مادةم هةموو خانة و خرِؤكيَكى خويَن ملكةضى فةرمانةكانى خوا بن و بة كارسازيى خواى طةورة كارةكانيان رِيَك بخريَت و بةثيَى ياساى ئةو بجوولَيَنةوة، ئةوا دةبآ هةموو "ماددة سةرةكى"يةكانيان و طشت "طةرديلة"كانى ضنينى نةخش و نيطارى بةديهاتنيان، بة ئاشكرا و بةلَطةنةويستى، لةناو دةستى توانست و لة نيَوان بازنةى زانستى ئةودا بن و، دةبآ بة فةرمان و رِوخسةت و هيَز و تواناى خواى طةورة بجوولَيَن و كارةكانيان بة رِيَك‏وثيَكى و بة تةواوترين شيَوة جآ‏بةجآ بكةن..

هةروةها مادةم كارئةنجامدان و بزووتنى هةموو طةرديلةيةك بةثيَى ياسا و رِوخسةت و فةرمانى خواية، ئةوا بة ئاشكرا و بةلَطةنةويستى دةبآ "دةست‏نيشانكردن"ى رِوخسار و دةم‏وضاوةكان و "دانانى نيشانة جوداكةرةوةكان" ض لة سةروسيما و ض لة زمانى هةموو يةكيَك‏دا، تةنها بة زانست و دانستى ئةو بيَت.

سةرنج لةم ئايةتة ثيرؤزة بدة كة سةرةتا و كؤتايى ئةم زنجيرة ناوبراوة دةردةخات:

(وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّمواتِ والاَرضِ واختِلافُ اَلْسِنَتِكُمْ واَلْوانِكُمْ اِنَّ في ذلكَ لآياتٍ للعالِمينَ) (الروم:22).

دةسـا ئةى نويَنةرى ئةهلى شـيرك! بزانة! ئةو بةلَطانةى كـة رِيَبازى "تـةوحيد" دةضةسثيَنن‏‏‏ و بةلَطةن لةسةر خواوةندى خاوةن توانستى رِةها‏‏، بة ئةندازةى هيَزى زنجيرةى بوونةوةران زؤر‏ و زةبةندة‏ و بةهيَزن‏. ضونكة مادةم بةديهيَنانى ئاسمانةكان و زةوى بةلَطةية لةسةر كردطاريَكى بةتوانا و لةسةر توانستى رِةها و كةمالَى توانستى ئةو، ئةوا دةبآ هةرطيزاوهةرطيز لة هيض لايةك‏دا ثيَويستى بة هيض هاوبةشيَك نةبيَت‏. جا مادةم وةك بة ضاوى خؤت دةبينيت ثيَويست بة هاوبةش ناكات، ئيتر بؤضى دواى ئةم رِيَبازة تاريكة كةوتوويت؟ يان ضى هانت دةدات برِؤيتة ناويةوة؟

جا مادةم ثيَوست بة هاوبةش ناكات و سةرجةمى بوونةوةرانيش هةرطيز ثيَويستيان بة هاوبةش نى‏ية، ئةوا بآ هيض طومانيَك بوونى هاوبةش لة خوايةتى و ثةروةردطاريَتى و بةديهيَنانيشى‏دا بؤ شتان كاريَكى مةحالَة، ضونكة وةك ضةسثاندمان ئةو توانستةى كة بةديهيَنةرى ئاسمانةكان و زةوى هةيةتى، بآكؤتايى‏ و نةبرِاوةية و لةوثةرِى كةمالأداية.

خؤ ئةطةر هةر هاوبةشيَك ببواية ئةوا دةبوو توانستيَكى ترى برِاوة‏ و خاوةن كؤتايى بةسةر ئةو توانستة بآ كؤتايى‏يةدا، كة لةوثةرِى كةمالأ‏داية، سةربكةوتاية و هةندآ جيَطاى لة بآكؤتايى‏يةكةى ئةو بطرتاية و نةىهيَشتاية بآ‏كؤتايى بيَت‏‏ و‏، بيخستايةتة دؤخى كؤلَةوارى‏ و دةستةوسانى‏يةكى مةعنةوى و، ئةو توانستة بآسنوورةشى لة سنووريَك‏دا رِابطرتاية! بةو واتايةى: شتيَكى "كؤتايى ثآ‏هاتوو" كؤتايى بة شتيَكى "بآ‏كؤتايى" بهيَنيَت كة لة كةمالَى نةبرِاوةيى‏داية و بيكات بة شتيَكى كؤتايى ثآ‏هاتوو!! خؤ ئةمةش لة هةموو مةحالَيَك مةحالأ‏تر و بةتالأ‏تر و دوورترة لة ذيرى و مةنتيقةوة.

ثاشان خؤ هاوبةشةكان هةرطيز ثيَويست نين و لة زاتى خؤيان‏دا بوونيان مةحالَة. كةواتة دةعواى بوونى هاوبةش سةرتاثا "دةعوايةكى تةحةككومى"ية، ضونكة لةبةر ئةوةى بة مةنتيق و بير و ذيرى هيض هؤكاريَك نى‏ية بؤ ئيدديعاكردنى ئةم ضةشنة دةعواية، ئةوا بة قسةيةكى ثرِوثووضى بآ واتا‏ و ناوةرؤك دادةنريَت‏. لة زانستى "ئوصوول"دا بةم ضةشنة دةعواية دةوتريَت: "تةحةككومى". واتة دةعوايةكى بآ‏ واتا و ناوةرؤكة.

يةكيَك لة ياسا برِياردراوةكانى زانستى كةلام و زانستى ئوصوول بريتى‏ية لةم دةستوورةى كة:

(لا عبرةَ للإحتمال غير الناشيء عن دليل، و لا ينافي الإمكانُ الّذاتـي اليقينَ العلمي).

نموونةى ئةمة وةك ئةوةى كة: مومكينة و دةطونجآ دةرياضةى "بارلا" ببيَت بة "دؤشاو" يان بطؤرِيَت بة "رِؤن"‏! ئةمة تةنها طريمانيَكة‏، بةلآم لةبةر ئةوةى ئةم طريمانة لة هيض نيشانةيةكةوة ثةيدا نةبووة، ئةوا كار ناكاتة سةر دلَنيايى‏يةكةمان و هيض طومان و دوودلَى‏يةك ناهاويَتة ناو ئةو يةقينة زانستى‏يةى كة هةمانة سةبارةت بةوةى ئةو دةرياضةية "ئاو"ة و هيضى‏ تر نى‏ية.

بة ويَنةى ئةم نموونةية، ئيَمة لة هةموو طؤشة و جيَطايةكى بوونةوةران‏دا، هةر لة طةرديلةكانةوة تا دةطاتة هةسارةكان = وةك ئةوةى لة هةلَويَستى يةكةم‏دا بينيمان = ئنجا هةر لة بةديهيَنانى ئاسمانةكان و زةوى‏يةوة تا جؤراوجؤريى رِةنط و زمانةكانى مرؤظ = ‏‏‏‏‏‏‏وةك ئةوةى لةم هةلَويَستى دووهةمةدا دةبينريَت = ثرسيارمان ئاراستةى سةرجةمى بوونةوةران‏ كرد. وةلآمةكةشيان بة زمانى حالأ شايةتى‏دانى رِاست بوو لةسةر "وةحدانييةت" و بةلَطةى طومان‏برِ بوو لةسةر "مؤرى تةوحيد" كة بةسةر هةموو شتيَكةوة نةخشيَنراوة، وةك بة ضاوى خؤت بينيت.

لةبةر ئةوة، لة ناوةندى سةرانسةرى بوونةوةرانى طةردوون‏دا تةنانةت هيض "نيشانة"يةكيش نى‏ية كة بكريَت طريمانى شيركى لةسةر بنيات بنريَت. بةو واتايةى كة دةعواى "شيرك" تةنها دةعوايةكى تةحةككومى و، قسةيةكى بآ‏ واتا و نابةجآ‏ية و، لة "رِاستى" بةتالَة. لةبةر ئةوة، هةركةسيَك = دواى ئةمة = هةر هيَشتا ئيدديعاى شيرك بكات، ماناى واية لة ناوةندى نةزانى‏يةكى سةرتاسةرى و طةوجى و طةلحؤيى‏يةكى لةرِادةبةدةردا خؤى دةطةوزيَنيَت!

لة بةردةم ئةم بةلَطة بةهيَز و دةم‏كوت‏كةرانةدا، "نويَنةرى طومرِايى" دةحةثةسيَت و هيض شتيَكى ثآ ناوتريَت ئةوة نةبآ كة دةلَيَت:

= تةرتيب‏بوونى شتانى ناو بوونةوةران لةسةر يةكتر، نيشانةيةكة لةسةر شيرك. ضونكة هةموو شتيَك وابةستةى هؤكاريَكة. بةو واتايةى كة: "هؤكارةكان" كاريطةريى رِاستةقينةيان هةية. خؤ مادةم كاريطةريى رِاستةقينةيان هةية، ئةوا دةكريَت بة هاوبةش دابنريَن!

وةلآم: بة هؤكراوةكان(المسَبَّبات) تةنها بةثيَى داخوازيى ويست و دانستى خواى طةورة ثةيوةستى هؤكارةكان(الأسباب) كراون. ئنجا لةبةر ئةوةش كة ثيَويستة طةلـآ ناوى جوانى خواى طةورة دةربخريَن، ئةوا هةموو شتيَك بة هؤكاريَكةوة ثةيوةست دةكريَت‏. لة زؤر جيَطا و طةلـآ وتةدا بة جؤريَكى طومان‏برِ ضةسثاندمان كة "هؤكارةكان" هةرطيزاوهةرطيز لة بوارى دروست‏كردن و بةديهيَنان‏دا كاريطةريى رِاستةقينةيان نى‏ية. ليَرةش‏دا دةلَيَين:

بآ‏طومان "مرؤظ" بةرِيَزترينى هؤكارةكانة و‏، ويست‏‏‏ و ئيختياريشى لة هةموويان فراوان‏ترة‏‏ و‏، هةلَس‏وكةوتيشى لة كاروبارةكان‏دا طشتى‏تر‏‏ و هةمةلايةن‏ترة. كةضى لة ئاشكراترينى كردارة ئيختيارى‏يةكانى‏دا، وةك: خواردن و، قسة و، بيركردنةوة = كة هةريةكةيان زنجيرةيةكى سةرسوورِهيَنى لةوثةرِى رِيَك‏وثيَكى‏ و حيكمةت‏دان = يةك لة سةدى ئةنجامدانى زنجيرةكة نةبيَت ض بةشيَكى ترى لة ئةستؤدا نى‏ية!

بؤ نموونة: زنجيرةى ئةو كردارانةى كة بة خواردن دةست ثآ‏دةكات‏‏ و خؤراكى تيَدا بة خانةكان دةدريَت، تا دةطاتة ئةو شيَوةيةى كة وةك بةروبووم لة جةستةى مرؤظ‏دا دةردةكةون، مرؤظ لة ناوةندى ئةم زنجيرة دوور و دريَذةدا، تةنها جوينى خواردنةكةى لة ئةستؤداية! هةروةها لة زنجيرةى قسةكردنيش‏دا‏‏، كارى ئةو تةنها لة بردنةذوورةوة‏‏‏ و هيَنانةدةرةوةى هةواداية بؤ شويَنى دةرضوونى ثيتةكان لةناو دةم‏دا! لة كاتيَك‏دا كة هةموو وشةيةك لةناو دةمى ئةودا، هةرضةند‏ بة ويَنةى "تؤو"يَك واية، بةلآم لة حوكمى "درةخت"داية، ضونكة مليؤنةها دانة لة خودى ئةو وشةية لةناو هةوادا بةرهةم دةهيَنيَت و دةرِواتة طويَى مليؤنةها كةسى طوآبيستةوة! خؤ مةطةر دةستى ئةنديَشةى مرؤظ دةنا هيض شتيَكى تر ناطاتة ئةم درةخت و طولَة طةنمة ميسالى‏ية، ئيتر لة كوآ دةستى كورتى ئيختيارى مرؤظى ثآ دةطات؟!

لة كاتيَك‏دا "مرؤظ" كة بةرِيَزترينى بوونةوةرانة و لة هةموويان زياتر خاوةن ئيختيارة، سةبارةت بة "بةديهيَنانى رِاستةقينة" ئاوا دةستى بةسترابيَت، دةبآ "بآ‏طيانةكان" و "ئاذةلَةكان" و "توخمةكان" و "سروشت" ضؤن بن؟ يان ضؤن بتوانن هةلَس‏وكةوتى رِاستةقينة لةو بوارةدا ئةنجام بدةن؟!

كةواتة ئةو هؤكارانة تةنها بةرط و ثؤشاكى بةديهاتووةكانى ثةروةردطار و.. زةرفى ديارى‏يةكانى خواوةندى ميهرةبان و.. خزمةت‏طوزارى ثيَشكةش‏كردنى ئةو ديارىيانةن. خؤ بآ هيض طومانيَك ئةو قاث و دةفرانةى كة ديارى‏يةكانى ثادشايان تيَدا ثيَشكةش دةكريَن و، ئةو قوماش و ثارضة كوتالآنةش كة لة ديارى‏يةكانيةوة دةثيَضريَن و‏‏، ئةو سةربازةش كة ديارى‏يةكةى ثادشاى ثيَدا دةنيَرريَت‏‏، هةرطيزاوهةرطيز هاوبةشى ثادشا نين. خؤ هةر كةس لةو طومانةدا بيَت ئةوا ديارة ورِيَنةيةكى لةرِادةبةدةرى لة زار دةرضووة!

بةم جؤرة دةركةوت كة:

هؤكارة رِوالَةتى‏يةكان هيض بةشيَكيان لة "ثةروةردطاريَتى"ى خوادا نى‏ية و، جطة لة رِاثةرِاندنى خزمةت‏طوزاريى "بةندايةتى" ضيى تريان لة ئةستؤ نةنراوة.

مةبةستي دووهةم

دواى ئةوةى نويَنةرى "ئةهلى شيرك" نةيتوانى رِيَبازى "شيرك" لة هيض لايةك‏دا بضةسثيَنيَت و نائوميَديى بةدةست هيَنا، ويستى هةولَى بلآوكردنةوةى طومان و دوودلَى‏يةكانى بدات، تاكو لةم رِآ‏يةوة رِيَبازى "ئةهلى تةوحيد" برِووخيَنيَت. لةبةر ئةوة:

ثرسيارى دووهةمى كرد و وتى:

ئةى ئةهلى تةوحيد!

ئيَوة دةلَيَن:

(قُلْ هُوَ الله اَحَد * الله الصَّمَدُ).

واتـة: بـةديـهيَنةرى جيهان كةسـيَكى تاك و تةنيا و صـةمةدة و، بةديهيَنةرى هةموو شتيَكة‏ و، كليل و جلَةوى طشت شتيَكى لة دةست‏داية و، بةسةر هةموو شتيَك‏دا زالَة و، لة يةك كات‏دا دةستكاريى ئيش و كارى هةموو شتيَك‏ دةكات لة هةموو حالَةتيَكيان‏دا، بآ ئةوةى شتيَك رِيَى شتيَكى ترى لـآ بطريَت..

ئايا ضؤن رِاستى‏يةكى ئاوا سةرسوورِهيَن دةسةلميَنريَت؟ ئايا دةكريَت تةنها يةك كةسى ديارى‏كراو لة ضةندةها شويَنى زؤروزةبةندةى بآ‏كؤتايى‏دا و، بآ هيض ضةشنة قورسى و طيروطرفتيَك ضةندةها كارى نةبرِاوةى بآ‏كؤتايى ئةنجام بدات؟

وةلآم:

وةلآمى ئةم ثرسيارة بة رِوون‏كردنةوةى نهيَنيى "ئةحةدييةت" و "صةمةدييةت" دةدريَتةوة‏، كة لةوثةرِى قوولَى‏‏ و بةرزى و فراوانى‏داية‏‏، تةنانةت بيرى مرؤظيش ناطاتة ئةوةى لةو نهيَنى‏ية مةزنة تآ‏بطات، مةطةر بة ضاويلكة و دووربينى "نموونة‏‏‏هيَنانةوة". جا لةبةر ئةوةى زاتى خواى طةورة و سيفةتة مةزنةكانى هيض شتيَك لة ويَنةيان نى‏ية، تا نموونةيان لةسةر بهيَنريَتةوة، ئةوا بة نموونة هيَنانةوة بؤ كاروبارة سةرتاثا دانايى‏يةكانى = بة ضةند نموونةيةكى ماددى = ئاماذة بؤ ئةو نهيَنى‏ية دةكةين:

نموونةى يةكةم:

وةك لة وتةى شازدةهةم‏دا ضةسثاندمان: تةنها يةك كةس لة رِيَى ئاويَنةكانةوة سيفةتى هةمةكيَتى(كلية) بةدةست دةهيَنيَت. واتة ئةو كةسة هةرضةندة لة رِاستى‏دا شتيَكى "جوزئى"‏ية، كةضى لةم رِآ‏يةوة لة حوكمى "كوللى"يةكى ئةوتؤدا دةبآ كة خاوةنى طةلـآ ئيش و كارى زؤر بيَت.

هةروةك شووشة و ئاو، هةروةها ئةو ماددانةش كة لةوان دةضن، دةبن بة ئاويَنةى شتانى جيسـمانى(ماددى) و لةم رِآ‏يةوة شتة ماددى‏يةكة سيفةتى هةمةكيَتى(كلّي) بةدةست دةهيَنيَت.. بة هةمان جؤر، هةوا و ئةثير و هةندآ لة بوونةوةرانى جيهانى ميساليش لة حوكمى ئاويَنةدان و بة خيَرايى هةورة تريشقة و ئةنديَشة شيَوةى ضةند هؤكاريَكى طةشت‏وطوزار دةطرنة خؤيان. بة ضةشنآ كة شتة نوورانى و رِؤحى‏يةكان، بة خيَرايى ئةنديَشة، بة ناو ئةو ئاويَنة خاويَن و مةنزلَطا نيان و ناسكانةدا ديَن و دةرِؤن و، لة يةك كات‏دا دةرِؤنة ناو هةزاران جيَطاى جيا جيا. جا لةبةر ئةوةى ئةو شتانة خؤيان "نوورانى"ن‏و ويَنةكانيشيان لة ئاويَنةكان‏دا خودى خؤيانن و سيفةتةكانى ئةوانيان هةية = بة ثيَضةوانةى شتانى ماددى = ئةوا بة ضةشنيَك بةسةر ئةو جيَطايانةدا زالأ دةبن كة دةلَيَى خودى خؤيانن لةوآ‏دا ئامادةن! كةضى ويَنةى شتانى ماددى و ضرِ لةناو ئاويَنةكانيان‏دا خودى ئةو شتانة نين و سيفةتةكانى ئةوانيشيان تيَدا نى‏ية، ضونكة ويَنةيةكى مردووة!

بؤ نموونة: "خؤر" هةرضةند "جوزئى"يةكى ديارى‏كراوة، كةضى لة رِيَى ماددة بريسكةدارةكانةوة دةضيَتة حوكمى "كوللى"يةوة، ضونكة ويَنة و نموونةكةى خؤى دةدات بة هةموو ماددةيةكى بريسكةدار و طشت دلَؤثة ئاويَك و هةموو ثارضة شووشةيةكى سةر رِووى زةوى، ديارة هةر يةكة و بةثيَى توانا و ليَهاتنى خؤى‏. ئيتر لةم رِآ‏يةوة‏‏‏: طةرمى‏‏‏ و‏‏، رِووناكى و، حةوت رِةنطةكان و، جؤرة ويَنةيةكى زاتة ميسالى‏يةكةى "خؤر" لة هةموو تةنيَكى بريسكاوةدا، ئامادة دةبيَت.

طةر وا دابنريَت "خؤر" خاوةنى زانين و هةست و شعوور بيَت، ئةوا هةموو يةكيَك لةو ئاويَنانة بة ويَنةى مةنزلأ و تةخت و كورسيى ئةو دةبيَت و، هةر بة "زاتى خؤى" لة رِيَى ئاويَنةكانةوة، تةنانةت بةهؤى بيلبيلةى ضاوى ئةو خاوةن هةستةوة، بة ويَنةى تةلةفؤن‏كردن، ثةيوةنديى لةطةلأ ئةو خاوةن هةستةدا دةبةست و، هيض شتيَك نةدةبووة تةطةرة لة رِيَى شتيَكى تردا و هيض ثةيوةندى‏يةكى تةلةفؤنييش رِيَطاى لة ثةيوةندى‏يةكى تر نةدةطرت، ئةوةتا "خؤر" هةروةك لة هةموو جيَطايةك‏دا ئامادةية، كةضى جيَطا و شويَن ناتوانيَت سنوورى بؤ دابنيَت!

لة كاتيَك‏دا "خؤر" كة لة حوكمى ئاويَنةيةكى ماددى‏ و جوزئى‏داية‏‏ و تةنها يةك ناوى لة نيَوان هةزار و يةك ناوة جـوانةكانى خـواى طةورةى لة خؤدا دةرخسـتووة كة ناوى "النور"ة و، سـةرةرِاى ئةوةش كـة خاوةنى جةسـتة و قةبارةشـة، تا ئةم رِادةية خـاوةنى كارى طشــتى بيَت‏ و، لة ضةندةها جيَطاى هةمةكى‏دا ئامادة بيَت، ئايا خواى طةورةى شكؤمةند ناتوانيَت بة تةنيايى زاتى نوورانيَتيى خؤى لة يةك كات‏دا ضةندةها كارى لةذمارةبةدةرى بآ كؤتايى ئةنجام بدات؟!

نموونةى دووهةم:

مادةم بوونةوةران لة حوكمى درةخت‏دان‏‏، ئةوا دةطونجآ بؤ مةبةستى دةرخستنى رِاستى‏يةكانى بوونةوةران، "درةخت" بة نموونة بهيَنينةوة.

وا درةختى ئةم ثةلَكة زةبةلاحةى بةردةم ذوورةكةمان، بة سيفةتى ئةوةى نموونةيةكى ثوخت و بضووكى بوونةوةرانة، بة نموونة دةهيَنينةوة و، بة هؤيةوة درةوشانةوةى "تةنيايى" خواى طةورة لة بوونةوةردا، بةم جؤرةى خوارةوة، رِوون دةكةينةوة:

ئةم درةختة = بة لاى كةمةوة = دة هةزار بةر و، هةموو يةكيَكيش لةو بةرانة = بة لاى كةمةوة = سةدان تؤوى بالَدارى هةية. واتة هةموو يةكيَك لةو دة هةزار بةر و مليؤن تؤوة لة يةك كات‏دا كارى بةديهيَنان و وردةكارى‏يان تيَدا ئةنجام دةدريَت. لة كاتيَك‏دا كة "عوقدةى ذيان" لةناو تؤوة ئةسلَى‏يةكةى ئةم درةختة و لة رِةط و قةدةكانى‏داية و، شتيَكى دةست‏نيشان ‏كراوة و، لة درةوشانةوةى ويستى خواوةية و، ناوكيَكة لة "ئةمر"ى ثةروةردطار. هةر بةم درةوشانةوة جوزئى‏يةش مةركةزىيةتى ياساكانى دروست‏بوونى درةخت ثيَك‏ديَت، كة لة سةرةتاى هةموو ثةل و لةناو طشت "بةر" و تةنيشتى هةموو "تؤو"يَك‏دان، بة ضةشنآ كة ئةم ياسايانة هيض بةشيَكى درةختةكة بة ناتةواوى ناهيَلَيَتةوة و ض شتيَك رِآيان لـآ ناطريَت.

ثاشان ئةم تةنها درةوشانةوةيةى "ويست"ى خوايى و "ئةمر"ى ثةروةردطارى، بة ويَنةى: رِووناكى و طةرمى و هةوا، بلآو نابيَتةوة‏. ضونكة لةو ماوة دوورانةى نيَوان ئةو شويَنانةى بؤيان دةرِوات و ئةو بةديهاتووة جؤراوجؤرانةى بةدييان‏دةهيَنيَت، هيض ئاسةواريَك بةجآ ناهيَلَيَت، تةنانةت هةر ئاسةواريشى دةرناكةويَت. ضونكة ئةطةر ئةو درةوشانةوةية بة بلآوبوونةوة بواية، شويَنةوارةكةى دةردةكةوت. بةلَكو بآ بلآوبوونةوة و لةت‏بوون، لة تةنيشتى هةموو بةشيَكى ئةو بةديهاتووة، ئامادةية و، ئةم كارة هةمةكىيانةش دذ و ثيَضةوانةى "زاتييةت" و "تةنيايى"ى ئةو نين..

لةبةر ئةوة، دةتوانريَت بوتريَت: ئةو درةوشانةوةيةى ويستى خواى طةورة و ئةو ياسا ئةمرى‏ية و ئةو عوقدة حةياتى‏ية لة تةنيشتى هةموو جوزئيَكى بةديهاتووةكةدا ئامادةية‏‏ و هةرطيز بة جيَطايةكةوة نةبةستراوة‏‏. تةنانةت دةلَيَى ئةم درةختة بةسام‏وشكؤية، بة ئةندازةى ذمارةى بةر و تؤوةكانى، ضاو و طويَى تيَداية بؤ ئةو ياسا ئةمرى‏ية، تةنانةت هةموو يةكيَك لة بةشةكانى ئةم درةختة لة حوكمى مةلَبةنديَك‏داية بؤ هةست و شعوورةكانى ئةو ياسا ئةمرى‏ية، بة رِادةيةك كة ماوة دوورةكانى لـآ نابن بة رِيَطر، بةلَكو بة ويَنةى تةل و وايةرةكانى تةلةفؤن دةبن بةهؤى ئاسان‏كردن و نزيك‏خستنةوة! كةواتة كامةى زؤر دوورة لةطةلأ ئةوةدا كة زؤر نزيكة وةك يةك وان و يةكسانن.

مادةم ئيَمة تةنها يةك درةوشانةوةى جوزئيى سيفةتى "ويست"ى خواوةندى تةنياى صةمةد بة ضاوى خؤمان لة مليؤنيَك جيَطادا دةبينين و، بآ ئةوةى ثيَويستى بة هؤكاريش ببيَت دةبيَت بة مايةى ئةنجامدانى مليؤنةها كار، ئةوا ثيَويستة بة ئةندازةى ثلةى "شهوود" دلَنيايى و يةقينمان هةبيَت بة توانستى زاتى مةزنى خواى طةورة لة دةستكارىكردنى "درةختى بةديهاتووان" و هةلَس‏وكةوت‏كردن لة هةموو بةش و طةرديلةيةكى‏دا ثيَكةوة، تةنها بة يةك درةوشانةوةى توانست و ويستى خؤى.

هةروةك لة وتةى شازدةهةم‏دا ضةسثاندوومانة و رِوونمان كردووةتةوة‏‏، دةلَيَين:

لة كاتيَك‏دا بوونةوةرانيَكى دةستةوسانى ذيَربارخراوى وةك "خؤر" و ضةند دروستكراويَكى نيمضة نوورانيى ثابةندى ماددة وةك "شتانى رِؤحانى"، بطونجيَت بةهؤى نوورانيَتى‏يةوة ئةو بوونةوةرة جوزئى‏ية ثابةند و بةستراوةية، بةهؤى ويستيَكى هةندةكى‏يةوة، لة يةك كات‏دا طةلـآ كار ئةنجام‏بدات و حوكميَكى هةمةكى و رِةها بةدةست بهيَنيَت.. دةبآ ئةو كةسة ضؤن بيَت كة خاويَنة لة ماددىيةت و لةوةش كة بة هيض سنووريَك دةستنيشان بكريَت و هةرطيز تاريكايى: "ضرِى‏وثرِى" = كة سيفةتى ماددةية = توخنى ناكةويَت.. تةنانةت ئةم هةموو رِووناكى و شتة نوورانىيانة تةنها ضةند سيَبةريَكى ضرِى رِووناكى‏يةكانى ناوة جوانةكانى ئةون.. تةنانةت سةرجةمى بوونةوةران و ذيان و جيهانى رِؤح و جيهانى ميساليش تةنها ضةند ئاويَنةيةكى رِوونى دةرخستنى جوانيى ئةو خواوةندة خاويَن و مةزنةن كة سيفةتةكانى دةورةى هةموو شتيَكيان داوة و كاروبارةكانيشى هةموو شتيَكيان طرتووةتةوة..

ئايا دةبيَت ض شتيَك هةبيَت بتوانيَت رِووى خؤى لة رِووتيَكردنى "تةنيايى" ئةو بشاريَتةوة‏، كة لة نيَوان درةوشانةوةى سيفةتة طشتطير ‏و كاروبارةكانى‏دا دةدرةوشيَتةوة، ئةوانةى كة بة ويستى هةمةكى و توانستى رِةها و زانياريى بة هةمووشت ئاطاى ئةو دةردةكةون؟ يان كام شت بةلايةوة طران دةبيَت و.. ض شتيَك دةتوانيَت خؤى لـآ بشاريَتةوة..

ئايا دةطونجآ هيض شتيَك رِيَى شتيَكى ترى لـآ بطريَت؟ يان ئايا دةكرآ شويَنيَك هةبيَت لة ئامادةبوونى ئةو بآ‏بةش بيَت؟ ئايا ئةو خواوةندة = وةك ئيبن عةبباس، خواى لـآ رِازى بيَت، فةرموويةتى = دةطونجآ خاوةنى بينين و بيستنيَك نةبيَت كة هةموو بوونةوةريَك ببينيَت و ببيستيَت؟

ئايا زنجيرةى شتان بة ويَنةى: (تةل و وايةر و دةمار) نابن بؤ جآ‏بةجآ‏كردنى خيَرايى فةرمان و ياساكانى؟ ئايا رِيَطر و تةطةرةكان نابن بة هؤكار بؤ هةلَس‏وكةوتةكانى؟

ئايا هؤكار و ناوةندةكان نابن بة ضةند ثةردةيةكى رِوالَةتيى رِووت؟

ئايا ئةوى "بآ مةكان" لة هةموو جآ و شويَنيَك‏دا ئامادة نابيَت؟ ئايا ئيتر ثيَويستى بة شويَن و جيَطا دةبيَت؟

ئايا دوورى و بضووكى و ثةردةى ضينةكانى بوونةوةران دةتوانن ببن بة رِيَطر سةبارةت بة نزيكيى ئةو لة بةديهاتووانى و هةلَس‏وكةوت‏ كردنى تيايان‏دا و بينينى يةك بة يةكيان؟

ئايا دةطـونجيَت تـايبةتكارى‏‏يةكانى شـتانى‏: ماددى و، مومـكين و، ضرِ و، زؤر و، بةستراوة‏ و، ثابةند.. هةروةها ثيَداويستى‏يةكانى: ماددة و، ئيمكان و، ضرِى و، زؤرى و، ثابةندى و، سنوورداريى ضةشنى: (ئالأ‏وطؤرِ و، لةت‏بوون و، ثارضةثارضةبوون) رِوو لةو زاتة خاويَنةى خوا بكةن كة خاويَنة لة ماددييةت و، نوورى هةموو نوورةكانة و، تاك و تةنياية و، دوور و خاويَنة لة: ثابةندى و، سنووردارى و، ناتةواوى؟!

ئايا كؤلَةوارى شايانى ئةوة؟.. ئايا ناتةواوى لة داويَنى عيززةتى شكؤمةنديى ئةو نزيك دةبيَتةوة؟!

نةخيَر. هةزار هةزار جار نةخيَر!

كؤتايي مةبةستي دووهةم

كاتآ كة لة تيَرِامان و بيركردنةوةيةكى تايبةت بة "ئةحةدييةت"دا رِؤضووبووم، سةيريَكى بةرةكانى ئةو درةختى ثةلَكةم كرد كة لة ذوورةكةمةوة نزيكة. يةكسةر بة ضةند دةستةواذةيةكى عةرةبى زنجيرة بيركردنةوةيةكم بة دلأ‏دا هات. منيش ضؤن بة دلَم‏دا هات، هةروةهاش بة عةرةبى تؤمارم كردن. وا ليَرةش‏دا دةيان‏نووسينةوة و، ثاشان ثوختة رِوون‏كردنةوةيةكيان لة سةر باس دةكةين:

(نعم، فالبذورُ والاثمارُ، والحبوبُ والازهارُ: معجزاتُ الحكمة.. خوارقُ الصنعة.. هدايا الرحمة.. براهينُ الوحدة.. شواهدُ لطفهِ في دار الآخرة.. شواهدٌ صادقة بان خلاّقها على كل شيء قدير وبكل شيء عليم. قد وَسِع كلَّ شيء بالرحمة والعلم والخلق والتدبير والصنع والتصوير. فالشمسُ كالبذرة، والنجمُ كالزهرة، والارضُ كالحبة، لا تثقل عليه بالخلق والتدبير، والصُنع والتصوير. فالبذور والاثمار مرايا الوحدة في اقطار الكثرة، اشارات القَدَر، رموزاتُ القُدْرَة بأن تلك الكثرة من منبع الوحدة تصدرُ شاهدةً لوحدة الفاطر في الصنع والتصوير. ثم إلى الوحدة تنتهي ذاكرةً لِحكمة الصانعِ في الخلق والتدبير.. وتلويحات الحكمة بأن خالق الكل = بكُلِّية النَظَر الى الجزئي = ينظُرُ ثَمَّ الى جزئه، إذ إن كان ثمراً فهو المقصود الأظهرُ مِن خلق هذا الشجر..

فالبشر ثمرٌ لهذه الكائنات، فهو المقصود الأظهر لخالق الموجودات. والقلب كالنواة، فهو المرآة الأنور لصانع المخلوقات من هذه الحكمة، فالإنسان الأصغر في هذه الكائنات هو المدار الأظهر للنشر والمحشر في هذه الموجودات، والتخريب والتبديل والتحويل والتجديد لهذه الكائنات).

سةرةتاى ئةم برِطة عةرةبى‏يةش ئةمةى خوارةوةية:

(فسبحانَ مَنْ جعل حديقةَ أرضه: مشهرَ صَنعتِهِ، محشرَ فطرته، مظهر قدرته، مدارَ حكمته، مزهرَ رحمتِهِ، مزرعَ جنَّتِهِ، ممرَّ المخلوقاتِ، مسيلَ الموجوداتِ، مكيلَ المصنوعاتِ.

فمُزَيَّنُ الحيواناتِ، منقَّشُ الطويراتِ، مثمَّرُ الشجراتِ، مزهَّرُ النباتاتِ: معجزاتُ علمِهِ، خوارقُ صُنعِهِ، هدايا جودِهِ، براهينُ لطفِهِ.

تبسُّمُ الأزهارِ من زينةِ الأثمار، تسجُّعُ الأطيارِ في نسمةِ الأسحارِ، تـهزُّجُ الأمطار على خدود الأزهارِ، ترحُّمُ الوالداتِ على الأطفالِ الصغارِ: تعرُّفُ ودودٍ ، توَدُّدُ رحمنٍ، ترحُّمُ حنّانٍ، تحنُّنُ منّان، للجن والإنسان، والروح والحيوان، والملك والجان).

ثوختة رِوونكردنةوةى ئةم بيركردنةوةيةى كة بة زمانى عةرةبى بة دلأ‏دا هات، بةم جؤرةية:

هةموو بةروبوومةكان‏‏ و طشت تؤوةكانى ناويان‏: موعجيزاتى دانستى خواى طةورة و.. كارى دةراساى سنعةتى خواوةند و.. دياريى ميهرةبانيى ئيلاهى و.. بةلَطةى مادديى وةحدانييةتن و.. ضةند مزطيَنى‏يةكن مذدةى لوتف و بةزةيى خواوةنديان ثآ‏ية كة لةودنيادا دةيان‏بةخشيَت و.. ضةند شايةتيَكى رِاستن لةسةر ئةوةى كة بةديهيَنةريان بةتوانا و ئاطادارى هةموو شتيَكة. كةواتة بةر و تؤوةكان لة هةموو طؤشة و هةريَميَكى جيهانى "زؤرى"دا ئاويَنةى "تاكى"ى خواوةندن و، لة هةموو لايةكى ئةم جيهانةدا، كة وةك درةخت ثةل‏وثؤى زؤرى لـآ بووةتةوة، سةرنجةكان لة "زؤرى‏"يةوة بؤ لاى "تاكى" رِادةكيَشن!

هةموو بةر و تؤويَك بة زمانى حالأ دةلَيَت: ئةم درةختة مةزنةى كة ئةم هةموو ئةندام و دةمارانةى لـآ بووةتةوة ثارضة ثارضة و بةش بةش نى‏ية، هةرضى لةوداية لة ئيَمةش‏دا هةية، "زؤرى"ى ئةو لة ناوةندى "يةك‏بوون"ى ئيَمةداية. تةنانةت "تؤو"يش = كة وةك دلَى بةر واية‏‏‏‏‏‏‏ = ئاويَنةيةكى ماددى‏ية، ضونكة لة دلَى خؤى‏دا بة ثةنهانى ذيكرى ناوة جوانةكانى خوا دةكات‏، بة ويَنةى "درةخت" كة بة ئاشكرا ئةو ذيكرة دةكات.

ئنجا هةروةك بةر و تؤوةكان ئاويَنةى "وةحدانييةت"ن، ضةند ئاماذةيةكى بينراوى "قةدةر" و ضةند هيَمايةكى "بةرجةستةى قودرةت"يشن، بة ضةشنآ كة قةدةر لة رِيَى ئةوانةوة = بة هيَما = دةلَيَت: ئةم درةختة و سةرجةم لق و ثةلة تيَك‏ئالآوةكانى لةم تؤوةوة طةشةيان كردووة، كةواتة ئةم درةختة لة بوارى "دروست كردن‏ و شيَوةكيَشانى بةديهاتووان"دا بةلَطةية لةسةر وةحدانييةتى بةديهيَنةرةكةى‏.. ئنجا دواى لق‏لـآ‏بوونةوة و زؤربوونى لق و ثةلةكانى، حةقيقةتةكةى خؤى لة "بةر"يَك‏دا و سةرجةم واتاكانيشى لة "تؤو"يَك‏دا كؤ دةكاتةوة. بةمةش دةبيَت بة بةلَطة لةسةر دانستى بةديهيَنةرة مةزنةكةى لة بوارى "بةديهيَنان و كارسازى"دا.

هةروةك ئةم درةختة ئاواية، درةختى بةديهاتووانيش بة هةمان جؤرة، ضونكة درةختى بوونةوةران "بوون"ى خؤى لة سةرضاوةى "وةحدانييةت" وةردةطريَت و هةر بةويش ثةروةردة دةبيَت و طةشة دةكات‏ و‏، ثاشان بةرى "مرؤظ" دةطريَت، كة لة نيَوان ئةم "زؤرى‏"يةى بوونةوةران‏دا دةبيَت بة بةلَطة لةسةر وةحدانييةت. ئةوةتا "دلأ"ى مرؤظ لة ناوةندى ئةم "زؤرى"يةدا بة ضاوى ئيمان نهيَنيى "وةحدانييةت" دةبينيَت.

هةروةها ئةو بةروبووم و تؤوانة ضةند ئاماذةيةكن بؤ حيكمةتى ثةروةردطار‏، ضونكة "حيكمةت" بة زمانى ئةو بةر و تؤوانة دةدويَت‏‏ و، هةست و نةستى ئةهلى هةست و شعووريش بؤ ئةمةى خوارةوة بيَدار دةكاتةوة:

رِوانينى كوللى و كارسازيى طشتيى ئةم درةختة = بة طشت فراوانى ‏‏و شموولييةتيَكيان = رِوويان لةم بةرةية. ضونكة ئةو "بةر"ة نموونةيةكى ثوخت و بضووكى ئةو درةختةية و مةبةست لة بوونى درةختةكةدا ئةوة. ئنجا رِوانينى كوللى و كارسازيى طشتى دةرِواننة تؤوى ناو بةروبوومةكة، ضونكة "تؤو" ناوةرؤك و ثيَرِستى درةختةكةى لة خؤدا هةلَطرتووة. بةو واتايةى كة ئةو كةسةى كاروبارى درةخت دةسازيَنيَت و ئةوانةش كة ثةيوةندىيان بة كارسازيى درةختةكةوة هةية، تيَكرِا رِوويان لة يةك بة يةكى بةروبوومةكانى ئةو درةختةية كة مةبةستى سةرةكين لة بةديهيَنانى ئةو درةختةدا.

ثاشان ئةم درةختة زةبةلاحة بؤ مةبةستى نوآ‏كردنةوة و لة ثيَناوى بةروبوومة ورديلةكانى‏دا هةندآ لة لق و ثةلةكانى هةلَدةثاضريَن و موتوربة دةكريَن تاكو لة ئةنجام‏دا بةروبوومى باقيى ئةوتؤ بطرن كة طةلـآ جوان و ناسكتر بن.

مرؤظيش، كة "بةر"ى درةختى بوونةوةرانة، بة هةمان جؤرة. ضونكة مةبةست لة بةديهيَنانى درةختى بوونةوةران‏دا طرتنى بةرى مرؤظة، تؤوى ئةو بةرةش "دلأ"ى ئادةميزادة كة رِووناكترين و هةمةكى‏ترين ئاويَنةكانى كردطارى شكؤمةندة.

جا لةسةر بناغةى ئةم حيكمةتةية كة: ئةم مرؤظة بضووكة بووة بة تةوةرةى طةلـآ ئالأ‏وطؤرِى مةزنى وةك حةشر و نةشر و، هؤى كاول‏بوون و ئالأ‏وطؤرِبوونى بوونةوةران. ضونكة لةبةر دادطايى‏كردنى مرؤظة كة دةرطاى دنيا دادةخريَت و هى دوارِؤذ دةكريَتةوة!

مادةم باسى "دوارِؤذ" هاتة ئاراوة، ئةوا كاتى باسكردنى رِاستى‏يةكى رِوون و طرنط هاتووة، كة لايةنيَكى رِوانينى رِوونكردنةوةكانى قورئانى ثيرؤز و بةهيَزيى دةستةواذةكانى لة بوارى ضةسثاندنى حةشردا دةردةخات. ئةويش بريتى‏ية لةمةى خوارةوة:

ئةنجامى ئةم بيركردنةوةية رِوونى دةكاتةوة كة‏‏: لة ثيَناوى دادطايى‏كردنى مرؤظ و شادبوونى‏دا بة بةختةوةريى هةميشةيى‏، طةر ثيَويست بكات سةرجةمى طةردوونيش دةرِووخيَنريَت. ئةو هيَزةش كة تواناى رِووخاندن و ئالأ‏و‏طؤرِكردنى طةردوونى هةية لة بةرضاوداية. بةلآم "حةشر" داراى ضةندةها ثلةية، هةنديَكيان: دةبآ بزانريَت و ئيمان‏هيَنان ثيَى فةرزة لةسةر هةموو كةسيَك‏.. هةنديَكى تريشيان: بةثيَى ثلةكانى بةرزبوونةوةى رِؤحى‏و فيكرى دةردةكةون و زانينى ئةم بةشةيان لةو ثلانةدا ثيَويستة.

جا قورئانى‏‏ ثيرؤز بؤ ئةوةى بة جؤريَكى بآ‏طومان ئاسان‏ترين و ئاسايى‏ترينى ثلةكانى حةشر بضةسثيَنيَت، دةضآ توانستيَكى يةكجار مةزن بؤ كردنةوةى فراوانترين و مةزنترين بازنةكانى حةشر دةردةخات!

ئةوةتا ئةو ثلةيةى حةشر كة ثيَويستة هةموان ئيمانى ثآ بهيَنن بريتى‏ية لةوةى: خةلَكى دواى مردنيان طيانةكانيان دةرِوات بؤ ضةند شويَنيَكى تر و، جةستةكانيشيان دةبنةوة بة خاك و دةثتوركيَن، جطة لة "عجب الذنب" كة بةشيَكى بضووكى جةستةى مرؤظة و لة حوكمى تؤوداية و دانارِزيَت و خواى طةورةش لة رِؤذى حةشردا جةستةى مرؤظ لةسةر ئةم بةشة بضووكة زيندوو دةكاتةوة.

جا ئةم ثلةيةى "ئيمان بة حةشر" هيَندة ئاسانة كة لة هةموو بةهاريَك‏دا مليؤنةها نموونةى لةسةر هةية. كةضى قورئانى ثيرؤز بؤ مةبةستى ضةسثاندنى ئةم ثلة ئاسانة: هةندآ جار توانستيَك دةردةخات كة بتوانيَت حةشر و نةشرى سةرجةمى طةرديلةكان بكات و.. هةندآ جارى تر ئاسةوارةكانى توانست و دانستيَك دةخاتة رِوو كة بتوانن سةرانسةرى بةديهاتووان بؤ نةمان و عةدةم بنيَرن و ثاشان لةويَوة بيان‏هيَننةوة.. لة هةندآ ئايةتيشى‏دا شويَنةوار و كارسازيى توانست و دانستيَك دةردةخات كة بتوانن ئةستيَرةكان بة ئاسمان‏دا بثرذيَنن و ئاسمانةكانيش شةق و ثةق بكةن و.. لة ضةند ئايةتيَكى ترى‏دا كارسازيى توانست‏و دانستيَك ثيشان‏دةدات كة بتوانيَت بة تةنها يةك هاوار و بة تةنها يةك جار سةرجةمى زيندةوةران بمريَنيَت و ثاشان زيندوويان بكاتةوة و.. لة ضةند ئايةتيَكى ترى‏دا توانست و دانستيَك رِوون دةكاتةوة كة بتوانيَت يةك بة يةكى زيندةوةرانى رِووى زةوى بة جياجيا حةشر و نةشر بكات و.. هةندآ جارى تريش شويَنةوارى توانست و دانستيَك ثيَش ضاو دةخات كة بتوانيَت هةموو طؤى زةوى هةثروون هةثروون و ضياكانيش ورد و خاش بكات!

بةو واتايةى جطة لةو ثلةيةى حةشر، كة دةبآ هةموان بيزانن و ئيمانيان ثيَى هةبيَت، طةلـآ ثلةى ترى هةن كة دةتوانريَت بةو توانست و دانستة بيَنة دى.

جا ئةطةر دانستى ثةروةردطار خواستى لةسةر بةرثابوونى ئةو ثلة زؤرانةى حةشر و قيامةت بوو، ئةوا بآ هيض طومانيَك هةر هةموويان يان هةنديَكى طرنطيان، هاودةم لةطةلأ حةشر و نةشرى مرؤظ‏دا بةرثا دةكات.

ثرسيار دةكةن و دةلَيَن:

ئيَوة لة "وتةكان"دا زؤر جار "قياسى تةمسيلى" دةهيَنن. كةضى بةثيَى زانياريى"مةنتيق" ئةم ضةشنة قياسة يةقين نابةخشيَت. خؤ لة بابةتة يةقينى‏يةكان‏دا ثيَويست بة بةلَطةى مةنتيقى دةكات، "قياسى تةمسيلى"ش تةنها لةو ضةشنة بابةتانةدا بةكار دةهيَنريَت كة ثيَويستيان بة بةلَطةى مةنتيقى نى‏ية و تةنها "ظه‏ننى غاليب" سةروزياديانة، بةثيَى برِيارى زانايانى "ئوصوولى فيقهـ"..

سةرةرِاى ئةوةى كة تؤ تةمسيلةكان لة شيَوةى "حيكايات"دا دةهيَنيت، خؤ حيكاياتيش ئةنديَشةيين و حةقيقى نين و هةندآ جاريش ثيَضةوانةى واقيعن!

وةلآم:

بةلَآ، لة زانياريى مةنتيق‏دا هاتووة كة: "قياسى تةمسيلى" يةقينى زانستى بةدةستةوة نادات. بةلآم دةبآ بزانين كة قياسى تةمسيلى جؤريَكى هةية طةلـآ زياتر لة بةلَطةى يةقينيى مةنتيق بةهيَزترة، تةنانةت لة جؤرى يةكةمى شكلَى يةكةمى مةنتيق زياتر يةقين دةبةخشيَت. ئةم جؤرةى قياسى تةمسيلى بريتى‏ية لة:

(دةرخستنى بةش و ضمكيَكى حةقيقةتيَكى طشتى بة نموونةهيَنانةوةيةكى جوزئى، ثاشان بنياتنانى برِيار لةسةر ئةو حةقيقةتة و، رِوونكردنةوةى ياساى حةقيقةتةكة لة ماددةيةكى جوزئي و تايبةتى‏دا، تاكو بة بؤنةى ئةو ماددةيةوة حةقيقةتة مةزنةكة بناسريَت و ماددة جوزئى‏يةكانيشى بؤ لا بطةرِيَنةوة).

بؤ نموونة: "خؤر" هةرضةند تةنها يةك زاتى تةنياية، كةضى بةهؤى "نوورانيَتى"يةوة لة نزيك هةموو شتيَكى بريسكةدارةوة ئامادةية. جا ئا بةم نموونةية، ياساى حةقيقةتيَك رِوون دةكريَتةوة كة بريتى‏ية لةوةى: "رِووناكى" و "شتى نوورانى" ثابةند ناكريَن و نابةستريَنةوة، ئةوةتا دوور و نزيك، كةم و زؤريان بةلاوة يةكسانة و "شويَن"يش ناتوانيَت سنووريان بؤ دابنيَت.

نموونةيةكى تر: نموونةهيَنانةوة بة: (ثيَكهاتن و ويَنةكيَشانى بةر و طةلآى درةخت لة يةك كات‏دا.. بة يةك شيَواز.. بة ئاسانى‏يةكى تةواو.. بة جوانترين شيَوة.. لة تةنها يةك مةلَبةندةوة.. بة يةك ياساى ئةمرى) بؤ مةبةستى ثيشاندانى بةشيَكى رِاستى‏يةكى مةزن و ضمكى ياسايةكى طشتى‏ية. جا ئةو رِاستى‏ية و ياساكةى، بة ضةشنيَكى بآ‏طومان دةيضةسثيَنن كة ئةو بوونةوةرة مةزنانة، وةك ئةم درةختة وان، ياساى ئةم حةقيقةتةيان بةسةردا جآ‏بةجآ دةكريَت. كةواتة ئةوانيش، وةك ئةم درةختة، مةيدانى هاتوضؤكردنى ئةو نهيَنى‏يةى تةنيايى (ئةحةدييةت)ى خواوةندن.

سةرجةمى قياسة تةمسيلى‏يةكانى ناو "وتةكان" لةم جؤرةن، كة لة بةلَطةى بآ‏طومانى مةنتيقى بةهيَزترن و لةو زياتريش يةقين و دلَنيايى دةبةخشن.

وةلآمى ثرسيارى دووهةم:

لة هونةرى "رِةوانبيَذى"دا زانراوة كة: ئةطةر واتاى وشة و طوفتار بؤ مةبةستيَكى ترى جطة لة واتا سةرةكى‏يةكةى بةكارهيَنرابيَت، ثيَى‏ دةوتريَت: "لةفزى كينائى" و، ئةو كاتة واتا ئةسلَى‏يةكة لةو لةفزة كينائى‏يةدا "رِاست و درؤ" رِووى تآ ناكات. بةلَكو تةنها واتا كينائى‏يةكة بة: "رِاست" يان "درؤ" وةسف دةكريَت. بةو ثآ‏ية ئةطةر واتا كينائى‏يةكة رِاست بيَت ئةوا طوفتارةكة رِاستة، خؤ ئةطةر واتا ئةسلَى‏يةكة ليَرةدا رِاست نةبيَت، زيان لة رِاستيى واتا كينائى‏يةكة نادات. بةلآم ئةطةر واتا كينائى‏يةكة رِاست نةبوو ئةوا هةرضةند واتا ئةسلَى‏يةكةش رِاست بيَت طوفتارةكة هةر بة درؤ دادةنريَت!

بؤ نموونة‏، دةوتريَت‏: "فلانٌ طويلُ النجادِ" واتة‏‏: كيَلانى شمشيَرةكةى فلآنةكةس دريَذة..

ئةم طوفتارة كينايةية لة: دريَذيى بالآى ئةو كةسة. جا ئةطةر لة رِاستى‏دا بالآى بةرز بوو ئةوا طوفتارةكة رِاستة، هةرضةند شمشيَر و كيَلانيشى نةبيَت. بةلآم طةر بالآى بةرز نةبوو، با شمشيَر و كيَلانى دريَذيشى ببيَت، طوفتارةكة هةر بة درؤ دادةنريَت، ضونكة واتا ئةسلَى‏يةكةى ئةم طوفتارة مةبةست نةبووة!

جا ئةو حيكايةتانةى كة لة وتةى دةهةم و بيست‏ودووهةم و هاوضةشنيان‏دا هيَنراون، هةموويان كينايةن و ئةو رِاستى‏يانةش كة حيكايةتةكانيان كؤتايى ثآ ديَت و لةوثةرِى رِاستى و يةكاويةك بووندان لةطةلأ واقيع‏دا، واتا كينائى‏يةكانى ئةو حيكايةتانةن. واتا ئةسلَى‏يةكانيشيان ضاويلكةيةكى تةمسيلين، هةرضى ضؤن بن رِاستى و دروستيى واتا كينائى‏يةكان تيَك‏نادةن. ئةمة سةرةرِاى ئةوةى كة ئةو حيكايةتانة ضةند نموونةهيَنانةوةيةكن زمانى حالَيان لة شيَوةى زمانى طوفتار تيَدا بةكارهيَنراوة و، بؤ مةبةستى تيَطةياندنى عاممةى خةلَكيش كةسى مةعنةوىيان لة شيَوةى كةسى ماددى تيَدا دةرخراوة.

مةبةستي سآهةم

نويَنةر و بانطةوازكارى طومرِايى، دواى ئةوةى وةلآمى طومان‏برِ و قةناعةت‏بةخش و دةمكوت‏كةرى ثرسيارى دووهةمى وةرطرت..

ثرسيارى سآ‏هةمى ئاراستة كرد و، وتى:

قورئانى ثيرؤز "أحسن الخالقين" و "أرحم الراحمين" و ضةند وشةيةكى ترى وةك ئةمانةى بةكارهيَناوة كة ئةوة دةطةيةنن ضةندين "خاليق" و "راحيم"ى تر هةبن..

ثاشان ئيَوة دةلَيَن: ثةروةردطارى عالةميان كةمالَيَكى نةبرِاوةى هةية‏ و ئةوثةرِى ثلةى هةموو جؤرةكانى كةمالآتى لة خؤدا جةم كردووة‏.. كةضى كةمالآتى شتان بة دذةكانيان‏دا دةناسريَت، ضونكة ئةطةر "ئازار" نةبواية "لةزةت" بة كةمالأ دانةئةنرا و، طةر "تاريكى" نةبواية "رِووناكى" نةدةهاتةدى و، طةر "جودايى"ش نةبواية "بة يةك شادبوون" هيض لةزةتيَكى نةدةبةخشى.. هتد؟

وةلآم: كةرتى يةكةمى ثرسيارةكة بة ثيَنج ئاماذة وةلآم دةدةينةوة:

ئاماذةى يةكةم:

قورئانى ثيرؤز، هةر لة سةرةتاوة تا كؤتايى، تةوحيد رِوون دةكاتةوة و بة جؤريَكى بآطومان دةيضةسثيَنيَت. ئةمةش لة خؤى‏دا بةلَطةية لةسةر ئةوةى كة ئةو جؤرة وشانةى قورئان ئةو واتايانة ناطةيةنن كة ئيَوة ليَيان تآ‏دةطةن. بةلَكو فةرموودةى خواى طةورة كة دةفةرموآ: (اَحسنُ الخالقين) ئةو واتاية دةطةيةنيَت كة خواوةند لة جوانترينى ثلةكانى خاليقييةت(بةديهيَنةريَتى)داية. ئةم ئايةتة هةرطيز هيض بةلَطة و نيشانةيةكى تيَدا نى‏ية لةسةر بوونى بةديهيَنةريَكى تر. ضونكة "خاليقييةت" وةك هةموو سيفةتةكانى تر‏، داراى طةلـآ ثلةى زؤر و زةبةندةية. كةواتة (أحسنُ الخالقين) ئةوة دةطةيةنيَت كة: بةديهيَنةرى مةزن لة جوانترين و لةوثةرِى ثلةكانى "خاليقييةت"داية.

ئاماذةى دووهةم:

(اَحسنُ الخالقين) و دةستةواذة قورئانى‏يةكانى ترى هاوضةشنى، رِوويان لة "فرة خاليقى" نى‏ية، بةلَكو رِوويان لة جؤرةكانى "مةخلووقييةت"ة. واتة ئةو خاليقةى كة هةموو شتيَك بةدى‏دةهيَنيَت‏، بة جوانترين شيَوة و باشترين ثلة بةديى‏دةهيَنيَت. ئايةتى (اَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ) هةروةها ئايةتة ثيرؤزةكانى ترى هاوضةشنى، ئةم واتاية دةردةخةن.

ئاماذةى‏ سآ‏هةم:

ئةو بةراوردانةى كة لة دةستةواذةكانى وةك: "أحسن الخالقين" و "الله أكبر" و "خير الفاصلين" و"خير المحسنين" و هاوضةشنيان‏دا هةن، بةراورد و موفاضه‏لة نين لة نيَوان ضةند سيفاتيَكى واقيعيى خواى طةورة‏ و ئةوانةدا كة نموونةى ئةو سيفةت و كردارانةيان لة لاية ‏. نةخيَر‏.. ضونكة هةرضى كةمالآت هةن لةناو سةرجةمى طةردوون و جيننى و ئادةميزاد و مةلائيكةت‏دا، تيَكرِا سيَبةريَكى لاوازن لةضاو كةمالَى رِةهاى خواى طةورةدا. ئيتر ضؤن دةطونجآ بةراورديان لة نيَوان‏دا بكريَت؟ كةواتة بةراوردةكة بة طويَرةى رِوانينى خةلَكى‏ية بة تايبةت هى ئةهلى غةفلَةت.

‏وا نموونةيةك بؤ رِوونكردنةوة دةهيَنينةوة:

"سةربازيَك" طوآ‏رِايةلَى و ملكةضيى تةواو لة رِووى عةريفةكةى‏دا دةنويَنيَت و ثيَى واية هةموو خيَر و ضاكةيةكى لة عةريفةكةيةوة دةست دةكةويَت و، مةطةر بة دةطمةن دةنا ثادشاى هةر بة خةيالأ‏دا نايةت، خؤ ئةطةر بة خةيالَيشى‏دا بيَت ئةوا هةر منةتبارى و سوثاسطوزارى ثيَشكةشى عةريفةكةى دةكات. جا بةم ضةشنة سةربازة دةوتريَت: (ثادشا لة عةريفةكة طةورةترة و‏، سوثاس تةنها ثيَشكةشى ئةو بكة). ديارة مةبةست لةم طوفتارة بةراوردكردن نى‏ية لة نيَوان سةركردايةتيى واقيعيى بةسام‏ و شكؤى ثادشا و سةركردايةتى‏ية جوزئى و رِوالَةتى‏يةكةى عةريفةكةدا، ضونكة هةرطيز بةراورد و تةفضيلى ئاوا هيض واتايةكى تيَدا نى‏ية، بةلَكو بةراوردةكة رِووى لة ثةيوةندى و بايةخ‏دانى سةربازةكةية بة عةريفةكةى كة لة رِادةيةكى واداية بةسةر غةيرى خؤى‏دا ثيَشى‏دةخات و سوثاس هةر تةنها ثيَشكةشى ئةو دةكات و هةر تةنها ئةوى خؤش دةويَت!

بة ويَنةى ئةم نموونةية، هؤكارة رِوالَةتى‏يةكان بة وةهمى ئةهلى غةفلَةت لة حوكمى خاليق و نيعمةت‏بةخش‏دان و، دةبن بة ثةردة لة رِووى بينينى نيعمةت‏بةخشى رِاستةقينةدا. بؤية ئةوان بة توندى دةست لةو هؤكارة رِوالَةتىيانة طير دةكةن‏‏ و ثيَيان واية هةموو نيعمةت‏‏ و ضاكةيةك لةو ثةردة و هؤكارانةوة هاتووة، ئةوةتا سوثاس و مةدح و سةنايان ثيَشكةشى ئةوان دةكةن. ئا ليَرةدا قورئانى ثيرؤز ثيَيان دةفةرموآ‏‏‏‏‏‏: "الله أكبر"، "أحسن الخالقين"، "خير المحسنين". واتة تةنها رِوو لةو بكةن و سوثاسى ئةو بكةن.

ئاماذةى ضوارةم:

هةروةك بةراورد و تةفضيل لة نيَوان بوونةوةرانى حةقيقى‏دا ساز دةكريَت، لة نيَوان شتانى ئيمكانى و طريمان‏كراويش‏دا دةكريَت. ئنجا هةروةك زؤربةى ماهييةتى شتان ضةند ثلةيةكى زؤريان هةية، بة هةمان جؤر ماهييةتى ناوة جوانةكانى خواى طةورة و سيفةتة خاويَنة شكؤمةندةكانيشى دةكرآ طةلـآ ثلةى زؤريان تيَدا بيَت.

جا خواى طةورة لة كاملَترين و جوانترينى ثلة مومكين و تةسةووركراوةكان‏داية‏. تةنانةت طةردوون‏ و سةرجةمى كةمالآتى ناويشى شايةتيَكى رِاستن لةسةر ئةم حةقيقةتة و ئايةتى: (لَهُ الاَسماءُ الحُسنى) كة وةسفة بؤ هةموو ناوةكانى، ئةم واتاية دةردةبرِيَت.

ئاماذةى ثيَنجةم:

ئةم بةراورد و موفازةلةية لة بةرامبةر غةيرى خواوة نى‏ية، بةلَكو خواى طةورة دوو جؤر سيفةت و درةوشانةوةى هةية.

يةكةم: كارسازى و ئيش‏بةرِآ‏كردنى بؤ شتان لة شيَوةى ياسايةكى طشتى‏دا، كة بة نهيَنيى "تاكى" لة ذيَر ثةردةى "هؤكارةكان‏"دا ئةنجاميان دةدات.

دووهةم: كارسازى و ئيش بةرِآ‏كردنى رِاستةوخؤ و تايبةتيى بؤ شتان بةهؤى نهيَنيى "تةنيايى"يةوة، بآ بةكارهيَنانى ثةردةى هؤكارةكان..

كةواتة ضاكةى رِاستةوخؤ و، بةديهيَنانى رِاستةوخؤ و درةوشانةوةى رِاستةوخؤى مةزنيَتى خواى طةورة بةهؤى نهيَنيى "تةنيايى"يةوة، طةلـآ مةزن‏تر‏ و جوان‏تر‏ و بةرزترة لة ضاكةكارى و بةديهيَنان و مةزنيَتيى خواوةند كة لة رِيَى هؤكارةكانةوة ئاسةوارةكانيان دةردةكةون.

بؤ نموونة: ئةطةر ثادشا لة ضينى "ئةوليا"كان بيَت و سةرجةمى حوكم و فةرمانرِةوايةتى‏يةكانيش لة دةستى خؤى‏دا بن ‏، ئةوا كارمةندةكانى دةولَةتةكةى و سةركردةكانى سوثاكةى لة ثةردة و هؤكار بةولاوة هيضى‏ تر نين.

جا كاربةرِآ‏كردنى ئةم ثادشاية بة دوو جؤرة:

يةكةم: بةو فةرمانانةية كة دةريان‏دةكات و بةو ئيجرائاتانةشة كة بة ياسايةكى طشتى و بةهؤى كارمةند و سةركردة رِوالَةتى‏يةكان و بة طويَرةى قابيلييةتى ثلة و مةقام، ئةنجاميان دةدات.

دووهةم: ضاكةكارى و ئيجرائاتة رِاستةوخؤكانيةتى كة لة رِيَى ياساى طشتى‏يةوة نين و كارمةندة رِوالَةتى‏يةكانى تيَدا نةكردوون بة ثةردة.

ئاشكراية ئةمةى دووهةميان طةلـآ جوان و بةرزترة لةوةى ثيَشوو، كة بة شيَوةيةكى نارِاستةوخؤ ئةنجام دةدريَت.

خواى طةورةش (ولله المثل الأعلى) كة ثادشاى ئةزةل و ئةبةد و ثةروةردطارى هةموو جيهانةكانة، بؤ مةبةستى دةرخستنى عيززةت و مةزنيى ثةروةردطاريَتى‏يةكةى، هؤكارةكانى بة ويَنةى ثةردة داناوة لة رِووى بةرِآ‏كردنى كارةكانى‏دا.

خؤ جطة لةمة، لة دلَى هةموو بةندةكانى‏دا تةلةفؤنيَكى تايبةتيى داناوة و‏‏، ‏فةرمانى (إياّكَ نَعبُدُ وَإياّكَ نَستَعينُ)‏ى بؤ دةركردوون. واتة‏: بةندايةتى‏يةكى تايبةتيى بؤ دةست‏‏نيشان كردوون كة رِاســتةوخؤ بةو تةلـةفؤنةى ناو دلَيان رِوو لةو بكةن و واز لة هـؤكارةكان بهيَنن و ثشت‏طوآيان بخةن. بةم جؤرة خواى طةورة رِووى بةندةكانى لة بوونةوةرانةوة بؤ لاى خؤى ئاراستة دةكات.

جا فةرمايشتةكانى خواى طةورة: (اَحسن الخالقين) و (اَرحم الراحـمين) و هةروةها: "الله أكبر" ئةم واتا ناوبراوةيان لةخؤ طرتووة.

* * *

سةبارةت بة كةرتى دووهةمى ثرسيارةكةى نويَنةرى طومرِايى، ئةوا وةلآمةكةى لة ثيَنج هيَماداية:

هيَماى يةكةم:

لة ثرسيارةكةدا دةلَيَت‏: هةر شتيَك دذى نةبيَت ضؤن كةمالَى دةبيَت؟

وةلآم:

خاوةنى ئةم ثرسيارة لة "كةمالَى حةقيقى" نةطةيشتووة، ضونكة ثيَى واية ئةو كةمالَة شتيَكى طويَرةيى‏(نيسبى)ية!

هةموو تايبةتكارى‏ و ضاكة و ثيَشكةوتنيَك بةسةر كةسانى تردا، كة لة ئةنجامى بةراوردكردنى نيَوان شتانةوة سةرهةلَدةدات، لة رِاستى‏دا ضاكةى رِاستةقينة و كةمالَى حةقيقى نين، بةلَكو ضةند ضاكةيةكى نيسبين. ئةوةتا هيَندة لاوازن كة ئةطةر بةرامبةرةكةيت ثشت‏طوآ خست و نةت‏خويَندةوة، ئةوا ئةو ضاكة و كةمالَةش بايةخيان ناميَنيَت و هيض حسابيَكيان بؤ ناكريَت!

بؤ نموونة: لةزةت و تايبةتكاريى "طةرمى" بةهؤى "ساردى"يةوةية و، لةزةتى نيسبيى "خواردن"يش بة هؤى كاريطةريى "ئازارى برسيَتى"يةوةية. خؤ ئةطةر ئةو كاريطةرىيانة نةميَنن، ضيَذ و لةزةتةكانيش ناميَنن، يان كةم دةبنةوة.

بةلآم لةزةت و خؤشةويستى و ضاكة و كةمالَى "حةقيقى" ئةوانةن كة لةسةر بناغةى تةسةووركردنى غةيرى خؤيان و بةراوردكردنيان لةطةلأ ئةو غةيرةدا بنيات نةنرابن، بةلَكو خؤيان لة زاتى خؤيان‏دا وجووديان ببيَت و، حةقيقةتيَكى رِةط‏داكوتاو بن، وةك: لةزةتى وجوود و، ذيان‏ و‏، خؤشةويستى و، خواناسى و، ئيمان و، مانةوة‏ و، ميهرةبانى و، شـةفةقةت.. هةروةها وةك جـوانيى: رِووناكى و، بينين و،طـوفتار و، سـةخاوةت و، رِةوشت‏ و، شيَوة و رِوخسار.. هةروةها وةك كةمالَى: زات و، سيفةت و، كردار.. ئةمانة‏ و تايبةتكارى‏ية زاتى‏يةكانى ترى هاوضةشنيان، كة هةرطيز بة "بوون" يان بة "نةبوون"ى غةيرى خؤيان ئالأ‏وطؤرِيان بةسةردا نايةت، بة: لةزةت و جوانى و كةمالَى "حةقيقى" دادةنريَن.

جا كةمالآتى بةديهيَنةرى خاوةن كةمالأ و كردطارى شكؤمةندى خاوةن جوانى، هةموويان زاتى و حةقيقين، هةرطيز غةيرى خواى طةورة كاريان تآ ناكات.

هيَماى دووهةم:

"سةييد شةريفى جورجانى"[1] لة كتيَبى "شرح المواقف"دا دةلَيَت: (هؤكارى خؤشةويستى: يان لةزةتة، يان بةرذةوةندى‏ية، يان هاورِةطةزيَتى‏ية، يان كةمالَة. ضونكة كةمالأ لة خؤى‏دا خؤش‏ويستراوة).

واتة: هةر شتيَكت خؤش‏ويست يان لةبةر لةزةت خؤشت دةويَت، يان لةبةر سوود و بةرذةوةندى، يان لةبةر هاورِةطةزى = وةك حةز كردن لة منالأ = يان لةبةر ئةوة خؤشت دةويَت كة داراى كةمالَة. جا ئةطةر هؤكارى خؤشةويستى‏يةكة "كةمالأ" بوو، ئةوا ثيَويست بة هؤكاريَكى ترى خؤشةويستى ناكات، ضونكة كةمالأ هةر لة خؤى‏دا مايةى خؤش‏ويستنة.

نموونةى ئةمة وةك: خؤش‏ويستنى خاوةن فةزلأ و ثياوضاكانى ثيَشينان لة لايةن خةلَكى‏يةوة، ئةوةتا بآ ئةوةى هيض ثةيوةندى‏يةك لة نيَوانيان‏دا هةبيَت بيان‏بةستيَت بة يةكةوة، كةضى خؤشيان‏دةون و رِيَزيان لة بةرامبةرةوة بؤ دةردةبرِن.

جا كةمالَى خواى طةورة و كةمالَى هةموو ثلةيةكى سةرجةمى ناوة جوانةكانى ئةو، هةموويان كةمالَى رِاستةقينةن. بؤية لة زاتى خؤيان‏دا مايةى خؤش‏ويستنن.

خواى طةورةش كة خؤشةويستى حةقيقى و خؤش‏ويستراوى حةق و رِاستةقينةية، بة خؤشةويستى‏يةكى شايانى خؤى: كةمالَى حةقيقى و جوانيى سيفات و ناوة جوانةكانى خؤى خؤش دةويَت و، هةروةها جوانيى سنعةت و بةديهاتووةكانيشى خؤش دةويَت كة هؤى دةركةوتن و ئاويَنةى ئةو كةمالَةن. لةبةر ئةوة، طشت ثيَغةمبةران و ئةولياكانيشى خؤش دةويَت، بة تايبةت ثيَشةواى ثيَغةمبةران و ثادشاى ئةولياكان و خؤشةويستى ثةروةردطارى جيهانيان، صلى الله عليه وسلم.

واتة: لةبةر ئةوةى جوانى‏يةكةى خؤى خؤش دةويَت‏‏، ئةوا خؤشةويستةكةشى = صلى الله عليه وسلم = خؤش دةويَت، ضونكة ئاويَنةى جوانى‏يةكةيةتى..

هةروةها لةبةر ئةوةى ناوة جوانةكانى خؤى خؤش دةويَت، ئةوا خؤشةويستةكةى خؤى = صلى الله عليه وسلم = و برايانى ئةويشى خؤش دةويَت، ضونكة هةر ئةو خؤشةويستة خاوةن هةست و شعوورةيةتى كة بة تةواوى ثةى بةو ناوانة ببات..

هةروةها لةبةر ئةوةى سنعةتةكةى خؤى خؤش دةويَت، ئةوا خؤشةويستةكةى = صلى الله عليه وسلم = و هاوويَنةى ئةويشى خؤش دةويَت، ضونكة سنعةتى ئةو ئاشكرا دةكات و خةلَكىيان بؤ لا رِيَنمايى دةكات..

هةروةها لةبةر ئةوةى بةديهاتووانى خؤى خؤش دةويَت، ئةوا خؤشةويستةكةى = صلى الله عليه وسلم = و هةموو ئةوانةشى خؤش دةويَت كة بة رِآ و شويَنى ئةودا دةرِؤن، ضونكة هةر ئةوة كة نرخ و بةهاى بةديهاتووانى دةزانيَت و ثيرؤزبايىيان لـآ‏ دةكات و دةفةرموآ: "ماشاء الله ضةندة جوان بةدى‏هيَنراون"!

هةروةها لةبةر ئةوةى جوانيى بةديهاتووانى خؤى خؤش‏دةويَت، ئةوا خؤشةويستةكةى = صلى الله عليه وسلم = و شويَن‏كةوتووان و برايانى ئةويشى خؤش دةويَت، ضونكة هةر ئةوة هةموو رِةوشتة بةرزةكانى لة خؤى‏دا جةم كردبيَت.

هيَماى سآ‏هةم:

هةموو جؤرةكانى كةمالَى ناو طةردوون نيشانة و ئاماذةن بؤ كةمالأ‏‏ و جوانيى زاتى مةزنى ثةروةردطار. تةنانةت هةرضى جوانى و كةمالأ هةن تةنها سيَبةريَكى لاوازن لة ضاو كةمالَى رِاستةقينةى ئةودا. وا ليَرةدا ئاماذة بؤ ثيَنج بةلَطةى ئةم رِاستى‏ية دةكةين:

بةلَطةى يةكةم: هةموو كؤشكيَكى مةزنى نةخشيَنراوى رِازاوة = بة ئاشكرا = بةلَطةية لةسةر وةستايةكى كارامة‏. ضونكة كارى كاملأ و رِيَك‏وثيَك‏ و رِةنطين (كة لةم نموونةيةدا سنعةت و نةخشى ناوازةية) بة ئاشكرا بةلَطةية لةسةر بوونى بكةر و وةستا و ئةندازياريَكى كاملأ و، ئاماذة دةكات بؤ ناونيشان و ناوةكانى ئةو وةستا و ئةندازيارة، وةك ناونيشان و ناوى: (نةخش‏ونيطاركيَش و، ويَنةكيَش). ئنجا ئةو ناوة كاملآنةش بآ‏طومان بةلَطةن لةسةر سيفةتى سنعةتة كاملَةكةى ئةو وةستاية، ئنجا كةمالَى ئةم سنعةت و سيفةتانةش بة رِوونى بةلَطةية لةسةر كةمالَى توانا و ليَهاتنى ئةو وةستاية، ئنجا ئةو توانا و ليَهاتنة كاملآنةش بآ‏طومان بةلَطةن لةسةر كةمالَى زاتى خودى وةستاكة و لةسةر بةرزيى ماهييةتةكةى.

بة ويَنةى ئةم نموونةية، كؤشكى جيهانيش كة بريتى‏ية لةم ئاسةوارة رِازاوة و كاملَة، بة ئاشكرا و بةداهةت بةلَطةية لةسةر ضةند كرداريَك كة لةوثةرِى كةمالأ‏دان‏‏، ضونكة جؤرةكانى كةمالَى ناو و ئاسةوار‏‏ و شويَنةوارةكان لة كةمالَى كردارةكانةوة سةرضاوةيان طرتووة..

كةمالَى كردارةكانيش بة ئاشكرا بةلَطةن لةسةر كةسيَكى بكةرى خاوةن كةمالأ و لةسةر كةمالَى ناوةكانى وةك: "المدبر والمصور والحكيم والمزين" و ناوةكانى ترى هاوضةشنيان كة ثةيوةندىيان بة ئاسةوارةكةوة هةية..

ئنجا بآ‏طومان كةمالَى ناونيشان و ناوةكانيش بةلَطةية لةسةر كةمالَى وةسفةكانى ئةو بكةرة خاوةن كةمالَة، ضونكة ئةطةر سيفةتةكان كاملأ نةبن ئةوا ئةو ناوانةى كة ليَيانةوة ثةيدا دةبن هةرطيز كاملأ نابن..

هةروةها كةمالَى ئةو وةسفانة بة ئاشكرا بةلَطةية لةسةر كةمالَى كاروبارة زاتى‏يةكانى، ضونكة بنةماى سيفةتةكان ئةو كاروبارة زاتىيانةن..

ئنجا كةمالَى كاروبارى زاتيش بة ئةندازةى "علم اليقين" بةلَطةية لةسةر كةمالَى زاتيَكى مةزنى خاوةن كاروبار، بةلَطةيةكى هيَندة بآ‏طومان كة رِووناكيى ئةو كةمالَة هةرضةندةش بةناو ثةردةكانى: كاروبارةكان‏ و‏، سيفةتةكان و‏، ناوةكان‏‏ و‏، كردارةكان و‏، ئاسةوارةكان‏دا تيَثةرِ بووة، كةضى هيَشتا هةر "جوانى" و "كةمالأ"ى لةم طةردوونةدا بة ئاشكرا ثيَش‏ضاو خستووة.

ئايا دواى ضةسثاندنى بوونى كةمالَيَكى زاتى و حةقيقيى تا ئةم رِادةية، ئيتر دةبآ كةمالَى نيسبى ض بايةخيَكى هةبآ، كة ثابةندى غةيرى خؤيةتى و، لة ضاو هاوضةشنةكانى و بة سةركةوتنى بةسةر دذةكانى‏دا "بوون" بةدةست دةهيَنيَت؟ ئايا ئةم كةمالَة نيسبى‏ية لة ضاو ئةو حةقيقى‏يةدا كةمالَيَكى كز و خامؤش نى‏ية؟!

بةلَطةى دووهةم: كاتيَك مرؤظ بة ضاوى ثةندلـآ‏‏وةرطرتن دةرِوانيَتة ئةم طةردوونة‏‏، دلأ‏‏و ويذدانى بة "حةدس"يَكى رِاست، هةست دةكات كة: ئةو كةسةى بة جؤرةها جوانى بوونةوةران ئارايشت دةدات، بآ هيض طومانيَك خاوةنى جوانى و كةمالَيَكى نةبرِاوةية، بؤية جوانى و كةمالأ لة كارةكانى‏دا دةردةكةويَت.

بةلَطةى سآ‏هةم: ئاشكراية كة سنعةتة هاوسةنطة رِيَك‏وثيَك و جوانةكان، بةثيَى "بةرنامة"يةك دروست كراون كة لةوثةرِى جوانى و وردةكارى‏داية.. هةروةها بةرنامةى كاملأ و ورد و جوانيش بةثيَى زانست و زةينيَكى جوان دارِيَذراوة و ثالَى بة توانا و ليَهاتنيَكى رِؤحيى كاملَةوة داوة. ئةمةش ئةوة دةطةيةنيَت كة جوانيى مةعنةويى رِؤح بةهؤى زانستةوة لة سنعةت‏دا دةردةكةويَت.

هةموو ئةم بوونةوةرانة و ئةو شتانةش لة ناوياندان و، سةرجةمى جوانى‏ية ماددى‏يةكان كة لة ذمارة نايةن، تةنها ضةند نميَكى جوانى‏ية مةعنةوى و زانستى‏يةكانن، ئةو جوانى و كةمالَة زانستى و مةعنةوى‏يانةش بآ‏طومان درةوشانةوةى جوانى‏‏ و كةمالَيَكى‏‏‏ هةتاهةتايين.

بةلَطةى ضوارةم: ئاشكراية كة ئةو شتةى رِووناكى ثةخش دةكات، دةبآ خؤيشى رِووناك بيَت و‏.. كردارى خيَر و ضاكةش بة دةست‏رِؤيشتن دةكريَت‏‏ و.. نةرم و نيانيش لة شتى ناسك و نيانةوة ثةيدا دةبيَت. لةبةر ئةوة، بةخشينى جوانى و جؤرةهاى كةمالآت بة بوونةوةران بةلَطةية لةسةر جوانى و كةمالَيَكى هةميشةيى، بة ويَنةى رِووناكى كة دةبيَت بة بةلَطة لةسةر "خؤر".

هةروةك رِووبارةكان بة لـآ‏‏درةوشانةوةى خؤر دةبريسكيَنةوة، ئةم بوونةوةرانةش بة ويَنةى رِووبارى مـةزن بةخورِ ديَن و دةرِؤن، بةضةشـنيَكى كاتى = يـةك لة دواى يةك = جوانى‏ و كةمالَيان تيَدا دةبريسكيَتةوة، ثاشان هةريةكةيان دةرِؤن بة رِيَى خؤيانةوة. لةم بة دواى‏يةكتر هاتنةى بريسكانةوةى ئةوانةوة دةردةكةويَت كة جيلوة و جوانيى ئةو رِووبارة بة خورِةمة هى زاتى خؤى نى‏ية، بةلَكو جوانى و درةوشانةوةى خؤريَكى رِووناكة. كةواتة هةرضى جوانى و كةمالآت =‏‏‏‏‏‏ بة ضةشنيَكى كاتى = بةسةر لافاوى بوونةوةرانةوة دةبريسكيَنةوة، تةنها بريسكانةوةى جوانيى ناوةكانى ئةو كةسةن كة "نوور"ى سةرمةدى‏ية!

نعم! تفانـي المرآة.. زوال الموجودات، مع التجلّي الدائم.. مع الفيض الملازم، من اظهر الظواهر، من أبـهر البواهر على أن: الجمال الظاهر.. أن الكمال الزاهر، ليسا مُلْكَ المظاهر. من أفصح تبيان.. من أوضح برهانٍ، للجمال المجرَّدِ.. للإحسان المجدَّدِ، للواجب الوجودِ.. للباقي الودود.

بةلَطةى ثيَنجةم: ئاشكراية كة ئةطةر ضةند كةسيَكى جياواز لة ضةند رِيَطايةكى جياجياوة هاتبن و هةر هةمووشيان رِووداويَكى ديارى‏كراو وةك خؤى بطيَرِنةوة، ئةوا ئةم طيَرِانةوةية بة تةواتور دةبيَت بة بةلَطةيةكى دلَنيايى‏بةخش لةسةر بوونى ئةو رِووداوة.

هةموو ئةهلى كةشف و زةوق و شهوودى ضينة جياجياكانى ليَكؤلَةران و، رِيَطا جؤراوجؤرةكانى ئةولياكان و، رِيَبازة لةيةك ‏نةضووةكانى ئةصفياكان و، رِيَرِةوة جياجياكانى دانا ليَكؤلَةرةكان، كة مةشرةب و رِيَباز و ليَهاتن و سةردةمةكانيشيان طةلـآ‏ جياواز و جؤراوجؤرن، بة كةشف و زةوق و شهوود قسةيان لةسةر ئةوة يةكانطير بووة كة: (هةرضى جوانى و كةمالآت لة رِووى بوونةوةران و ئاويَنةكانى بةديهاتووان‏دا دةردةكةون، تةنها درةوشانةوةى كةمالَى زاتيَكى مةزن و جوانيى ناوةكانى ئةون).

جا يةكطرتنى هةموو ئةوانة لةسةر ئةم رِاستى‏ية، بةلَطةيةكى طومان‏برِى نةجوولأ و يةكدةنطى‏يةكى مةزنى وةهاية كة زامدار ناكريَت.

ثيَم واية "نويَنةرى طومرِايى" ناضارة هةلأبيَت‏‏ و طويَى خؤى بئاخنيَت‏، نةبادا رِاستى‏يةكانى ئةم هيَماية ببيستيَت!

بةلَآ، ميَشكة تاريكةكان، بة ويَنةى شةمشةمةكويَرةن، تواناى بينينى ئةم رِووناكىيانةيان نى‏ية. بؤية وا ئيَمةش بايةخيَكى ئةوتؤيان ثآ نادةين!

هيَماى ضوارةم:

لةزةت‏ و جوانيى هةرشتيَك زياتر بؤ هاوويَنة و دذةكانى ناطةرِيَتةوة‏، بةلَكو بؤ دياردةكانى دةطةرِيَتةوة. بؤنموونة: "كةرةم"(بةخشندةيى) سيفةتيَكى خؤش و جوانة. مرؤظى "كةريم"(بةخشندة) لةزةتيَكى خؤش دةضيَذيَت كة دةبينيَت كةرةم لةطةلأ‏كراوةكانى لةزةت لةو كةرةمة دةبةن و، بة شادمانى و خؤشحالَيى ئةوان هةزار جار زياتر لةزةت دةضيَذيَت، لة ضاو ئةو لةزةتة نيسبى‏يةى كة بةدةستى دةهيَنيَت لة سةركةوتنى بةسةر هاوةلَة سةخاوةتمةندةكانى‏دا!

بة هةمان جؤر، مرؤظى خاوةن شةفةقةت و بةزةيى‏، بة ئةندازةى حةوانةوةى طشت ئةو كةسانةى كة شةفةقةتيان لة رِوودا دةنويَنيَت، لةزةتى رِاستةقينة دةضيَذيَت.

ئةوةتا ئةو لةزةتةى كة دايك لة حةوانةوة و بةختةوةريى منالَةكانيةوة بةدةستى دةهيَنيَت، هيَندة بةهيَز و رِةط‏داكوتاوة كة طيانى خؤيشى لة ثيَناوى حةوانةوةى ئةوان‏دا بةخت‏ دةكات. تةنانةت لةزةتى ئةو شةفةقةتة "مريشك" هان دةدات كة بؤ ثاراستنى جووجةلَةكانى، هيَرش بؤ سةر شيَر بةريَت!

كةواتة "لةزةت" و "جوانى" و "كةمالأ" و "بةختةوةريى رِاستةقينة"ى وةسفة بةرزةكان، ناطةرِيَنةوة بؤ هاوتا و دذانيَك كة بؤيان تةسةوور دةكريَت. بةلَكو رِوويان لةو شتانةية كة وةك ئاويَنة وان و تيايان‏‏دا دةردةكةون و ثةيوةندىيان ثيَيانةوة هةية.

بؤ نموونة‏: جوانيى ميهرةبانيى خواوةندى (جوان و‏، خاوةن كةمالأ‏ و، حةيى و قةييوم و، حةننان و، مةننان و، رِةحمان و، رِةحيم) رِووى لةو رِةحم‏ثآ‏كراوانةية كة بةزةيى و رِةحـمةت و ميهرةبانيى ئةويان دةست كةوتووة، بة تايبةت ئةوانةى كة لة بةهةشتى هةميشةيى‏دا جؤرةهاى بةزةيى و ميهرةبانيى فراوان و شةفةقةتى ئةويان بةدةست هيَناوة..

هةروةها خواى طةورة خاوةنى شتيَكى وةك "مةحةببةت"ة كة شايانى زاتى خاويَنى ئةو بيَت، بة ئةندازةى خؤشحالَى و بةختةوةريى بةديهاتووانى.

هةروةها طةلـآ‏ "كاروبار"ى بةرز و جوان و موقةددةسى هةن كة تابلَيَى خاويَنن و، واتاى ئةوتؤيان هةية كة شايانى خواى طةورةن و، ئيَمة ناتوانين لةبةر نةبوونى ئيزنى شةرعى باسيان بكةين، لةو تةعبيرة يةكجار خاويَن و موقةددةسانةى كة بة: لةزةتى موقةددةس و عيشقى موقةددةس و خؤشحالَيى مونةززةهـ و قودسى، تةعبير دةكريَن. بة ضةشنآ كة هةريةكةيان لة ضةندةها ثلةى بةرزى و قودسى و نةزاهةت‏دان و، ض لةناو بوونةوةران‏دا و ض لةو عيشق و خؤشحالَى‏يةش كة لةوان‏دا هةستى ثآ دةكريَت، دةردةكةون. وةك لة زؤر شويَن‏دا ضةسثاندوومانة.

ئةطةر دةتةويَت سةيرى بريسكانةوةيةكى ئةو واتا مةزنانة بكةيت، ئةوا فةرموو بة ضاويلكةى ئةم نموونةية سةيرى بكة:

مرؤظيَكى سةخاوةتمةند و بةبةزةيى و خاوةن كةرةم و ميهرةبانى، ميواندارى‏يةكى رِةنطينى لةسةر يةكيَك لة كةشتى‏ية طةرِؤكةكانى‏دا بؤ هةذاران ئامادة كرد و، خؤيشى لة طؤشةيةكةوة سةيرى دةكردن و دةيبينى كة ضؤن بة سوثاس و ثيَزانينةوة لة بةخششةكانى ئةو بةهرةمةند دةبن‏! جا ئايا دةبآ ئةو مرؤظة سةخاوةتمةندة ضةندة خؤشحالأ‏‏ و شادمان بيَت كة ضاوى لةم ديمةنةية و، لةزةت‏ضةشتنى ئةو هةذار و برسى‏يانة دةبينيَت و، سوثاس و رِةزامةنديى ئةو موحتاجانة بةدةست دةهيَنيَت؟! دةتوانيت بؤ خؤت ليَكى بدةيتةوة و هةلَىبسةنطيَنيت.

لة كاتيَك‏دا مرؤظ كة خاوةنى رِاستةقينةى ميواندارى‏يةكى بضووكيش نى‏ية و، لةو ميواندارى‏يةدا جطة لة ئامادةكردن و سفرة رِاخستن ضيى ترى لة ئةستؤدا نى‏ية، تا ئةم رِادةية لةزةت بضيَذيَت و خؤشحالأ بيَت بة رِيَزنانى لة خةلَكى لةم ميواندارى‏ية جوزئى‏يةدا..

دةبآ ئةو كةسـة ضؤن بيَت كة لة لايةن جيننى و ئينس و زيندةوةرانةوة دةسـتى نزا و سةنا‏ و ستايش و رِةزامةنديى بؤ بةرز دةكريَتةوة و حةمد و سةنا‏ و سوثاسى دةكريَت، لةسةر ئةوةى كة لةم كةشتى‏ية ثةروةردطارى‏ية مةزنةى طؤى زةوى‏دا هةلَى‏طرتوون و، بة ناو دةرياى فةزاى ئةم جيهانةدا دةيانطيَرِيَت و، نيعمةتة ئاشكرا‏ و ثةنهانةكانى خؤى بة سةردا باراندوون ‏و، هةموو زيندةوةر و خاوةن ذيانيَكى بانطيَشتى ئةو ميواندارى‏ية كردووة كة وةك بةركولَيَكى سادة واية لةضاو سفرةى رِاخراوى خانةى هةميشةيىدا، كة هةموو يةكيَك لة بةهةشتةكانى ئةو خانةى هةميشةيى‏ية بة ويَنةى سفرةيةكى رِاخراو واية لة بةردةم ئةوان‏دا‏ و‏، ثرِة لةو شتانةى كة دةروونةكان ئيشتيهاى دةكةن‏ و ضاوةكانيش لةزةتى لـآ‏ دةبةن و، بؤ بةندة لةذمارةنةهاتووةكانى ئامادةى كردوون، ئةوانةى كة لةوثةرِى شةوق و موحتاجى‏دان بؤ ضةندين ضيَذ و لةزةتى لةسنووربةدةر، تاكو لايةنة ناسك و نيانة بآ‏سنوورةكانى خؤيانى ثآ تيَر بكةن و، لةو ميواندارى‏ية رِاستةقينةيةدا.. بة نيعمةتيَكى رِاستةقينة.. لة زةمةنيَكى نةبرِاوةى هةميشةيى‏دا، ليَى بةهرةمةند ببن!!

ئيتر بؤ خؤت ليَرةدا هةموو ئةو واتا موقةددةسانةى "مةحةببةت" و ئةو تةعبيرة خاويَنانةى كة ئةنجامى "ميهرةبانى"ى خواوةندى رِةحمان و رِةحيمن و، ئيَمة لة تةعبيركردنيان‏دا دةستةوسانين، قياس بكة و ليَكيان بدةرةوة.

نموونةيةكى تر:

ئةطةر وةستايةكى كارامة ئاميَرى "طرام"يَكى وا ناوازة دروست بكات كة بآ هيض ثيَويستىيةك بة "قةوان" قسة بكات و، ئنجا بؤ تاقيكردنةوة لة ثيَش‏ضاوى خةلَكى‏دا بةكارى بهيَنيَت و، ئةم ئاميَرةش لةم كاتةدا بة باشترين شيَوة كارةكةى رِابثةرِيَنيَت و ويست‏و نيازى وةستاكةى بهيَنيَتةدى.. ئايا ئةو وةستاية بة بينينى سنعةتةكةى لةسةر ئةم شيَوةية، ضةندة دلَخؤش دةبيَت و ضةندة لةزةت لة كارةكةى دةبات و شانازيى ثيَوة دةكات، تةنانةت لة خؤشحالَى‏دا ضةندة "بارك الله" لةبةر خؤيةوة دووثات دةكاتةوة!!

جا ئةطةر مرؤظيَكى بضووكى دةستةوسان لة بوارى دروست‏كردن و بةديهيَنان‏دا، تةنها بة سنعةتيَكى ئاوا بضووك تا ئةم رِادةية نوقمى شادمانى و خؤشحالَى ببيَت، دةبآ كردطارى مةزن ضؤن بيَت كة ئةم طةردوونةى لةسةر شيَوةى مؤسيقا و طراميَكى مةزن‏دا بةدى‏هيَناوة بة تايبةت زايةلَةى تةسبيحاتى زيندةوةرانى رِووى زةوى و تايبةت‏تريش ئةو ئاميَرى طرامة ثةروةردطارى‏‏ و مؤسيقا خوايى‏يةى لة سةرى مرؤظ‏دا دايناوة‏، كة دانست و زانستى مرؤظ بة سةرسامى و حةثةسانةوة لة بةرامبةريةوة بةضؤك‏دا هاتوون!!

بةلَآ، هةموو "بةديهاتووان" بةوثةرِى جوانى وكةمالَةوة، ئةو ئةنجامانة دةردةخةن كة ليَيان داوا دةكريَت. ئةمةش لة رِيَى ملكةض‏بوونيان بؤ فةرمانة تةكوينى‏يةكان كة بة‏: "عيبادةت" و "تةسبيحات" و "تةحيات"ى تايبةتيى ئةوان تةعبير دةكريَن. ئيتر لةم رِآ‏يةوة ئةو ئامانج‏ و مةبةستة ثةروةردطارىيانةى كة تيايان‏دا رِةضاو كراوة‏، ديَنةدى‏. بةمةش هيَندة شانازى‏ و منةت و خؤشحالَى و واتا و كاروبارى ترى خاويَن و موقةددةس ديَنةدى كة ئيَمة لة دةربرِينيان‏دا دةستةوسانين و، هيَندةش بةرز و موقةددةسن كة ئةطةر سةرجةمى ذيرى‏يةكانى مرؤظ لة عةقلَى يةك كةس‏دا كؤببنةوة هيَشتا ناتوانن بة تةواوى ليَى تآبطةن و ثةيى ثآ ببةن!

نموونةيةكى تر:

"فةرمانرِةواى دادطةر" كاتآ كة مافى ستةم‏ليَكراو لة ستةمكار دةسيَنيَتةوة و حةق دةطيَرِيَتةوة شويَنى خؤى، هةست بة ضيَذ و لةزةت دةكات و.. ثاراستنى لاوازانى لة شةرِى بةهيَزان ثآ شانازى‏ية و.. خؤشحالَة بةوةى كة هةركةسة و مافى خؤى بداتآ.

دةتوانيت لةم نموونةيةوة قياسى هاتنةديى ئةو واتا موقةددةسانة بكةيت كة لةو دةمانةدا خواوةندى خاوةن دانست و دادطةريى رِةها و، قةههارى شكؤمةند، نةك تةنها لةناو جيننى‏و مرؤظ‏دا، بةلَكو لة سةرجةمى بوونةوةران‏دا، حةق جيَطير دةكات! واتة كة هةل و مةرجى ذيان لة شيَوةى "مافى ذيان"دا بة سةرجةمى بوونةوةران بة تايبةت زيندةوةران دةبةخشيَت، بةوةى كة بة ضاكة و بةخششى خؤى ضةندين ئاميَر و كؤئةندامى ئةوتؤيان دةداتآ ثاريَزطاريى ذيانيان بكات و لة مةترسيى دةست‏دريَذكاران بيانثاريَزيَت و بوونةوةرة ترسناكةكانيش لة سنوورى خؤيان‏دا رِابطريَت.

ئةمة جطة لةو واتا موقةددةسانةى كة هةلَقولآوى درةوشانةوةى هةرةمةزنى: "دادطةرى"ى كاملأ و "حيكمةت"ى تةواوى حةشرى هةرة مةزنن لةودنيادا، كة درةوشانةوةيةكى هيَندة مةزنة نةك هةر جيننى و مرؤظ بةلَكو سةرانسةرى زيندةوةرانى تريش دةطريَتةوة.

بة ويَنةى ئةم سآ نموونةية، هةموو يةكيَك لة هةزار و يةك ناوة جوانةكانى خواى طةورة، ضةندين ثلة و ضينى زؤر و زةبةندةى "جوانى" و "فةزلأ" و "كةمالأ"يان هةية، هةروةك طةلـآ‏ ثلةى زؤر و زةبةندةى "خؤشةويستى" و "شانازى" و "عيززةت" و "مةزنيَتى"يان تيَداية. بؤية ئةو ثياوضاك و ئةوليا ليَكؤلَةرانةى كة بةهرةمةندى ناوى جوانى "الودود"ى خواى طةورة بوون، وتوويانة: كاكلَة و هةويَن و طةوهةرى طةردوون سةرتاثا "مةحةببةت"ة و، جم‏وجوولَى بوونةوةرانيش بة "مةحةببةت" ئةنجام دةدريَت و، هةموو ياساكانى كيَش‏بوون و كيَش‏كردن و كيَش(الإنجذاب والجذب والجاذبية) كة لة بوونةوةران‏دا دةست بةكارن، تيَكرِا لة "مةحةببةت"ةوة هاتوون‏! ئةوةتا يةكيَك لةوانة وتوويةتى:

فَلَكْ مست، مَلَك مست، نجوم مست.

سموات مست، شمس مست، قمر مست، زمين مست.

عناصر مست، نبات مست، شجر مست، بشر مست.

سراسر ذى حيات مست.

همه ذرات موجودات برابر مست درمست است.

بةو واتايةى كة: هةموو شتيَك، بةثيَى توانا و ليَهاتنى خؤى، بةهؤى درةوشانةوةى "مةحةببةتى ئيلاهى"يةوة، مةستى شةرابى مةحةببةتة.

ئاشكراية هةموو دلَيَك ئةو كةسةى خؤش دةويَت كة ضاكةى لةطةلأ‏دا كردووة و، كةمالَى رِاستةقينةى خؤش دةويَت و، شةيداى جوانيى بةرزى بآ‏ويَنةية و، خؤشـةويسـتى‏يةكةشـى بؤ ئةو كةسة ثتر زياد دةكات كة خؤشـةويستانى ئةويان خؤش دةويَت‏ و شةفةقةت و ضاكةيان لة رِوودا دةنويَنيَت.

ئايا دةبآ مةوداى ئةو عيشق و مةحةببةتة ضةندة بيَت كة شايانى كةسيَكة هةزار و يةك طةنجينةى ضاكةكارى و نيعمةت‏بةخشينى لة يةك بة يةكى ناوةكانى‏دا داناوة و‏، خؤشةويستانمان بةختةوةر دةكات‏ و‏، سةرضاوةى هةزاران جؤرى كةمالآتة و، مايةى سةرهةلَدانى هةزاران ضينى جوانى‏ية و، هةزار و يةك ناوى هةية و‏، جوانى خاوةن جةلال‏ و مةحبووبى خاوةن كةمالَة؟!

ئايا لةمةوة مةوداى لةسةرحةق‏بوونى "مةستيى سةرتاثاى طةردوون" بة خؤشةويستى ئةو، دةرناكةويَت؟

لةبةر ئةم نهيَنى‏يةية كة هةنديَك لةو ئةوليايانةى شةرةفمةندى بةهرة لـآ‏‏وةرطرتنى ناوى "الودود"ى خواى طةورة بوون‏، وتوويانة: (بريسكانةوةيةكى خؤش‏ويستنى خواى طةورة سةروزيادمانة و ئيتر ثيَويستمان بة بةهةشت نى‏ية)!

هةر لةم نهيَنى‏يةشةوةية كة لة فةرموودةى ثيرؤزدا "حةديث"يَك بةم واتاية هاتووة دةفةرموآ: (بينينى جوانيى خواى طةورة لة بةهةشت‏دا لة سةرووى هةموو ضيَذةكانى بةهةشتةوةية).

كةمالآت و تايبةتكارى‏يةكانى ئةم مةحةببةتةش لة رِيَى: ناوة جوانةكانى خوا و بةديهاتووانيةوة، لة نيَوان بازنةى "تاكى" و "تةنيايى"دا ديَنةدى. بةو واتايةى كة ئةو شتانةى لة دةرةوةى ئةو بازنةيةدا وةهمى مرؤظ بة كةمالَيان دادةنيَت، هةرطيز "كةمالأ" نين.

هيَماى ثيَنجةم: ثيَنج خالَة:

خالَى يةكةم: نويَنةرى طومرِايى دةلَيَت: لة حةديثه‏كانتان‏دا لةعنةت لة دنيا كراوة و بة "كةلاك" ناوبراوة. ئةهلى ويلايةت و حةقيقةتيش بة ضاوى كةم و سووكايةتى دةرِواننة دنيا و دةلَيَن: "دنيا بآ‏كةلَكة‏.. ضةثةلَة". كةضى تؤ وةها رِوونى دةكةيتةوة كة ماية و بةلَطةى كةمالَى ئيلاهى‏ية و، وةك شةيدايةك ليَى دةدويَيت!!

وةلآم: دنيا سآ رِووى هةية:

رِووى يةكةم: دةرِوانيَتة ناوة جوانةكانى خواى طةورة و ئاسةوار و نةخش‏ونيطارةكانى ئةو ناوانة دةردةخات. دنيا = لةم رِووةى‏دا = بة واتاى حةرفى ئةركى "ئاويَنة" دةبينيَت بؤ ئةو ناوانة‏. ئةم رِووةى دنيا‏‏: مةكتووبى لةرِادةبةدةرى صةمةدانى‏ية، بؤية شايانى عيشقة، نةك نةفرةت لـآ‏‏كردن. ضونكة لةوثةرِى جوانىداية.

رِووى دووهةم: دةرِوانيَتة "ئةودنيا". واتة: رِوويةكة مةزراى دوارِؤذ و كيَلَطةى بةهةشت و شويَنى طولأ‏طرتنى ميهرةبانيى خواية‏. ئةم رِووةش‏، وةك هى يةكةم، جوانة و شايانى خؤش‏ويستنة، نةك سووكايةتى‏ثآ‏كردن.

رِووى سآ‏هةم: ئةو رِووةية كة دةرِوانيَتة هةوا و ئارةزووةكانى مرؤظ و، ثةردةى غافلآن و جيَى طالَتة‏وطةث و هةوا و ئارةزووى ئةهلى دنياية. ئةم رِووة رِوويةكى ضةثةلأ و ناشيرينة. ضونكة فانى و ئازاربةخش و خةلَةتيَنةرة.

ئةو سووكايةتى كردنةى كة لة فةرموودة ثيرؤزةكةدا بة دنيا كراوة و، نةفرةتى ئةهلى حةقيقةتيش ليَى، لةم رِووةوةية.

ئةوةش كة قورئانى ثيرؤز بة بايةخ ثيَدانيَكى زؤر و طرنطى‏يةوة لة بوونةوةران دواوة، مةبةست دوو رِووى يةكةمة و هةر ئةم دوانةشن كة هاوةلَة بةرِيَزةكان و سةرجةمى ئةولياكان حةزيان لـآ‏ كردووة.

ئنجا دةبآ بزانين كة ئةو كةسانةى بة سووكى دةرِواننة دنيا، ضوار بةشن:

يةكةم: خواناسانن. ئةوان بؤية بة ضاوى كةم دةرِواننة دنيا (واتة: رِووى سآهةمى) ضونكة ئةم رِووةى دنيا ثةردةيةكة لة بةردةم ناسين و خؤش‏ويستن و ثةرستنى خواى طةورةدا.

دووهةم‏‏‏‏: ئاخيرةت‏‏خوازانن. ئةمانة يان ثيَداويستى‏ و سةرقالَى‏يةكانى ذيانى دنيا رِيَى كارة قيامةتى‏يةكانيان لـآ‏ دةطريَت، يان لة ضاو كةمالآت و جوانى‏يةكانى بةهةشت‏دا‏، كة بة ئيمانى شهوودى دةيبينن‏‏، دنيايان بة ناشيرين بةرضاو دةكةويَت.

بةلَآ، هةروةك ئةطةر ثياويَكى جوان لةطةلأ حةزرةتى يووسف‏دا = عليه السلام = بةراورد بكريَت، بآ‏طومان ناشيرين دةردةكةويَت! بة هةمان جؤر، سةرجةمى ئارايشتة بةنرخةكانى دنياش لة ضاو نيعمةتى بةهةشت‏دا، بآ‏نرخ دةردةكةون.

سآ‏هةم: ئةو كةسةية كة بة سووكى دةرِوانيَتة دنيا ضونكة دنياى دةست ناكةويَت! ديارة ئةم سووكايةتى ثآ‏كردنة هى خؤش‏ويستنى دنياية، نةك نةفرةت لـآ‏‏كردنى!

ضوارةم: ئةو كةسةية كة نةفرةتى لـآ‏ دةكات لةبةر ئةوةى دنياى دةست دةكةويَت، بةلآم لة دةستى‏دا ناميَنيَتةوة و دةرِوات! ئةويش لةتاوا توورِة دةبيَت‏ و هيض شتيَكى دةست ناكةويَت داخى دلَى ثآ برِيَذيَت‏، ئةوة نةبيَت سووكايةتى بة دنيا بكات و بلَيَت: دنيا ضةثةلَة! ديارة ئةمةشيان ئةنجامى خؤش‏ويستنى دنياية!

كةضى سووكايةتى ثآ‏كردنى رِةوا ئةوةية كة: ئةنجامى ناسينى خوا و، خؤش‏ويستنى دوارِؤذ بيَت. بةو واتايةى دووبةشى يةكةم كارةكةيان مةقبولأ و رِةواية.

الّلهم اجعلنا منهم آمين بحرمة سيّد المرسلين، صلى الله عليه وسلم.



[1]  سةييد شةريفى جورجانى زانايةكى بةرز و بةرِيَزى ضةرخى خؤى بووة و لة سالَى (838 ك = 1434ز) كؤضى دوايى كردووة. طةلـآ بةرهةمى زانستيى دواى خؤى جآ هيَشتووة‏، وةك‏: "الرشاد في شرح الإرشاد" و، شةرحى "إرشاد الساري"ى تةفتازانى كة لة زانستى "نةحوو"داية و، وةرطيَرِانى ناميلكةيةك لة مةنتيق‏دا كة باوكى بة زمانى فارسى دايناوة و، دانانى كتيَبى "الغرة" لة مةنتيق‏دا و، لة هةموويان طرنطتر: شةرحى كتيَبى "المواقف"ى "عضد الدينى ئيجى"ية لة زانستى "كةلام"دا. (وةرطيَرِ)