وتةى سىودووهةم

ئةم وتةية سآ هةلَويَستة

ئةم وتةية ثاشـكؤيةكة بريسكانةوةى هةشــتةمى "وتةى بيست‏ودووهةم" رِوون دةكاتةوة‏ و، تةفسيريَكيشة بؤ يةكةم زمان لةو ثةنجاوثيَنج "زمانى حالأ"ةى بوونةوةران كة شايةتن لةسةر "يةكتايى" خواى طةورة، لةوانةى كة لة ثةيامى "دلَؤثيَك لة دةرياى تةوحيد"دا ئاماذةيان بؤ كراوة و[1] لة هةمان كاتيش‏دا يةكيَكة لة حةقيقةتة زؤرةكانى ئايةتى ثيرؤزى: (لَوْ كانَ فيهِما آلِهَةٌ إلاّ اللهُ لَفَسَدَتا) و ثؤشاكى ضيرؤكى نموونةيى ثؤشيوة.

هةلَويَستى يةكةم

بسم الله الرَّحمن الرَّحيم

(لَوْ كانَ فيهِما آلِهَةٌ اِلاّ اللهُ لَفَسَدَتا) (الأنبياء:22).

(لا إلهَ إلاّ الله، وحدَهُ، لا شريكَ لهُ، لهُ المُلكُ، ولهُ الحمدُ، يُحيي، ويميتُ، وهو حيٌّ لايموت، بيدهِ الخيرُ، وهوَ على كلِّ شيْءٍ قديرٌ، وإليهِ المصير).

ثيَشتر لة شةويَكى مانطى رِةمةزانى ثيرؤزدا، رِوونم كردةوة كة هةموو يةكيَك لة يازدة رِستةكانى ئةم طوفتارة تةوحيدى‏ية، مذدةيةكى دلَخؤشكةر و ثلةيةكى لة ثلةكانى تةوحيد تيَداية. ئنجا واتا جوانةكانى رِستةى: "لا شريكَ لهُ"شمان بة تةواوى و بة شيَوةيةكى ئةوتؤ كة لة تيَطةيشتنى عةوامى خةلَكى‏يةوة نزيك بيَت، لة شيَوةى طفت‏وطؤيةكى تةمسيلى‏ و وت‏وويَذيَكى طريمان‏كراودا و بة بةكارهيَنانى زمانى حالأ لةسةر شيَوةى زمانى طوفتاردا، شى كردةوة.

وا ئيَستا بة داخوازيى ئةو برا ئازيزانةم كة لة كاروبارم‏دا يارمةتيم دةدةن و لةسةر خواست و ئارةزووى هاوةلَةكانى مزطةوتم، بةم جؤرةى خوارةوة ئةو وت‏و‏ويَذة تةمسيلى‏ية ليَرةدا باس دةكةين:

طريمان كةسيَك هةبيَت نويَنةرى طشت ئةو هاوبةشانة بيَت كة سةرجةمى جؤرةكانى ئةهلى: شيرك و كوفر و طومرِايى، بة وةهمى خؤيان تةسةوورى دةكةن ، وةك: سروشت‏ثةرستان و موشريكان و ئةوانةى باوةرِيان بة كاريطةريى هؤكارةكان هةية. هةروةها وا دادةنيَين كة ئةو كةسة طريمان‏كراوة دةيةويَت ببيَت بة خاوةن و ثةروةردطارى تةنها يةك شت لة بوونةوةرانى ناو ئةم جيهانة و لافى خاوةنيَتيى رِاستةقينةى ئةو شتة لـآ بدات!

ئةم لاف‏ليَدةرة، ثيَش هةموو شتيَك لةطةلأ "طةرديلة"دا، كة بضووكترين شتى ناو بوونةوةرانة، ضاوثيَكةوتنى ساز كرد و، بة زمانى سروشت و فةلسةفةى ماددى ثيَى‏وت كة: ثةروةردطار و خاوةنى رِاستةقينةى ئةوة!

يةكسةر طةرديلةكة بة زمانى "حةقيقةت" و ئةو "حيكمةت"ة ثةروةردطارى‏يةى كة تياى‏دا دانراوة، وةلآمى دايةوة و وتى:

= من طةلـآ كاروبار و ئةركى لةذمارةبةدةر ئةنجام دةدةم. ئةوةتا دةرِؤمة ناو هةموو بةديهاتوويةك، هةرضةندةش جؤراوجؤر و جياجيان. جا تؤش = ئةى باباى لاف‏ليَدةر! = ئةطةر خاوةنى زانستيَكى هيَندة فراوانيت كة ئاطاى لة هةموو ئةو ئيش و كارانة بيَت و، طةر خاوةنى توانستيَكى طشتى و هةمةلايةنةى ئةوتؤ بيت كة هةموو ئةو كار و ئةركانة ئاراستة و رِيَنمايى بكات، هةروةها ئةطةر فةرمان و دةستةلآتيَكى زالأ و جآ‏بةجآ‏كراوى تةواوةتيت ببيَت و بتوانيت من و طةرديلة كارطوزارةكانى هاوضةشنم[2] كة لة بوونةوةردا هاتوضؤ دةكةن، ذيَربار بخةيت و بؤ كارةكانمان ئاراستةمان بكةيت.. هةروةها ئةطةر بتوانيت خاوةنى رِاستةقينةى ئةو بوونةوةرانة بيت كة من بةشيَكم لةوان = وةك خرِؤكة سوورةكانى خويَن = و بة تةواوةتى‏‏‏ و رِيَك‏وثيَكى دةستكارىيان بكةيت.. ئةوا دةتوانيت خؤت بة خاوةنى من لة قةلَةم بدةيت و ئيشى من بة غةيرى بةديهيَنةرى خؤم بسثيَريت! دةنا بآ‏دةنط‏‏ بة‏‏‏! ضونكة ناتوانيت خؤت لة كارى من‏دا هةلأ‏بقورتيَنيت، جطة لةوةى كة هةرطيز ناشتوانيت خاوةن و ثةروةردطارى من بيت، ضونكة ئةو رِيَسا ورد و رِيَك و كاملَةى كة لة كار و ئةرك و جم‏وجوولَةكانى ئيَمةدا هةن بة ضةشنيَكى ئةوتؤن كة ئةطةر كةسيَك خاوةنى دانستى رِةها و زانستى طشتطير(محيط) نةبيَت، هةرطيز ناتوانيَت ئةو رِيَسا وردة كاملَة بسازيَنيَت و بةرِيَوةى ببات، تةنانةت طةر هةر كةسيَكى تر جطة لةو دةستى تآ وةربدات تيَكى‏دةدات و هةلَى‏دةوةشيَنيَت!

كةواتة ئةى لاف‏ليَدةر! تؤ ضؤن دةتوانيت دةست بؤ كاروبارى ئيَمة رِابكيَشيت لة كاتيَك‏دا كة خؤت كؤلَةوار و، بآ طيان و، كويَر و، ديلى: سروشت و رِيَكةوتى كت‏وكويَريت!

باباى لاف‏لـيَدةر ليَرةدا قسةى ماددى‏يةكانى دووبارة كردةوة و وتى:

= كةواتة هيض نةبآ خاوةنى خؤت بة، ضونكة بؤضى دةلَيَيت: لة ثيَناوى غةيرى خؤم‏دا كار دةكةم؟

طةرديلةكة وةلآمى دايةوة:

= ئةطةر ذيرى‏يةكى طةورةى بة ئةندازةى "خؤر" و زانستيَكى هةمةلايةنطرى ضةشنى رِووناكى‏يةكةى و توانستيَكى هةمةلايةنةى وةك طةرميى خؤرم ببواية و، خاوةنى هةست‏ و نةستيَكى فراوانى وةك حةوت رِةنطةكانى ناو رِووناكى‏يةكةى خؤر بووماية و، رِوويةكى ئةوتؤم ببواية كة ثيَم برِوانياية بؤ هةموو ئةو شويَنانةى كة طةشتيان تيَدا دةكةم و، خاوةنى ضاويَكى بينةر و طوفتاريَكى جآ‏بةجآ‏كراو بووماية لةناو ئةو بوونةوةرانةى كة رِوويان تآ دةكةم، ئةوا لةوانةية منيش وةكو تؤ خؤم طةوج و طيَل بكرداية و لافى فةرمانرِةوايةتيم بؤ خؤم لـآ بداية! كةواتة برِؤ طؤرِت ون بكة.. لةناو ئيَمةدا جيَطات دةست ناكةويَت!

هةر كة نويَنةر و بانطةوازكارى شيرك دةستى لة طةرديلة داشؤرد و ليَى نائوميَد بوو، رِووى كردة "خرِؤكةيةكى سوور"ى خويَن، بةو هيوايةى شتيَكى لـآ بةدةست بهيَنيَت. بؤية بة زمانى هؤكارةكان و سروشت و لة طؤشةى بؤضوونى فةلسةفةوة، ثيَى‏وت:

= من ثةروةردطار و خاوةنى تؤم!

يةكسةر "خرِؤكة سوور"ةكة بة زمانى "حةقيقةت" و بة زمانى "حيكمةتى ثةروةردطارى" بةرثةرضى دايةوة و، وتى:

= من تةنيا نيم، ضونكة خؤم و سةرجةم هاوضةشنةكانم لة سوثاى ضرِ و ثرِى خويَن‏دا يةك رِيَسامان هةية و ئةركى سةرشانمان يةكيَكة و بة فةرمانى يةك فةرماندة دةرِؤين و دةجوولَيَين. جا ئةطةر دةتوانيت جلَةوى من و هاوضةشنةكانم لةناو خويَن‏دا بةدةستةوة بطريت و خاوةنى دانستيَكى هيَندة ورد و توانستيَكى ئةوةندة مةزن بيت كة بة تةواوةتى بةسةر طشت خانةكانى ئةو لةشةدا زالأ بيت كة ئيَمةى تيَدا دةطةرِيَين و بؤ ئةنجامدانى طةلـآ ئةركى طرنط = بةوثةرِى حيكمةت‏‏ و رِيَك‏‏وثيَكى ‏‏= تياى‏دا دةخريَينةكار.. ئةوا فةرموو ئةو دانست و توانستةت ثيشان بدة‏، ضونكة لةوانةية ئةو كاتة لاف‏ليَدانةكةت واتايةكى هةبيَت.

بةلآم تؤ‏، ئةى باباى لاف‏ليَدةر‏! جطة لة هيَزيَكى كت‏وكويَر و سروشتيَكى كةرِوكاس ضيى تر شك نابةيت و، هةرطيز ناتوانيت بة ئةندازةى طةرديلةيةكيش خؤت لة كاروبارمان‏دا هةلأ‏بقورتيَنيت‏، ض جاى ئةوةى لافى خاوةنيَتيى ئيَمة لـآ بدةيت. ضونكة ئةو رِيَسايةى بةسةر ئيَمةدا زالَة هيَندة ورد و توندوتؤلأ و مةحكةمة كة مةطةر كةسيَك هةموو شتيَك ببينيَت و هةموو شتيَك ببيستيَت و هةموو شتيَك بزانيَت و ويستى لةسةر هةر شتيَك بيَت بتوانيَت دةست‏بةجآ ئةنجامى بدات، دةنا كةسى تر ناتوانيَت حوكمرِانيمان بكات. لةبةر ئةوة، بؤ خؤت بآدةنط بة، ضونكة وردى و رِيَساى كارة مةزنةكانمان بوارمان نادةن طوآ لة ضةنةبازيى تؤ رِابطرين!

بةم جؤرة "خرِؤكةى سوور"يش لاى خؤى دةرى‏كرد!

جا كة ئةم لاف‏ليَدةرة مةبةستةكةى لةو خرِؤكة سوورةدا بةدةست نةهيَنا، رِؤشت رِووى لة "خانة"يةكى لةش كرد و، لة طؤشةنيطاى فةلسةفة و بة زمانى سروشت ثيَى‏وت:

= نةمتوانى داواكةم بة طويَى طةرديلة و خرِؤكى سوورى خويَن‏دا بدةم، بةشكو تؤ طويَم لـآ رِابطريت، ضونكة تؤ تةنها خانةيةكى بضووكى ئةوتؤيت كة ضةند شتيَكى هةرِةمةكى و ثةرتةوازةى لةخؤ طرتووة، بؤية دةتوانم دروسـتت بكةم، كةواتة تؤ ببة بة مولَك‏ و بةديهاتووى من!

ئةو خانةيةش بة زمانى حيكمةت و حةقيقةت ثيَى‏وت:

= بةلَآ رِاستة من زؤر بضووكم‏‏، بةلآم كار‏‏ و ئةركةكانم طةلـآ مةزن‏ و طةورةن و، ثةيوةنديى ورد و توندوتؤلَيشم لةطةلأ سةرجةم خانةكانى لةش‏دا هةية. ئةوةتا طةلـآ كارمةنديى وردم لةطةلأ هةموو موولوولةكانى خويَن‏بةر و خويَن‏هيَنةر و دةمارة بزويَنةر و هةستيارةكان و لةطةلأ سةرجةم ئةو هيَزانةش‏دا هةية كة كاروبارى لةش رِيَك‏دةخةن، وةك هيَزةكانى: رِاكيَشةر و ثالَنةر و بةرهةم‏هيَن و ويَنةطر و هاوضةشنيان. جا ئةطةر تؤى لاف‏ليَدةر خاوةنى زانستيَكى فراوان و، توانستيَكى هةمةلايةنةى ئةوتؤيت كة بتوانن ئةو رِةط و دةمار و هيَزانةى ناو لةش دروست بكةن و رِيَكيان‏ بخةن و لة ئةركى سةرشانيان‏دا بيانخةنةكار..

هةروةها ئةطةر دانستيَكى هةمةلايةنة و توانستيَكى جآ‏بةجآ‏كراوى ئةوتؤ شك دةبةيت كة بتوانيت بة هؤيانةوة دةستكاريى كاروبارى من و هةموو خانةكانى ترى هاوضةشنم لةناو جةستةدا بكةيت.. ئةوا فةرموو ئةو توانست و زانست و دانستة ثيَش‏ضاو بخة، ئنجا لافى ئةوة لـآ بدة كة دةتوانيت من دروست بكةيت! دةنا برِؤ لة ثيَش‏ضاوم‏دا ون ببة، ضونكة خرِؤكة سوورةكانى خويَن، رِؤزى‏يةكانم بة دةست دةطةيةنن و خرِؤكة سثى‏يةكانيش لة دذى نةخؤشى‏ية هيَرش‏بةرةكان بةرطريم لـآ دةكةن. من طةلـآ ئيشى طةورةم لة ئةستؤداية، سةرقالَم مةكة با ئةنجاميان بدةم، كؤلَةواريَكى دةستةوسانى كويَرى وةك تؤ هةرطيز مافى خؤهةلَقورتاندنى لة كاروبارة وردةكانى ئيَمةدا نى‏ية، ضونكة رِيَساى ئيَمة هيَندة مةحكةم و كاملَة[3] كة ئةطةر جطة لة خواوةندى خاوةن توانستى رِةها كةسى تر حوكمرِانيمان بكات ئةوا رِيَساى ئيَمة تيَك‏دةضيَت و ملوانكةكةشمان دةبضرِيَتةوة.

بةم جؤرة‏، باباى لاف‏ليَدةر لة "خانة"ش نائوميَد بوو. ناضار رِووى لة "جةستةى مرؤظ" كرد و، وةك ماددى‏يةكان بة زمانى سروشتى كت‏وكويَر و فةلسةفةى رِآ‏ لـآ‏ون‏كةر، وتى:

= تؤ مولَكى منيت‏. من تؤم دروست كردووة، يان بةلاى كةمةوة بةشيَكم لة تؤدا هةية!

جةستةى مرؤظيش، بة زمانى حةقيقةتى ئةو رِيَسا حةكيمةى كة تيايداية، بةرثةرضى دايةوة و، ثيَى‏وت:

= ئةطةر تؤى لاف‏ليَدةر خاوةنى زانستيَكى فراوان بيت و، توانستيَكى هةمةلايةنةى ئةوتؤ شك دةبةيت كة بتوانيَت بة ضةشنيَكى رِةها و سةربةست دةستكاريى جةستةى هةموو مرؤظة هاوضةشنةكانى من بكات و، ئةو نيشانة ئاشكرا و جوداكةرةوانةش لة دةم‏وضاوى هةموومان‏دا دابنيَت كة تةمغةى توانست و مؤرى فيطرةتن.. هةروةها ئةطةر خاوةنى سامانيَكى يةكجار زؤر و فةرمانرِةوايةتى‏يةكى زالأ و بةدةستةلآتى ئةوتؤيت كة طـةنجينةكانى رِؤزيى منى بةدةســت بيَت، ئـةوانةى كة هةر لة هةوا و ئاوةوة تا دةطاتة رِووةك‏ و زيندةوةران، دةطرنةوة‏. هةروةها ئةطةر خاوةنى دانستيَكى بآسنوور و توانستيَكى نةبرِاوةى وةهايت كة بة هؤيانةوة بتوانيت لايةنة مةعنةوى‏ية ناسك و نيان و بةرز و فراوانةكانى ضةشنى: "طيان" و "دلأ" و "ذيرى" لة بؤتةى لةشيَكى بضووكى وةك من‏دا دابنيَيت و، بة حيكمةتيَكى لةرِادةبةدةر بةرةو بةندايةتى بيانخةيتة رِآ، ئةوا فةرموو هةموو ئةمانةم ثيشان بدة، ئنجا لافى ثةروةردطارى و خاوةنيَتيى من لـآ‏‏بدة! دةنا بؤ خؤت بآدةنط بة، ضونكة كردطارى مةزنى من، بة شايةتيى ئةو رِيَسا هةرة كاملَةى كة منى ثآ بةرِآ‏دةخات و بة بةلَطةى ئةو مؤرى يةكتايى‏يةى كة لة دةم‏وضاوم‏دا دايناوة، دةستةلآتى بةسةر هةموو شتيَك‏دا هةية و ئاطاى لة هةموو شتيَكة و هةموو شتيَك دةبينيَت، هةرطيز كؤلَةوار و طومرِايةكى وةك تؤ ناتوانيَت ثةنجة بؤ ناو سنعةتة ناوازةكةى ئةو دريَذ بكات يان بة ئةندازةى طةرديلةيةكيش خؤى تيَدا هةلأ‏بقورتيَنيَت!

نويَنةرى ئةهلى شيرك كة هيض جيَطايةكى لة "لةشى مرؤظ"دا نةدؤزى‏يةوة خؤى تيَدا هةلأ‏بقورتيَنيَت، ناضار وازى لةو لةشة هيَنا و رِووى لة "رِةطةزى مرؤظ" كرد و، لةبةر خؤيةوة بة خؤى وت: لةوانةية لة نيَوان ئةم كؤمةلَة تيَكةلأ و ثيَكةلأ و ثةرتةوازةيةدا جآ‏يةك بؤ خؤم ثةيدا بكةم و لة بارودؤخى فيطرةت و وجووديان‏دا دةست تيَوةردانيَك ساز بدةم، بة ويَنةى "شةيتان" كة بة طومرِايى‏يةكةى خؤى دةست لة كاروبارى ئيختيارى و كؤمةلآيةتىيان‏دا وةردةدات، ئةو كاتة دةتوانم دةستةلآت و فةرمانرِةوايةتى بةسةر جةستةى مرؤظ‏دا جآ‏بةجآ بكةم كة هةر ئيَستا خؤى و خانةكانى دةريان‏كردم.

بؤ ئةم مةبةستة، رِووى لة "بةرةى مرؤظ" كرد و، بة هةمان زمانى سروشتى كةرِوكاس‏و فةلسةفةى طومرِا، ثيَى‏وتن:

= ئيَوةى مرؤظ لة بارودؤخيَكى شلَةذاوى هةرِةمةكى‏ و بآ رِيَسادان‏‏، وا من ثةروةردطار و خاوةنتانم، هيض نةبآ بةشيَكم لة ئيَوةدا هةية.

يةكسةر "رِةطةزى مرؤظ" بة زمانى حةق و حةقيقةت و دانست و رِيَك‏وثيَكى، بةرثةرضى دايةوة و وتى:

= ئةطةر تؤى لاف‏ليَدةر خاوةنى توانسـتيَكى ئةوتؤ بيت كة بة هؤيةوة ثؤشـاكيَكى جوان‏ و رِةنطاورِةنطى وا بكةيتة بةر طؤى زةوى كة بة كةمالَى حيكمةت و بة دةزووى جؤرةهاى رِووةك و زيندةوةران ضنرابيَت لةوانةى كة لة سةد‏‏ هةزار جؤر زياتر دةبن‏‏ و وةك رِةطةز و جؤرى ئيَمةى مرؤظ وان.. هةروةها ئةطةر خاوةنى توانستيَكى وةهايت كة بتوانيَت ئةو رِايةخة ناوازةيةى رِووى زةوى بة سةدان هةزار جؤرى زيندةوةران بضنيَت كة لة جوانترين و ناوازةترين نةخش و نيطاردا ضنراوة.. ئنجا سةرةرِاى بةديهيَنانى ئةم رِايةخة رِةنطينة، بيشتوانيت هةميشة و بةردةوام بة حيكمةتيَكى تةواو تازةشى بكةيتةوة! طةر توانستيَكى طشتطيرت هةية و دانستيَكى هةمةلايةنةى وةك ئةمة شك دةبةيت بة ضةشنيَك بتوانيَت دةستكاريى ئيش و كارى ئةم طؤى زةوى‏ية بكات كة ئيَمة هةنديَكين لة بةروبوومةكانى، ثاشان كاروبارى ئةم جيهانةش بسازيَنيَت كة ئيَمة تؤوةكانى ئةوين و، بة تةرازووى حيكمةت ثيَداويستى‏يةكانى ذيانمان لة هةموو طؤشة و هةريَميَكى جيهانةوة بؤ بنيَريَت.. هةروةها طةر توانستيَكى وةهات هةية بتوانيَت نيشانةكانى توانستى خواوةند كة وةك يةك وان و نيشانةى جوداكةرةوةن لة دةم‏وضاوى ئيَمة‏‏ و هاورِةطةزةكانمان هةر لة ثيَشينانةوة تا نةوةكانى ئايندة‏، دابنيَت..

ئةطةر تؤ خاوةنى هةموو ئةمانةيت، ئةوا لةوانةية مافى لاف‏ليَدانى ثةروةردطارى و خاوةنيَتيى "من" بةدةست بهيَنيت. دةنا لالأ بة‏‏ و مةلَآ: دةتوانم خؤم لة كاروبارى ئةوانةدا هةلأ‏بقورتيَنم كة لة بارودؤخيَكى تيَكةلأ و ثيَكةلأ و هةرِةمةكى‏دا دةردةكةون! نةخيَر، ضونكة رِيَسا و رِيَك‏وثيَكيى ئيَمة لة تةواوترين شيَوةداية‏. ئةو بارودؤخانةش كة تؤ بة بةربادى و هةرِةمةكيَتىيان دةزانيت‏، لة رِاستى‏‏دا كارى لةبةرنووسينةوة‏ و لةبةرطرتنةوةية كة قودرةتى خوايى، بةوثةرِى رِيَك‏وثيَكى، شتان بةثيَى قةدةرى خواى طةورة دةنووسيَتةوة‏و لةبةريان دةطريَتةوة. خؤ ئةطةر لة نزمترينى ثلةكانى ذيان‏دا، كة هى رِووةك و زيندةوةرانة، رِيَسا هيَندة ورد بيَت بوار بة هيض دةست‏تيَوةردانيَك نةدات، دةبآ رِيَساى ئيَمة ضؤن بيَت كة لة ضلَةثؤثةى ثلةكانى ذيانداين؟ ئايا ئةو شتةى كة بة رِوالَةت هةرِةمةكى و تيَكةلأ و ثيَكةلأ ديارة، جؤرة نووسينيَكى دانايانةى ثةروةردطار نى‏ية؟

ئايا دةطونجآ ئةو كةسةى كة تالَى تان‏وثؤى نةخش‏ونيطارى ناوازةى ئةم رِايةخةى هةريةك لة جيَى شياوى خؤى لة هةموو لايةكى ئةو رِايةخةدا داناوة، كةسيَكى تر بيَت جطة لة كردطار و بةديهيَنةرى رِاستةقينةى خؤى؟

ئايا دةطونجآ بةديهيَنةرى "ناوك" كةسيَكى ديكةى جطة لة بةديهيَنةرى "بةر" بيَت؟ يان بةديهيَنةرى "بةر" كةسيَكى ترى غةيرى بةديهيَنةرى "درةخت"ةكة بيَت؟

بةلآم ديارة تؤ كويَر ‏و نابينايت‏، ئةوةتا موعجيزاتى توانست لة دةم‏وضاوم‏دا و كارة دةراساكانى سنعةت لة بةديهاتنم‏دا نابينيت! خؤ ئةطةر بت‏بينيناية ئةوا هةستت دةكرد كة بةديهيَنةرى من هيض شتيَكى لـآ ون نابيَت و ض كاريَكى بةلاوة قورس و طران نى‏ية و بةرامبةر هيض شتيَك دةستةوسان نى‏ية و، ئةستيَرةكان بة ئةندازةى ئاسانيى بةرِيَوةبردنى طةرديلةكان بةرِيَوةدةبات و بةهارى فراوانيش بة ويَنةى ئاسانيى بةديهيَنانى تةنها يةك طولأ بةدى‏‏دةهيَنيَت. هةر ئةو بةديهيَنةرةية ثيَرِستى ئةم طةردوونة مةزنةى بةوثةرِى رِيَكى و وردى لة ماهييةتى من‏دا داناوة.

ئايا ئيتر دةستةوسانيَكى كويَرى وةك تؤ ضؤن دةتوانيَت خؤى هةلأ‏بقورتيَنيَت و دةست لة داهيَنانى ناوازةى ئةم بةديهيَنةرة مةزن و كردطارة شكؤمةندة وةربدات؟! لةبةر ئةوة، بآ‏دةنط‏ بة و برِؤ لةبةر ضاوم‏دا مةميَنة!

بةم جؤرة لةوآ دةرىدةكات!

ثاشان رِؤشت بؤ لاى ئةو رِايةخة رِةنطينةى كة بةسةر رِووى زةوى‏دا رِاخراوة و، ئةو ثؤشـاكـة قـةشـةنط و رِازاوةيةى كـراوةتة بةرى و، بة ناوى هؤكارةكان و بة زمانى سروشت‏ و فةلسةفة ثيَى‏وت:

= من دةتوانم دةست لة كاروبارت وةربدةم‏‏، كةواتة من خاوةنى تؤم. هيض نةبآ بةشيَكم لة تؤدا هةية.

ئاليَرةدا رِايةخة رِةنطين و ثؤشاكة قةشةنط و رِازاوةكة[4] لةو لاف‏ليَدةرة رِاثةرِى و، بة زمانى ئةو حةقيقةت و حيكمةتانةى تياى‏دا حةشار دراون، وةلآمى دايةوة و وتى:

= ئةطةر تؤ خاوةنى توانستيَكى كاريطةر و وردةكارى و داهيَنانيَكى ناوازةى ئةوتؤيت كة لة رِآيانةوة بتوانيت سةرجةمى ئةو رِايةخ و ثؤشاكة جوانانة بضنيت كة بة ئةندازةى ذمارةى ضةرخ و سالَةكان دةكريَنة بةر زةوى، ثاشان بة رِيَسايةكى رِيَك و تةواو لةبةرى دابمالَيت و بةسةر تةنافى زةمانى رِابوردوودا هةلَيان بخةيت، ئنجا ئةو ثؤشاكة رِةنطينانةى بةرى زةوى بة نةخش و نيطارةكانيانةوة بدووريت و لة بازنةى قةدةردا تةصميمةكانيان ببرِيت و ئامادةيان بكةيت..

هةروةها ئةطةر خاوةنى دةستيَكى مةعنةويى دانا و بةتواناى وةها بيت كة بطاتة هةموو شتيَك هةر لة سةرةتاى دروست بوونى زةوى‏يةوة هةتا رِووخان و كاول‏‏بوونى، تةنانةت هةر لة ئةزةلةوة بؤ ئةبةد، ئيتر بةو ثآ‏ية يةك‏بةيةكى تالَةكانى تان و ثؤى زةوى بة بةردةوامى بطؤرِيت‏‏ و نوآيان بكةيتةوة.. هةروةها ئةطةر بتوانيت جلَةوى ئةم طؤى زةوى‏ية زةبةلاحة بة دةستتةوة بطريت كة ئيَمة دةثؤشيَت و دةمانكاتةبةر..

بةلَآ، ئةطةر بةم جؤرةيت و ئةم توانايةت هةية، ئةوا لافى ثةروةردطاريَتى و خاوةنيَتيى من لـآ بدة! دةنا برِؤ بة رِسوايى و دةركراوى زةوى بةجآ بهيَلَة، جيَطةت ليَرةدا نابيَتةوة، ضونكة ئيَمة هيَندة درةوشانةوةى "يةكتايى" و مؤرى "تةنيايى"مان تيَداية كة ئةطةر كةسيَك سةرجةمى بوونةوةران لة دةستى توانستى‏دا نةبيَت و لة يةك كات‏دا و بة يةك جار هةموو شتيَك بة هةموو كاروباريَكيانةوة نةبينيَت و نةتوانيَت لة يةك كات‏دا طةلـآ ئيش و كارى لة سنوور بةدةر ئةنجام بدات و ئامادة و ضاوديَرى هةموو شويَنيَك نةبيَت و لة كات و شويَنيش دوور و خاويَن نةبيَت، هةرطيز ناتوانيَت خاوةنى ئيَمة بيَت. تةنانةت هةر ناشتوانيَت خؤى لة كاروبارى ئيَمةدا هةلأ‏بقورتيَنيَت! واتة ئةو كةسةى خاوةنى توانست و دانست و زانستى رِةها نةبيَت ناتوانيَت فةرمانى خؤيمان بةسةردا بسةثيَنيَت و خؤى بة خاوةنى ئيَمة لة قةلَةم بدات!

ناضار ئةم لاف‏ليَدةرة لةبةر خؤيةوة بة خؤى وت: با برِؤم بؤ لاى "طؤى زةوى" بةلَكو بيخلآفيَنم و جيَطايةكى تيَدا بدؤزمةوة بؤ خؤم.. بؤية رِووى لة "زةوى" كرد و بة ناوى هؤكارةكان و بة زمانى سروشت جاريَكى تر ثيَى‏وتةوة[5]:

= ئةم خولانةوة بآ ئامانجةت وا ثيشان دةدات كة تؤ بةرةلآ و بآ خاوةن بيت. كةواتة دةكريَت لة ذيَر فةرمانى من‏دا بيت!

يةكسةر "طؤى زةوى" بة هاواريَكى وةك هى نةعرةتةى هةورةتريشقة ضوو بة طذى‏دا و، بة زمانى حةق و حةقيقةتى ناو خؤى ئينكاريى داواكةى ئةوى كرد و، ثيَى‏وت:

= ئةى طةوجى نةفام! ضةنةبازى مةكة! من ضؤن بةرباد و بآ خاوةن دةبم؟! ضونكة ئايا لةو ثؤشاكةى بةرم‏دا تةنها يةك تالَى نامؤى بآ حيكمةت و بآ وردةكارى دةبينيت تا ثيَت وا بيَت من بآ خاوةن بم؟! هيض نةبآ تةنها سةيرى جم‏وجوولَةكانم بكة، كة يةكيَكيان بزووتنى سالآنةمة و بة هؤيةوة ماوةى بيست‏وثيَنج هةزار سالأ رِآ دةبرِم و[6]، ئةركةكانى سةرشانم بة كةمالَى ميزان و دانايى ئةنجام دةدةم. جا ئةطةر تؤ دانست و توانستيَكى رِةها لة خؤت‏دا شك دةبةيت‏ و دةتوانيت بة هؤيانةوة خؤم‏‏ و دة هةسارة طةرِؤكةكانى هاوضةشنم لة خولطة مةزنةكانمان‏دا بةرِآ‏ بخةيت و هةلَيان بسوورِيَنيت، هةروةها ئةو خؤرة رِووناكى‏بةخشةش بةدى‏‏بهيَنيت كة ثيَشةوامانة و رِاكيَشةر(جاذبة)ى ميهرةبانى بة يةكةوة ثةيوةستمان دةكات و، من و هةسارةكانى تر ثيَكةوة بة رِيَسايةكى تةواوةتى و دانستيَكى كاملأ بة دةورى خؤردا دةسوورِيَنيَت..

بةلَآ، ئةى باباى لاف‏ليَدةر! ئةطةر توانست و دانستيَكى رِةهاى وةك ئةمةت هةية كة بتوانيَت ئةم هةموو كاروبارة طةورة و طرنطانة رِابثةرِيَنيَت و بيانسازيَنيَت، ئةوا ئةو لافة لـآ بدة! دةنا واز لةم ضةنةبازى‏ية زياد لة ثيَويستة بهيَنة و برِؤ بؤ دؤزةخ و سةرقالَم مةكة با خةريكى ئةنجامدانى ئةركة طرنطةكانم بم. ضونكة رِيَك‏‏وثيَكيى رِةنطين و، وردةكارى و هاوضةشنيى بةسام و شكؤ و، طوآ‏رِايةلَيى سةرتاثا حيكمةتى ئيَمة = بة ئاشكرا = بةلَطةية لةسةر ئةوةى كة: هةموو بوونةوةران، هةر لة طةرديلةكانةوة تا دةطاتة ئةستيَرة و خؤرةكان، طوآ‏رِايةلأ و ملكةضى فةرمانى بةديهيَنةرمانن. ئةوةتا بةديهيَنةر هةروةك بةوثةرِى ئاسانى درةخت رِيَك‏دةخات و بةروبوومةكانى دةرِازيَنيَتةوة، بة هةمان ئاسانى، خؤريش لةطةلأ هةسارةكانى‏دا رِيَك‏دةخات و دةيانهؤنيَتةوة. كةواتة بةديهيَنةرمان داناى شكؤمةند و فةرمانرِةواى موتلَةق و خاوةن كةمالَة.

ثاشان ئةم لاف‏ليَدةرة دواى ئةوةى كة تةنانةت جآ ثآ‏يةكيشى لة طؤى زةوى‏دا نةدؤزى‏يةوة‏، رِووى لة "خؤر" كرد و لةبةر خؤيةوة وتى: ئةم خؤرة شتيَكى مةزنة، بةشكو كةليَنيَكى تيَدا بدؤزمةوة جيَى ئةم داوايةمى تيَدا بكةمةوة و، ئنجا بتوانم طؤى زةويش ملكةض بكةم!

بؤية بة زمانى شيرك‏ و شيَوازة طومرِايى‏يةكانى فةلسةفةى شةيتانى‏ ‏و بة ويَنةى مةجووسةكان، ثيَى‏وت:

= ئةى خؤر! تؤ ثادشاى جيهانيت، بآ هيض طومانيَك خاوةنى خؤتيت و بة ويستى خؤت هةلَس‏وكةوت لة جيهان‏دا دةكةيت.

يةكسةر "خؤر" ليَى رِاثةرِى و بة زمانى حةق و حةقيقةت وةلآمى دايةوة:

= نةخيَر، هةزار جار نةخيَر.. من تةنها كارثآ‏سثيَرراويَكى طوآ‏رِايةلَم، ئةركى رِووناك‏كردنةوةى ميوانخانةى طةورةكةمم لة ئةستؤ نراوة. هةرطيز خاوةنى خؤم نيم، تةنانةت خاوةنى رِاستةقينةى بالَة ميَشيَكيش نيم. ضونكة هيَندة طةوهةرى مةعنةويى بةنرخى وةك ضاو‏‏ و طوآ و ناوازةيى سنعةت لة جةستةى ميَش‏دا هةن كة من شكيان نابةم‏‏ و لة سةرووى تواناى منةوةن.

بةم جؤرة، ئةو لاف‏ليَدةرةى تةريق كردةوة.

ئةويش بة زمانى فةلسةفةى لةخؤبايى فيرعةون ئاسا، ثيَى‏وت:

= مادةم تؤ خاوةنى خؤت نييت و خزمةت‏طوزاريت، ئةوا بةندة و مولَكى منيت و بة ناوى هؤكارةكانةوة لة ذيَر دةستةلآتى مندايت!

خؤريش زؤر بة توندى بةرثةرضى دايةوة‏ و بة ناوى حةق‏ و حةقيقةت‏ ‏‏‏و بة زمانى "بةندايةتى" ثيَى‏وت:

= من بةندة و مولَكى كةسيَكم كة ضةندةها ئةستيَرةى بةرزى هاوويَنةى منى بةدى‏هيَناوة و بة كةمالَى حيكمةت لة ئاسمان‏دا دايناون‏‏ و بة كةمالَى سام و شكؤش هةلَيان‏دةسوورِيَنيَت و بة كةمالَى رِازاندنةوةش ئارايشتى داون.

ثاشان ئةو لاف‏ليَدةرة لةبةر خؤيةوة بة خؤى وت: "ئةستيَرةكان" تيَكةلأ و ثيَكةلأ و جةنجالَن و، لة هةمان كاتيش‏دا ثةرتةوازة و لة يةكترى‏يةوة دوورن، بةلَكو بة ناوى ئةوانةى كة من وةكيليانم جيَطايةك بؤ خؤم ثةيدا بكةم و شتيَك بةدةست بهيَنم! بةم جؤرة رِؤشتة ناو ئةستيَرةكان و بة ويَنةى ئةستيَرة ثةرستةكان(صابيئين) و بة ناوى هؤكارةكان و لة ثيَناوى هاوبةشةكانى‏دا و بة زمانى فةلسةفةى لةخؤبايى، ثيَى‏وتن:

= ئةى "ئةستيَرةكان"! ئيَوة هيَندة ثةرتةوازة و بلآون كة ضةند فةرمانرِةوايةكى زؤر فةرمانى خؤيان بةسةرتان‏دا دةسةثيَنن.

يةكسةر تةنها يةك ئةستيَرة بة ناوى هةموويانةوة‏، وةلآمى دايةوة‏‏:

= ئةى طةوجى لاف‏ليَدةر! ضةندة طيَذ و نةفاميت! ئايا نيشانةى "يةكتايى" و مؤرى "تةنيايى" بةسةر رِوومانةوة نابينيت؟ يان ئايا ليَيان تآناطةيت؟ ئايا لة رِيَسا بةرزةكانمان و ياسا توند و تيذةكانى بةندايةتيمان ئاطادار نيت؟ وا بة بآ رِيَسامان دةزانيت؟.. ئيَمة هةموومان بةندة و بةديهاتووى كةسيَكى تاك و تةنياى ئةوتؤين كة جلَةوى كاروبارى ئاسمانةكان = كة دةرياى ئيَمةية = و جلَةوى بوونةوةرانيش كة درةختةكةمانة و بؤشايى(فضاء)ى ئةم جيهانة فراوانةش كة شويَنى هاتوضؤمانة، لة دةستى ئةوداية. ئيَمة ضةند شايةتيَكى نوورانيى وةك ضرا و طلَؤثة رِووناكى‏بةخشةكانى رِؤذانى ميهرةجانةكان واين، كةمالَى ثةروةردطاريَتيى خوا دةردةخةين و، ضةند بةلَطةيةكى درةخشانين، دةستةلآتداريى ثةروةردطاريَتيى خواوةند رِادةطةيةنين و‏، هةموو ضين و تاقميَكى ئيَمة خزمةتطوزار و كارمةندى نوورانيين‏. ئيَمة لة سةرجةمى مةنزلَطا بةرز‏ و نزم‏‏ و دنيايى و بةرزةخى‏ و قيامةتى‏يةكان‏دا، دةبين بة بةلَطةى مةزنيَتيى دةستةلآتداريَتيى خواى طةورة.

بةلَآ، ئيَمة يةكيَكين لة موعجيزاتى توانستى خواوةندى تاك و تةنيا و بةريَكى ثآ‏طةيشتووى درةختى بةديهاتووان و بةلَطةيةكى رِووناكى‏بةخشى وةحدانييةتين.. ئيَمة مةنزلَطا و فرِؤكة و مزطةوتى مةلائيكةتان و‏، ضرا و خؤرى جيهانة بةرزةكانين و‏، شايةتى دةستةلآتى ثةروةردطاريَتيى خواى طةورةين و، ئارايشت و طولَى كؤشك و بؤشايى ئةم جيهانةين. دةلَيَى ضةند ماسى‏يةكى نوورانيى وةهاين كة لة دةرياى ئاسمان‏دا مةلة بكةين و، بة ويَنةى ضاويَكى جوانى رِووى ئاسمانين[7].

جا هةروةك هةموو يةكيَكمان بةم جؤرةين، ئةوا لة كؤى هةمووشمان‏دا: بآ‏دةنطى لة دؤخى نةبزوان‏دا و، جم‏وجوولأ لة ناوةندى حيكمةت‏دا و‏، ئارايشت لة نيَوان سام و شكؤدا و، تةواويى بةديهاتن لة ناوةندى رِيَك‏وثيَكى‏دا و، وردةكاريى سنعةت لة نيَوان هاوسةنطى‏دا، دةردةكةويَت‏. بؤية ئيَمة بة ضةندةها زمانى بآسنوور، شايةتى لةسةر‏: تاك و تةنيايى و صةمةدانييةت و سةرجةم وةسفةكانى جوانى و شكؤمةندى‏ و كةمالَى بةديهيَنةرى مةزنمان دةدةين‏ و‏، ئةم شايةتى‏يةشمان لة ثيَش‏ضاوى سةرانسةرى بوونةوران‏دا رِادةطةيةنين..

ئايا هيَشتا، دواى هةموو ئةمانة، ئيَمةى بةندةى خاويَن و طوآ‏رِايةلأ و ملكةض بة: "بةربادى" و "هةرِةمةكيَتى" و "تيَكةلأ و ثيَكةلَى" و "بآمةبةستى" تةنانةت "بآخاوةنى"يش تؤمةتبار دةكةيت؟ بآطومان لةسةر ئةم تؤمةتة شايانى تةمآ كردنيت!

بـؤية يـةكيَك لـةو ئةســتيَرانةيان وةك تير طـرتة ئةو لاف‏ليَدةرة و هـةلَيانداية بنكى دؤزةخةوة‏ و، سروشت و بانطةوازكارانى سروشتيشيان لةطةلأ‏دا هاويشتة شيوى وةهمةكان و[8] و رِيَكةوتيش فرِآ دراية بيرى عةدةم و هاوبةشةكانيش هةلأ‏درانة تاريكستانى نةطونجاوى و مةحالَى‏يةوة و فةلسةفةى دذى ئايينيش بؤ بنكى "أسفل سافلين".. ئيتر ئةو ئةستيَرةية لةطةلأ ئةستيَرةكانى تردا ثيَكةوة ئايةتى ثيرؤزى: (لَوْ كانَ فيهِما آلِهَةٌ اِلاّ اللهُ لَفَسَدَتا)يان خـويَنـدةوة و، رِايـان‏طـةياند كة بـوار بة هيض هــاوبةشـيَك نادريَت‏ و بؤى نى‏ية دةست لة بضووكترين شت وةربدات، هةر لة بالَى ميَشةوة تا دةطاتة ضراى ئاسمان!

(سُبحانكَ لا عِلْمَ لنا إلاّ ما عَلَّمْتَنا إنَّكَ أنتَ العليمُ الحكيمُ).

اللهمَ صلِّ وسلم على سيدنا محمد سراج وحدتك في كثرة مخلوقاتك ودلاّل وحدانيتك في مشهر كائناتك وعلى آله وصحبه أجمعين.

* * *

بسم الله الرحمن الرحيم

(فانْظُرْ اِلى آثار رحـمتِ الله كيفَ يُحْيِ الاَرضَ بعدَ مَوْتِها) (الروم:50).

ئةم برِطة عةرةبى‏ية ئاماذة بؤ تةنها يةك دانة طولأ لة باخى ئةزةليى ئةم ئايةتة ثيرؤزة دةكات:

حتّى كأنَّ الشجرة المزهَّرَة: قصيدةٌ منظومةٌ محرَّرَة.. وَ تُنْشِدُ للفاطِرِ المدائحَ المُبهَّرَة.

أو فتحتْ بكثرةٍ عيونَها المُبَصَّرة.. لِتَنظُرَ للصانع العجائبَ المُنَشَّرة.

أو زيَّنَتْ لعيدها أعضاءها المُخَضَّرة.. ليَشْهَدَ سُلْطانُها آثارَهُ المُنَوَّرة.. وتَشهَرَ في الْمَحضَرِ مُرَصَّعاتِ الجَوهرِ.. وتُعْلِنَ للبَشَرِ حكمةَ خلْقِ الشَجَرِ.. بِكنـزها المُدَخَّرِ من جودِ ربِّ الثمرِ.

سُبحانهُ ما أحسنَ إحسانَهُ!

ما أزينَ بُرهانَهُ!

ما أبينَ تِبْيانَهُ!

خيال بيند ازين أشجار ملائك‏را

جسد آمد سماوى با هزاران نى

ازين نيها شنيدت هوش:

ستايشهاى ذات حى.

ورقهارا زبان دارند..
همه "هو هو" ذكر دارند

بدر معناى: "حي .. حي"

ضو "لا إله إلاّ هو"..

برابر ميزند هر شى.

دمادم جويدند "ياحق"..
سراسر طويدند: "يا حي"!

برابر ميزنند: "ألله".

(وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكاً) (ق:9).

* * *

ثاشكؤيةكي بضووك

بؤ هةلَويَستى يةكةم

طوآ لةم ئايةتة ثيرؤزة رِابطرة:

(اَفَلَمْ يَنْظُروا اِلى السَّماءِ كَيْفَ بَنَيْناها وزَيَّنّاها...)

تا كؤتايى ئايةتةكة لة سوورةتى: (ق:6).

ثاشان:

(أُنْظُرْ إلى وجهِ السَّماء! كيفَ ترى سكوتاً في سكونةٍ، حركةً في حكمةٍ، تلؤلؤاً في حشمة، تبسُّماً في زينة، مع انتظام الخلقة، مع اتزان الصنعة، تَشَعْشُعُ سراجِها، تَهَلْهُلُ مصباحِها، تلؤلُؤُ نجومِها، تُعلِنُ لأهل النُّهى: سلطنةً بلا انتهاء)!

ئةم برِطة (عةرةبىيانة) جؤرة ليَكدانةوةيةكى هةندآ لة واتاكانى ئايةتةكةى سةرةوةن. ئةويش بةم جؤرةى خوارةوةية:

(أُنْظُرْ إلى وجهِ السَّماء! كيفَ ترى سكوتاً في سكونةٍ) واتة: ئةم ئايةتة ثيرؤزة سةرنجى مرؤظ بؤ رِووى جوان و رِازاوةى ئاسمان رِادةكيَشيَت، تاكو بةو سةرنجدان و تيَرِامانة: بآدةنطيى نيَوان ئارامى و هيَمنيى ئاسمان ببينيَت و، بزانيَت تةنها بة فةرمان و ذيَربارخستنى فةرمانرِةوايةكى خاوةن توانستى رِةهاية كة وا ئاسمان شيَوة و بارودؤخيَكى وةهاى لةخؤ طرتووة، ضونكة ئةطةر ئةو توانستة رِةهاية نةبواية، جلَةوى ئاسمان بةردةدرا و لة جم‏وجوولأ‏و وةستانى‏دا سةربةست دةبوو، ديارة لة كاتيَكى وةهادا سةرجةمى ئةو تةن و قةبارة خرِ و زةبةلاحة ثيَك‏ئالآوانة بة جم‏وجوولأ و بزووتنة هةرِةمةكى و سامناكةكانيان هيَندة دةنطى بةرز و ترسناكيان دةردةكرد كة طويَى سةرانسةرى بوونةوةرانيان كةرِ بكرداية و، هيَندة ثشيَوى و ئالَؤزيشيان دةنايةوة كة سةرجةمى بوونةوةران لة تاوا هةثروون هةثروون ببووناية. ضونكة ئاشكراية كة ئةطةر بيست سةر "طاميَش" لةناو كيَلَطةيةك‏دا هةلأ‏بضن و بة بؤرِةبؤرِ دةنطى ناقؤلآ دةربكةن، ئةوا هةراوهوريايةكى ئةوتؤ بةرثا دةكةن كة ثشيَوى و كاولى لةو كيَلَطةيةدا دةنيَنةوة! ئاخؤ طةر ئةستيَرةكان بةرباد بووناية ض كارةساتيَكيان بنايةتةوة؟! لة كاتيَك‏دا كة ئةو قةبارة ئاسمانىيانة هى وايان تيَداية هةزار جار لة طؤى زةويمان مةزنترة و حةفتا جاريش لة تؤثى تؤثخانة جةنطى‏يةكانيش تيذرِةوترة، وةك لة زانستى "طةردوون‏ناسى"دا ضةسثاوة!

كةواتة لةم نموونةيةوة تآ‏بطة كة ئةو هيَمنى و ئارامى‏يةى بالَى بةسةر ئاسمان‏‏دا كيَشاوة و سةرجةمى ئةو قةبارانةى طرتووةتةوة، بة رِوونى: مةوداى فراوانيى توانستى خواوةندى خاوةن كةمالأ و، رِادةى زالأ‏بوون و دةستةلآتداريى كردطارمان لة ملكةض‏كردنى ئةوانةدا بؤ ئةو توانستة و، ئةندازةى طوآ‏رِايةلَيى ئةستيَرةكانيش بؤ فةرمانةكانى خواى طةورة، بؤ دةردةخات!

(حركةً في حكمةٍ) واتة: ئةم ئايةتة ثيرؤزة، ثاش سةرنج رِاكيَشان بؤ لاى ئةمةى كة باس كرا، داواى ئةوةشمان لـآ دةكات كة سةيرى جم‏وجوولَى بة حيكمةت‏نةخشاوى شتانى رِووى ئاسمان بكةين. ضونكة ئةو بزووتن و جم‏وجوولآنةى ئةوان يةكجار طةورةن و لة ناوةندى حيكمةتيَكى هيَندة ورد و فراوان‏دان كة ذيريى تيَدا سةرسام دةبيَت و مرؤظ بة سةرسوورِمان و رِيَزةوة بةرامبةرى رِادةوةستيَت. ئةوةتا هةروةك سنعةتكارى كارامة بةثيَى حيكمةتيَكى ديارى‏كراو ضةرخ و جةرِ و ثيَضةكانى كارطةكةى دةخاتة طةرِ و، بةم ئةندازة زانيارى‏ية و لة نيَوان طةورةيى و رِيَك‏وثيَكيى كارطةكةدا كارامةيى و ورديى سنعةتى خؤى ثيشان دةدات.. كردطارى مةزنى خاوةن توانستى رِةهايش (ولله المثل الأعلى) بة هةمان جؤرة، ضونكة خؤر و هةسارة طةرِؤكةكانى لة شيَوةى كارطةيةكى مةزن‏دا بةدى‏هيَناوة و ئةو تةن و قـةبارة خرِ و تؤث ئاسـا و طةورانة بة ويَنةى بةردى بضووكى قؤضةقانآ هةلأدةدات‏ و وةك ضةرخةكانى كارطةيةكى ئاسايى و ساكار هةلَيان دةسوورِيَنيَت و، لةم شيَوة و بارودؤخةدا دةيانخاتة ثيَش‏ضاوى مرؤظ، تاكو بة رِيَذة و ئةندازةى ئةو طةورةيى‏ية، لة سةربةستى و رِةهايى توانستى خواوةند و فراوانيى حيكمةتى ئةو تآبطات!

(تلؤلؤاً في حشمة، تبسُّماً في زينة) واتة: هةر لة رِووى ئاسمان‏دا هيَندة درةخشانيى رِةنطين و، رِووطةشيى بةسام و شكؤ و، خةندةى جوان‏ و رِازاوةى ئةوتؤ دةبينين كة‏ طةورةيى دةستةلآتى كردطارى مةزن‏ و مةوداى ورديى لة سنعةتة جوانةكانى‏دا دةردةخةن. ضونكة هةروةك داطيرساندنى ضراكان و رِووناك‏كردنةوةى دةوروبةر و دةربرِينى شادمانى‏و خؤشحالَى لة رِؤذى ضوونةسةر تةختى ثادشادا، بؤ مةبةستى دةرخستنى ثلةى كةمالَى ثادشاية لة بوارى ثيَشكةوتنى شارستانيَتى‏دا.. بة هةمان جؤر، ئاسمانة مةزنةكانيش، لة رِيَى ئةستيَرة بةسام و شكؤكانيةوة، كةمالَى دةستةلآتى كردطارى مةزن و جوانيى سنعةتة ناوازةكةى لة ثيَش‏ضاوى مرؤظى سةرنجدةرى خاوةن هةست‏ و شعووردا دةردةخةن!

(مع انتظام الخلقة، مع اتزان الصنعة) هةروةها ئةم دةستةواذةية دةلَيَت: سةيرى رِيَك‏و‏ثيَكيى بةديهاتووانى رِووى ئاسمان بكة‏ و تآ‏بطة كة ضؤن ئةو بةديهاتووانة بة ضةند تةرازوويةكى ورد كيَشراون و دةست‏نيشان كراون. ئنجا لةمةشةوة بزانة كة توانستى كردطارى ئةم بةديهاتووانة ضةندة فراوانة و حيكمةتةكةشى ضةندة هةمةلايةنة و طشتى‏ية!

بةلَآ، بةرِيَوةبردنى ضةند ماددةيةكى بضووك يان ضةند تةن و زيندةوةريَك، هةروةها هةلَسوورِاندنيان و ذيَربارخستنيان و دانةبةرى هةموويان بةرةو رِيَطايةكى ديارى‏كراو كة بة تةرازوويةكى تايبةتى دةست‏نيشان كرابيَت.. ئةم كارة، مةوداى توانست و دانستى هةلَسوورِيَنةريان دةردةخات و، رِادةى طوآ‏رِايةلَى و ملكةضيى ئةو ماددة و زيندةوةرانة ئاشكرا دةكات..

ديارة كاروبارى ئاسمانة يةكجار بةرين و فراوانةكانيش بة هةمان جؤرن. ضونكة ئةو ئاسمانانة، بة طةورةيى‏ية سةرسوورِهيَنةكةيان و، ئةستيَرة مةزنة لةذمارةبةدةرةكانيان و، بزووتنة رِيَك‏وثيَكةكانى ئةستيَرةكانيان، كة بآ ئةوةى بة ئةندازةى سةرى ثةنضةيةكيش لة سنوورى خؤيان لابدةن ياخود بؤ ماوةى ضاوترووكاندنيَك ليَى دوا بكةون يان بة قةدةر يةك لةسةر دةى خولةكيَكيش لة كار و ئةركى سةرشانيان سستى بنويَنن.. هةموو ئةم كارانة، بؤ طشت خاوةن بينايى و هةست و شعووريَكى دةر‏دةخةن كة: بةديهيَنةر و كردطارى مةزنى ئاسمانةكان و ئةستيَرةكان، لة رِيَى ئةنجامدانى ئةم كارانة و بة تةرازوويةكى تايبةتى، ثةروةردطاريَتيى خؤى دةردةخات.

(تَشَعْشُعُ سراجِها، تَهَلْهُلُ مصباحِها، تلؤلُؤُ نجومِها، تُعلِنُ لأهل النُّهى: سلطنةً بلا انتهاء)! واتة: رِام‏كردن و ذيَربارخستنى خؤر و مانط و ئةستيَرةكان، كة لة زؤر ئايةتى ضةشنى ئةم ئايةتةى سةرةتا و ئةوةى سوورةتى "النبأ" و شويَنةكانى تردا باس كراوة، دةرى دةخات كة:

هةلَواسينى ضرايةكى وةك "خؤر" بة بن‏ميضى رِازاوةى ئاسمان‏دا و بلآوكردنةوةى طةرمى و رِووناكى لة رِيَى ئةو ضراية و، ثيَش‏ضاوخستنى ئةو رِووناكى‏ية لة شيَوةى "مةرةكةب"دا بؤ نووسينى نووسراوة صةمةدانى‏يةكان بة خةتى "شةو و رِؤذ" لةسةر لاثةرِةى "هاوين و زستان"دا!

هـةروةها دانانى "مانط" بة ويَنـةى ميلى كاتذميَريَكى مـةزن و ئـامـيَرى ثيَوانـةى كاتةكان‏ و، هةلَواسينى بة شويَنيَكى بةرزدا بة ضةشنى ئةو سةعاتانةى كة لةسةر بورجةكان جيَطير دةكريَن، ئةمةش بةوةى كة "مانط" لة ضةند مةنزلَطة و هيلاليَكى جؤراوجؤردا دةردةكةويَت، تةنانةت دةلَيَى هةموو شةويَك خواى طةورة هيلاليَكى ترى نويَى غةيرى ئةوةى ثيَشوو لة رِووى ئاسمان‏دا دادةنيَت، دوايى هةر ئةو هيلالانة كؤ دةكاتةوة و بة حسابيَكى كاملأ و ورد بة مةنزلَطاكانى خؤيان‏دا دةيانهيَنيَتةوة!!

ثاشان جوانكردن و رِازاندنةوةى رِووى ئاسمان بة "ئةستيَرة" ورشة‏بةخش و دةم بة خةندةكانى طومةزى ئاسمان..

بآ هيض طومانيَك، ئةم كارانة هةنديَكن لة نيشانةكانى "ثةروةردطاريَتى"يةكى ئةوتؤ كة مةزنايةتى‏يةكةى سنوورى نى‏ية و.. لة هةمان كاتيش‏دا ئاماذةن بؤ "خوايةتى"يةكى هيَندة مةزن كة كؤتايى بؤ كةمالَى نى‏ية.

ديارة هةموو ئةمانةش كةسانى ذير و خاوةن بير بةرةو ئيمان و تةوحيد بانط و رِيَنمايى دةكةن.

* * *

سةيرى لاثةرِةى رِةنطينى ثةرِاوى طةردوون بكة!

ببينة كة خامةى زيَرِينى "توانست" ض نةخشيَكى ناوازةى كيَشاوة!

تةنانةت يةك خالَى تةماوى و رِةش بؤ خاوةن هةستان نةماوةتةوة..

دةلَيَى خواوةند ئايةتةكانى خؤى بة "نوور" نووسيوةتةوة!

ئنجـا بـزانة كة ئةم لاثةرِة رِةنطينةى ثةرِاوى طـةردوون ض موعجيزةيةكى مةزنى حيكمةتة‏‏ و ‏، ضؤن مرؤظيش بؤ ملكةضى و طوآ‏رِايةلَى، دةداتةبةر!

هةروةها بيشزانة كة ض ديمةنطةليَكى ناوازة و بةرزى سةرنج‏بزويَن لة بؤشايى ئةم طةردوونةدا ثيَك دةهيَنن!

هةروةها طوآ بؤ وتارى بةتام‏ و شيرينى ئةستيَرةكانيش رِابطرة..

با بزانيت كة: مؤرى حيكمةتى نةخشاوى سةر رِوخسارى "بوون" ضيى برِيار داوة!

دةبينيت: هةموويان ثيَكةوة لةسةر زمانى "حةق" دةدويَن و بة يةك‏دةنط دةلَيَن:

ئيَمة بةلَطةى رِوونى درةخشانين لةسةر سام و هةيبةتى خواوةندى بةتواناى شكؤمةند.

ئيَمة شايةتى رِاستين لةسةر "بوون" و "تةنيايى" و "توانست"ى بةديهيَنةرى مةزن..

بة ضةشنى مةلائيكةت، تةماشاى ئةو موعجيزاتة خنجيلة و ناسكؤلآنة دةكةين كة رِووى زةوىيان ئارايشت داوة.

ئيَمة هةزاران ضاوى بينةرين كة لة ئاسمانةوة بةسةر رِووى زةوى‏دا دةرِوانين و، سةيرى بةهةشت دةكةين.

هةزاران بةرى رِةنطينى درةختى بةديهاتوانين كة دةستى دانستى خواوةندى شكؤمةند و خاوةنى جوانى، بة ئاسمان‏ و لق‏وثةلةكانى رِيَى كاكيَشان‏دا هةلَى‏واسيوين.

ئيَمة بريتيين لة ضةند مزطةوت‏‏ و خانة و لانةيةكى طةرِؤك و بلَند و، ضةند طلَؤثيَكى رِووناكى‏بةخش و، ضةندةها كةشتى و فرِؤكةى طةورة بؤ ئاسمان‏نشينان.

ئيَمة موعجيزةى توانستى بةتوانايةكى خاوةن كةمالأ و.. كارى دةراسا(خارق)ى سنعةتى دانايةكى شكؤمةندين و..

حيكمةتى ناياب و.. خيلقةتى طةورة وطرنط و.. ضةندةها جيهانى رِووناكيمان لة ئاميَز طرتووة!

بـةم جؤرة دةركةوت كة: ئيَمة بـة هةزار و يةك زمـان، هةزار و يةك بةلَطة بةرضاو دةخةين‏ و دةيان‏دةين بة طويَى كةسانيَك‏دا كة مرؤظى رِاستةقينةن.

دةك ضـاوى باباى مولحيد كويَر بيَت، كة رِووى رِووناكى ئيَمـة نابينيَت و، طوفتارة رِوون‏ و رِةوانةكانمان نابيستيَت!.. ئيَمة ضةند بةلَطةيةكى رِاست و رِةواين كة "حةق" لةسةر زارمان دةردةضيَت.

سككة و مؤرى هةموومان هةر يةكيَكة‏‏ و‏.. تيَكرِا تةسبيحات‏طوزار‏ و بةندةى ثةروةردطارمانين و لة ذيَر فةرمانى ئةوداين.

ئيَمة بةدةم جةزبةى خؤشةويستيى خواى طةورةوة ياد و ذيكرى ئةو دةكةين و، هاوبةشى بازنةى ذيكرى رِيَى كاكيَشانين!



[1]  يةكيَكة لة ناميلكةكانى كؤمةلَة ثةيامى "المثنوي العربي النوري". (وةرطيَرِ)

[2]  بةلَآ، هةموو شتيَكى بزؤك، هةر لة طةرديلةكانةوة تا دةطاتة هةسارة طةرِؤكةكان، بةو تةمغة و مؤرى صةمةدانييةتةى كة بةسةريانةوة نةخشاوة، بةلَطةن لةسةر "يةكتايى" خواى طةورة. ضونكة طشت ئةو شويَنانةى كة هاتوضؤيان تيَدا دةكةن بة مولَكى خاوةنة تاك و تةنياكةى خؤيانى دةردةخةن. ئنجا بةديهاتووة نةبزؤكةكانيش هةر لة رِووةكةكانةوة تا دةطاتة ئةستيَرة ضةسثاوةكان، وةك "مؤرى يةكتايى" وان، ضونكة هةريةكةيان جيَطاكةى خؤى بة ويَنةى نامةيةكى بةديهيَنةرةكةيان دةخةنة ثيَش‏ضاو. بةو واتايةى كة هةموو رِووةك و بةريَك مؤريَكى يةكتايى وةهاية كة دةبيَت بة بةلَطة لةسةر ئةوةى كة جيَطة و شويَنةكانيان نامةيةكى نووسراوى بةديهيَنةرة ناوازةكةيانة!

بة ثوختى: هةموو شتيَكى بزؤك لة دةمى جم‏وجوولَى‏دا، بة ناوى وةحدانييةتةوة بةسةر هةموو شتانى تردا زالأ‏ دةبيَت. واتة ئةو كةسةى كة جلَةوى سةرجةمى ئةستيَرةكانى لةدةست‏دا نةبيَت هةرطيز ناشبيَت بة ثةروةردطار و خاوةنى طةرديلةش! (دانةر)

[3]  كردطارى دانا جةستةى مرؤظى لة شيَوةى شاريَكى يةكجار رِيَك‏وثيَك‏دا بةدى‏هيَناوة، ئةوةتا بةشيَك لة دةمارةكان ئةركى تةلةفؤن و تةلطرافيان طرتووةتة ئةستؤ و، بةشيَكى ديكةشيان وةك ئةو لوولة و بؤرىيانة وان كة ئاو لة‏‏‏ سةرضاوةكانةوة دةهيَنن و، خويَنيان ثيَدا دةرِوات، كة شلةمةنى‏يةكى وةهاية مايةى ذيانة‏.. ئنجا خودى خويَنيش دوو جؤر خرِؤكى تيَدا بةدىهيَنراوة، بةشيَكيان ثيَى دةوتريَت "خرِؤكة سوورةكان" كة ئةركى دابةش‏كردنى رِؤزىيان بةسةر خانةكانى لةش‏دا خراوةتة ئةستؤ. بةم ثآ‏ية و بة ياسايةكى خوايى رِؤزى بةو خانانةى لةش دةطةيةنن و بة ويَنةى كارمةند و بازرطانةكانى ئازووقة بةسةريان‏دا دابةشى دةكةن‏. بةشةكةى تريشيان "خرِؤكة سثى‏يةكان"ن كة ذمارةيان لةوانةى ثيَشوو كةمترة و بةرامبةر نةخؤشى‏يةكان بةرطرى لة لةش دةكةن‏ و‏‏، هةريةكةيان كة دةضنة جةنطةوة زؤر بة خيَرايى و وةك موريدى تةريقةتى مةولةوى بة دوو جؤر جم‏وجوولأ‏ و خولانةوة بارودؤخيَكى سةرسوورِهيَن دةطرنة خؤيان.

ئنجا سةرجةمى خويَنيش = بة طشتى = دوو كارمةنديى طشتيى لة ئةستؤداية‏‏‏‏‏:

يةكةميان: ئاوةدان‏كردنةوة و بنيات‏نانةوةى خانة رِووخاوةكانى لةش.

دووهةميان: خاويَن‏كردنةوةى لةش، لة رِيَى كؤكردنةوةى ثاشماوةى خانة رِووخاوةكان.

هةروةها دوو جؤر دةمار لة لةش‏دا هةن، بة جؤريَكيان دةوتريَت‏: "خويَنبةرةكان" كة خويَنى ساف و خاويَن دةطويَزنةوة و دابةشى دةكةن و وةك لوولةى هيَنانى خويَنى ثوخت وان. جؤرةكةى تريان: لوولةى خويَنى ضةثةلَة، كة ثاشماوةى زيانبةخشى خانة رِووخاوةكان كؤ دةكةنةوة و دةيان‏هيَنن بؤ "سى" كة مةلَبةندى هةناسةدانة.

ئنجا كردطارى دانا دوو توخـمى لةناو هةوادا دروست كردووة، يةكيَكيان: ئازووت و، ئةوى تريان: ئؤكسجينة. ئةم توخـمةى دوايى هةر هيَندةى لة كاتى هةناسةدان‏دا بةر خويَن دةكةويَت يةكسةر ئةوكاربؤنة ضرِة كة خويَنى ضةثةلأ‏ كردبوو‏، بؤ لاى خؤى رِادةكيَشيَت ئنجا دةيكات بة ماددةيةكى ذةهراوى كة ثيَى دةوتريَت: "دووهةم ئؤكسيدى كاربؤن". بةم جؤرة خويَن ثاكذ و ثالَفتة دةكات، ضونكة كردطارى دانا ثةيوةندى‏يةكى توندوتؤلَى لة نيَوان ئؤكسجين و كاربؤن‏دا داناوة كة ثيَى‏دةوتريَت: "ئولفةتى كيميايى" بة رِادةيةك هةر هيَندةى ليَك نزيك دةبنةوة‏، بة ياسايةكى خوايى، تيَكةلَى يةكترى دةبن و، هةروةك زانست ضةسثاندوويةتى لةم تيَكةلأ‏‏بوونةوة طةرمى بةرهةم ديَت. ضونكة تيَكةلأ‏‏بوون جؤريَكة لة سووتاندن‏. حيكمةتى ئةم نهيَنى‏يةش بريتى‏ية لةوةى كة: طةرديلةكانى هةموو يةكيَك لة توخمةكان ضةند جم‏‏وجوولَيَكى جياجيايان هةية، جا لة كاتى تيَكةلأ‏‏بوونى ئةو توخمانةدا جوولَةكانيشيان تيَكةلأ‏ دةبيَت و بة هةردوو طةرديلةكة يةك جوولَةيان دةبيَت، ئةم جوولَةيةش هةروا بة سةربةستى‏‏‏‏‏‏‏دةميَنيَتةوة ‏و بة ياساى كردطارى دانا لة شيَوةى طةرمى‏دا ئةو جوولَةية دةردةضيَت. ئاشكرايشة كة وةك لة زانست‏دا ضةسثاوة: جوولَة طةرمى بةرهةم دةهيَنيَت.

جا لةسةر بناغةى ئةم نهيَنى‏ية: هةروةك طةرميى غةريزةيى(سروشتى)ى لةش بةم تيَكةلأ‏‏بوونة كيميايى‏ية ديَتةدى، خويَنيش لةم رِآ‏يةوة ثالَفتة دةبيَت، كاتآ كاربؤنى لـآ لادةبريَت.

بةم جؤرة، هةناسة هةلَمذين ئاوى ذيانى لةش(خويَن) ثوخت‏ و ثالَفتة دةكات‏ و ئاطرى ذيانى تيَدا دادةطيرسيَنيَت. بةلآم هةناسةدةردان ئةو وشة و طوفتارانة لة رِيَى دةمةوة بةرهةم دةهيَنيَت كة موعجيزةى توانستى خواوةندن. فسبحان من تحيّرَ في صنعه العقول! (دانةر)

[4]  هةروةك ئةم تان‏وثؤ ضنراوة تان‏وثؤيةكى زيندةية، لة هةمان كات‏دا لة ئالأ‏‏وطؤرِ و جم‏وجوولَيَكى بةردةوامداية. ضونكة هةميشة نةخش‏ونيطارةكانى بة حيكمةتيَكى كاملأ‏ و رِيَك‏وثيَكى‏يةكى تةواو دةطؤرِريَن و نوآ دةبنةوة، بؤ مةبةستى دةرخستنى درةوشانةوة جوانةكانى ئةو كةسةى كة وا بة ناوازةيى ضنيونى و داى‏هيَناون. (دانةر)

[5]  بة ثوختى: "طةرديلة" ئةو لاف‏ليَدةرة رِةوانةى "خرِؤكى سوور" دةكات و، ئةويش حةوالَةى لاى "خانة"ى دةكات و، ئـةويش بؤ لاى "جةسـتةى مـرؤظ"ى دةنـيَريَت و، ئنجـا ئةويش بؤ لاى "رِةطةزى مرؤظ" بـةرِيَى دةكات و، رِةطــةزى مـرؤظيش بؤ لاى ئةو "ثؤشاكة ضنراوة" زيندووةى دةنيَريَت كة طؤى زةوى دةيكاتة بةر و، ئةم ثؤشاكةش حةوالَةى لاى خودى "زةوى"ى دةكات و، زةوييش بؤ لاى "خؤر" و، خؤريش بؤ لاى "ئةستيَرةكان" دةينيَريَت.. بةم جؤرة هةموو يةكيَك لةوان ثيَى دةلَيَن: برِؤ وازمان لـآ بهيَنة. ضونكة ئةطةر بتوانيت بةسةر ئةوانةى لة ذوور خؤمةوةن زالأ‏ ببيت ئةوا هةولَى زالأ‏‏بوونيش بةسةر من‏دا بدة. دةنا تؤ هيَندة دةستةوسانيت كة ناتوانيت فةرمانى خؤتم بةسةردا بسةثيَنيت. كةواتة ئةو كةسةى نةتوانيَت فةرمانى خؤى بةسةر هةموو ئةستيَرةكان‏دا جآ‏بةجآ بكات، ناتوانيَت بةسةر تةنها يةك طةرديلةش‏دا جآ‏بةجيَى بكات! (دانةر)

[6]  ئةطةر نيوةتيرةى بازنةيةك (180مليؤن كم) بيَت، ئةوا ماوةى ئةو بازنةية نزيكةى بيست‏وثيَنج هةزار سالأ‏ رِآ دةبيَت! (دانةر)

[7]  ئيَمة بينةر و ئاماذةبؤكةرى بةديهاتووة ناوازةكانى بةديهيَنةرين، بةلَكو كاريَك دةكةين كة غةيرى خؤشمان بة سةرسوورِمانةوة بيان‏بينن. واتة دةلَيَى ئاسمانةكان بة ضةندةها ضاوى لة ذمارةبةدةر سةيرى لايةنة سةرسوورِهيَنةكانى سنعةتى خوا لة زةوى‏دا دةكةن. كةواتة ئةستيَرةكان وةك مةلائيكةتةكانى ئاسمان دةرِواننة ئةو زةوى‏يةى كة كؤطاى شتانى سةير‏‏ و ثيشانطاى نامؤ و سةرسوورِهيَنن‏، تةنانةت سةرنجى خاوةن هةستانيشى بؤ لا رِادةكيَشن. (دانةر)

[8]  دواى ئةوةى سروشت لةويَوة كةوتة خوارةوة‏، لةو كردارةى خؤى تؤبةى كرد‏ و ثةشيمان بووةوة و، تآطةيشت كة: ئةركى رِاستةقينةى سةرشانى خؤى: قبوولأ‏‏كردن و كارتيَداكردنة‏، نةك كاريطةرى و كاركردن‏. هةروةها زانيى كة‏: بةثيَى توانست‏ و ويستى خواى طةورة كار دةكات و وةك دةفتةرى قةدةرى خواى طةورة واية كة ئالأ‏‏وطؤرِى تيَدا دةكريَت و بة ويَنةى ثرؤطراميَكى توانستى ثةروةردطارى‏ية و، جؤريَكى شةريعةتى فيطريى خواوةندى بةتواناى شكؤمةندة و كؤمةلَة ياساكانى ئةوة. ئيتر سروشت بة ئةركةكةى سةرشانى رِازى بوو كة بريتى‏ية لة بةندايةتى بة كةمالَى كؤلَةوارى و ملكةضى بؤ خواى طةورة و، خؤى ناو نا: فيطرةتى ئيلاهى و سنعةتى ثةروةردطار. (دانةر)