وتةى سى‏و‏يةكةم

لة بارةى ميعراجى ثيَغةمبةرةوة = صلى الله علية وسلم = دةدويَت

بيَداركردنةوةيةك:

مةسةلةى ميعراج ئاكام و ئةنجاميَكة لةسةر بناغة و ثايةكانى ئيمان رِاطير دةكريَت. كةواتة نووريَكة لة رِووناكيى ثايةكانى ئيمانةوة سةرضاوة دةطريَت و بةهرةمةندى رِووناكى دةبيَت. بؤية بةلَطةكانى ضةسثاندنى ميعراج سةبارةت بة كةسانى مولحيد و ئةوانةى ئينكاريى ثايةكانى ئيمان دةكةن، رِاستةوخؤ باس ناكريَن. تةنانةت هةر نابآ بؤ كةسيَك باس بكريَن كة باوةرِى بة خواى طةورة نةبيَت و تةسديقى ثيَغةمبةرى ئازيز = صلى الله علية وسلم = نةكات، يان ئينكاريى مةلائيكةت و ئاسمانةكان بكات. مةطةر دواى ئةوةى كة ئةو ثايانةى ئيمانى لة ثيَش‏دا بؤ بضةسثيَنريَت. لةبةر ئةوة، لةم ثةيامةدا رِووى طوفتارمان ئاراستةى ئةو ئيماندارة دةكةين كة طرفتارى طومان بووة‏و ميعراجى بةلاوة دوورة. وا ثشت بةخوا لةم بوارةدا ئةندازةيةكى ئةوتؤى بؤ رِوون دةكةينةوة كة سوودى لـآ وةربطريَت و شيفايش بة دةردى طومانةكةى ببةخشيَت. بةلآم جار بةجار ئاورِ لةو مولحيدةش دةدةينةوة كة وةك طوآبيستيَك رِاوةستاوة و، بةو ئةندازةيةى كة سوودى ثآ بطات قسة ئاراستةى ئةويش دةكةين.

لة ضةند ثةياميَكى تردا ضةند بريسكانةوةيةكى حةقيقةتى ميعراج باس كراوة. وا دواى داواكارى و جةختى برا خؤشةويستةكانم ثشتمان بة يارمةتيى ضاوديَريى خواى طةورة بةست، تاكو ئةو بريسكانةوة ثةرش و بلآوانة كؤ بكةينةوة و لةطةلأ ئةسلَى خودى حةقيقةتةكةدا طريَ‏يان بدةين، بؤ ئةوةى لة ئةنجام‏دا ئاويَنةيةك بةدةست بهيَنين كة بة يةك جار كةمالآتى جوانيى ثيَغةمبةرى خؤشةويست = صلى الله علية وسلم = دةربخات.

بسم الله الرّحـمن الرّحيم

(سُبْحانَ الَّذي اَسْرى بِعَبْدهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اِلى الْمَسْجِدِ الاَقْصا الَّذي بارَكْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا اِنّهُ هُوَ السَّميعُ البَصِيرُ) (الإسراء:1).

(‏‏إنْ هُوَ اِلاّ وَحْيٌ يُّوحَى * عَلَّمَهُ شَديدُ الْقُوى * ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوَى * وَهُوَ بِالأُفُقِ الأَعْلى * ثُمّ دَنا فَتَدَلّى * فَكانَ قَابَ قَوْسَينِ اَوْ اَدْنـى * فَاَوْحى اِلى عَبْدِهِ مَا اَوْحى * مَا كَذَبَ الفُؤادُ مَا رَأى * اَفتُمارونَهُ عَلى مَا يَرى * وَلَقَدْ رءآهُ نَزْلَةً أُخْرى * عِنْدَ سِدْرَةِ المْنُتَهى * عِنْدَها جَنّةُ الْمَأْوى * اِذْ يَغْشى السِّدرَةَ مَا يَغْشى * مَا زاغَ الْبَصَرُ وَما طَغى * لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى) (النجم:4=18).

لة طةنجينةى مةزنى ئةم ئايةتة ثيرؤزةى سةرةتادا تةنها دوو "هيَما" باس دةكةين كة ثالَيان بة دةستووريَكى رِةوانبيَذى‏يةوة داوة لة رِاناوى: (إنّهُ)‏دا، ضونكة ئةو دوو هيَماية ثةيوةندىيان بةم مةسةلةيةمانةوة هةية، وةك لة ثةيامى موعجيزاتى قورئانى‏دا رِوونمان كردوونةتةوة:

"قورئانى ثيرؤز دواى ئةوةى باسى ئيسراى ثيَغةمبةرى خؤشةويستى = صلى الله عليه وسلم = كرد لة سةرةتاى ميعراجةوة = واتة لة "مسجد الحرام"ةوة بؤ "مسجد الأقصى" = تا كؤتايى‏يةكةى، كة سوورةتى "النجم" ئاماذةى بؤ دةكات، دواى ئةوة‏‏، ئةم ئايةتةى سةرةوةى بة (‏إنّهُ هُوَ السّميعُ البَصيرُ) كؤتايى ثآ هيَنا..

جا ئةو رِاناوةى كة لة (إنّهُ)‏‏داية، يان بؤ خواى طةورة دةطةرِيَتةوة، يان بؤ ثيَغةمبةرى ئازيز، صلى الله عليه وسلم..

ئةطةر بؤ ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = بطةرِيَتةوة، ئةوا ياساكانى رِةوانبيَذى و موناسةبةتى هاتنى طوفتار ئةوة دةطةيةنن كة: ئةم طةشتة جوزئى‏يةى ميعراج هيَندة طةشت و طوزار و رِؤشتنى طشتى‏و بةرزبوونةوةى كولليى تيَداية كة ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = لة كاتى بةرزبوونةوة و دةمى برِينى ثلة هةمةكى‏يةكانى ناوة جوانةكانى خواى طةورةدا، كة تا "سدرة المنتهى" و "قاب قوسين أو أدنـى" دةطرنةوة، هةموو نيشانة و بةلَطة ثةروةردطارى‏يةكان و طشت ئةو كارة ناوازانةى سنعةتى خواوةندى بيستووة و بينيوة كة لةو طةشتةدا بةرضاو و طويَى كةوتوون. ئةمةش بةلَطةية لةسةر ئةوةى كة ئةم طةشتة جوزئى‏ية لة حوكمى كليليَكداية بؤ طةشتيَكى كوللى و طشتى بة ناو كارة سةرسوورِهيَنةكانى سنعةتى خواى طةورةدا.

بةلآم ئةطةر رِاناوةكة بؤ خواى طةورة بطةرِيَتةوة، ئةوا ئةو كاتة واتاكةى بةم جؤرة دةبيَت:

خواى طةورة بةندة خؤشةويستةكةى بؤ حوزوورى خؤى بانط كردووة، تاكو ئةركيَكى ثآ بسثيَريَت و كاريَكى بخاتة ئةستؤ. بؤية لة "مسجد الحرام"‏ةوة شةورِةويى ثآ كرد بةرةو مزطةوتى ئةقصا، كة كؤطاى ثيَغةمبةرانة. جا دواى ضاوثآ‏كةوتنى ثيَغةمبةران و ئاشكراكردنى ئةوةى كة ئةم ثيَغةمبةرة ئازيزة = صلى الله عليه وسلم = ميراتطرى رِةها و رِاستةقينةى بناغةى ئايينةكانى هةموو ثيَغةمبةرانة = عليهم السلام = طةشتيَكى بةو ثيَغةمبةرة خؤشةويستة كرد بؤ ناو مولك و مةلةكووتى خؤى تا طةياندية "سدرة المنتهى" و بة ئةندازةى نزيكيى هةردوو سةرى كةوانةيةك يان كةمتر، لة خؤى نزيكى خستةوة.

بةم جؤرة ئةم طةشت و سةفةرة هةرضةند ميعراجيَكى جوزئى بووة‏‏ و‏، ئةو كةسةش كة بؤ ئةوآ بةرز كراوةتةوة بةندةيةك بووة لة بةندةكان، بةلآم ئةم بةندةية "ئةمانةت"‏يَكى هيَندة مةزنى ثآ سثيَرراوة كة ثةيوةنديى بة هةموو طةردوونةوة هةية و، "نوور"‏يَكى رِووناكى‏بةخشى واى لةطةلَداية كة هةموو بوونةوةران رِووناك دةكاتةوة و سةروسيماى واتا و ناوةرؤكيان دةطؤرِيَت و بةو نوورة دةيان‏نةخشيَنيَت، جطة لةوةى كة ئةم بةندةية "كليل"‏يَكى ئةوتؤى ثآ‏ية كة دةتوانيَت دةرطاى بةختةوةريى هةميشةيى و نيعمةتى بةهةشتى هةتاهةتايى ثآ بكاتةوة.

لةبةر هةموو ئةمانة، خواى طةورة خؤى بة: (إنّهُ هُوَ السّميعُ البَصيرُ) وةسـف دةكات، تاكو دةرىبخات كة هيَندة حيكمةتى بةرز و بلَند لةو "ئةمانةت" و "نوور" و "كليل"‏ةدا هةن كة سةرجةمى بوونةوةران و بةديهاتووان و سةرانسةرى طةردوون لة ئاميَز دةطرن.

ئةم نهيَنى‏ية مةزنةش ضوار بناغةى هةية:

يةكةميان: نهيَنيى ثيَويست‏بوونى ميعراج ضى‏ية؟

دووهةميان: حةقيقةتى ميعراج ضى‏ية؟

سآ‏هةميان: حيكمةتى ميعراج ضى‏ية؟

ضوارةميان: بةرهةم و سوودةكانى ميعراج ضين؟

بناغةي يةكةم

نهيَني و حيكمةتي ثيَويستيي ميعراج

بؤ نموونة، دةوترآ:

خواى طةورة لة جةستة و شويَن خاويَنة و، بةثيَى دةقى ئايةتى ثيرؤزى: (وَنَحْنُ اَقربُ اِليهِ مِنْ حَبلِ الوَريدِ) (ق:16) بؤ هةموو شتيَك لة هةموو شتيَك نزيكترة، بة رِادةيةك كة هةموو وةلى‏يةك لة ثياوضاكان دةتوانيَت لة دلَى خؤى‏دا لةطةلأ ثةروةردطارى خؤى بدويَت و بة دلأ موناجاتى لةطةلأدا بكات..

لة كاتيَك‏دا كة هةموو وةلى‏يةك دةتوانيَت لة دلَى خؤى‏دا موناجات لةطةلأ ثةروةردطارى‏دا بكات، ئةى بؤضى "ويلايةتى ئةحـمةدى" دواى سةفةريَكى دوور و طةشتيَكى دريَذخايةنى "ميعراج" بةو موناجاتة طةيشت و ثيَى بةهرةمةند بوو؟

وةلآم: بة دوو نموونة ئةم نهيَنى‏ية تةماوى‏ية لة تيَطةيشتنةوة نزيك دةخةينةوة، تؤش بة باشى طوآيان لـآ رِابطرة. ئةم دوو نموونةية لة وتةى دوازدةهةم‏دا لة كاتى رِوونكردنةوةى نهيَنيى ئيعجازى قورئان‏‏ و حيكمةتى ميعراج‏دا باس‏كراون:

نموونةى يةكةم:

ثادشاى دنيايى دوو جؤرة طوفتار و ضاوثيَكةوتن و، دوو شيَوة فةرمايشت و رِيَزليَنان‏ و ئاورِدانةوةى ميهرةبانيى هةية:

يةكةميان: طوفتاريَكى تايبةتى‏ية كة بةهؤى تةلةفؤنيَكى تايبةتى‏يةوة لةطةلأ يةكيَك لة هاوولآتيانى‏دا سةبارةت بة كاريَكى هةندةكى و ئيشيَكى تايبةتيى خؤيةوة لةطةلَى‏دا دةيكات.

ئةوى تريان: قسةكردنة بة ناوى ثادشايةتيى ثرِ شكؤ و بة ناونيشانى خةلافةتى طةورة و بة سيفةتى فةرمانرِةوايةتيى طشتى و بؤ مةبةستى بلآوكردنةوةى فةرمانة ثادشايى‏يةكانى لة هةموو لايةك‏دا بة فةرمانيَكى بةرز كة بؤ دةرخستنى طةورةيى و سام و شكؤى خؤى دةرى‏دةكات. كةواتة ئةم يةكةيان طوفتاريَكة لةطةلأ يةكيَك لة نيَرراوانى خؤى، يان يةكيَك لة فةرمانبةرة طةورةكانى‏دا كة ثةيوةنديى بةو كارانةوة هةية.

بة ويَنةى ئةم نموونةية = وللهِ المَثَلُ الأعْلى = بةديهيَنةرى طةردوون و خاوةنى سةرانسةرى "مولك و مةلةكووت" و فةرمانرِةواى رِةهاى ئةزةلييش: دوو جؤرة طوفتار و رِيَزليَنان و ئاورِدانةوةى ميهرةبانيى هةية:

يةكةميان: جوزئى و تايبةتى‏ية.

دووهةميان: كوللى و طشتى‏ية.

جا ميعراجى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = ديمةنيَكى بةرز و شكؤمةندى "ويلايةتى ئةحـمةدى"‏ية و، بة شيَوةيةكى هيَندة كوللى ئةو ويلايةتةى دةركةوت كة لة سةرووى هةموو ويلايةتةكانى ترةوة بوو.

ضونكة ئةم ويلايةتة، شةرةفمةندبوونة بة موناجات‏كردن و طوفتارى رِاستةوخؤ لةطةلأ خواى طةورةدا بة ناوى: "رب العالمين" و بة ناونيشانى: "بةديهيَنةرى بوونةوةران".

نموونةى دووهةم:

ثياويَك ئاويَنةيةكى بةدةستةوةية و رِووةو خؤر رِايطرتووة. ديارة ئاويَنةكة بة ئةندازةى طةورة و بضووكيى خؤى رِووناكى‏يةك وةردةطريَت كة هةر حةوت رِةنطةكانى شةبةنطى خؤرى تيَداية. كةواتة ئةم ثياوة بةثيَى ئةندازةى ئاويَنةكةى ثةيوةنديى بة خؤرةوة دةبيَت و، هةر بةو ئةندازةية دةتوانيَت سوود لة خؤر وةربطريَت، ئةطةر رِووناكيى ئاويَنةكةى ئاراستةى ذوورة تاريكةكةى ياخود "شةتلَطا" تايبةتى و بضووكة سةرطيراوةكةى خؤى بكات. بةلآم هيَشتا هةر سووديَكى كةم لةو رِووناكى‏ية وةردةطريَت، ضونكة تةنها بةثيَى تواناى ئاويَنةكةى لة رِووناكيى خؤر بةهرةمةند دةبيَت، نةك بة ئةندازةى طةورةيى خؤر!

لة هةمان كات‏دا ثياويَكى تر واز لة ئاويَنةكة دةهيَنيَت و رِاستةوخؤ رِوو دةكاتة خؤر و سةيرى سام و شكؤى خؤر دةكات و ثةى بة طةورةيى خؤر دةبات، ئنجا دةضيَتة سةر ضيايةكى بلَند و سةيرى درةوشانةوةى دةستةلآتداريى فراوان و شكؤمةنديى خؤر دةكات و = بآ‏ ثةردة = رِووبةرِووى رِادةوةستيَت. ثاشان دةطةرِيَتةوة لة خانووة بضووك و "شةتلَطا" سةرطيراوة تايبةتى‏يةكةى خؤى‏دا ضةند كلآورِؤذنةيةكى فراوان رِووةو خؤرى ناوجةرطةى ئاسمان دةكاتةوة و، موناجات و طفت‏وطؤيةك لةطةلأ رِووناكيى بةردةوامى خؤرى رِاستةقينةدا ساز دةكات.

بةم جؤرة، ئةم ثياوة دةتوانيَت ئةم ضاوثيَكةوتن و طفت‏وطؤيةى، كة ئاويَتةى شوكرانة‏ و ثيَزانينة، لةطةلأ خؤر و رِووناكى‏يةكةى‏دا = بة زمانى حالأ = ساز بكات و بلَيَت:

(ئةى ئةو خؤرةى كة لةسةر تةختى جوانيى جيهان‏دا دانيشتوويت‏! ئةى طولَة طةشاوةكةى رِووى ئاسمان! ئةى ئةو خؤرةى كة جوانى و رِووناكيت بة زةوى و، زةردةخةنة و شاديت بة طولآن بةخشيوة! هةروةك طةرمى و رِووناكيت بة طشت لايةكى جيهان‏دا ثةخشاندووة، مالأ و شةتلَطا بضووكةكةى منيشت بةسةركردووةتةوة و لة طةرمى و رِووناكى‏يةكةى خؤت ثآ بةخشيون)!

ئةم ثياوة دةتوانيَت، بة زمانى حالأ، ئةم ضةشنة طفت‏وطؤية لةطةلأ خؤردا بكات، بةلآم خاوةنى ئاويَنةكة ناتوانيَت بةم شيَوازة ئةم طفت‏وطؤيةى لةطةلأدا بكات، ضونكة شويَنةوارى رِووناكيى خؤر بةثيَى سنوورى ئاويَنةكةى دةبيَت و بة ئةندازةى تواناى رِةنطدانةوةى ئةو ئاويَنةية رِووناكيى دةست دةكةويَت.

هةر بة ويَنةى ئةم دوو نموونةية، زاتى مةزنى خواوةندى تةنيا و صةمةديش، كة نوورى ئاسمانةكان و زةوى و ثادشاى ئةزةل و ئةبةدة‏، بة دوو شيَوة لة ماهييةتى مرؤظانةى ئادةميزاد دةردةكةويَت و دةدرةوشيَتةوة. ئةم دوو شيَوةيةش طةلـآ ثلةى بآ‏سنووريان لةخؤ طرتووة.

شيَوةى يةكةم: دةركةوتنيَكة لة ئاويَنةى دلأدا. بةهؤى ثةيوةستى‏يةكى ثةروةردطارى و ثةيوةندى‏بوون لةطةلَى‏دا، بة رِادةيةك كة هةموو مرؤظيَك لة دةمى طةشت و سلووك و برِينى ثلةكان‏دا، بةثيَى توانا و ليَهاتنى خؤى و بة طويَرةى درةوشانةوةى ناو و سيفةتةكان، ثاية و طفت‏وطؤ و موناجاتيَكى = ض جوزئى و ض كولليى = لةطةلأ ئةو نوورة ئةزةلى‏يةدا هةية. ثلةكانى زؤربةى هةرة زؤرى ئةو ويلايةتانةى كة لة سايةى ناوة‏ جوانةكان و سيفةتة مةزنةكان‏دا هةنطاو دةنيَن و سلووك دةكةن، لةم بةشةن.

شيَوةى دووهةم: دةركةوتنى درةوشانةوةى خواى طةورةية بؤ بةرزترين و طةورةترين كةسى طرؤى مرؤظ، بة درةوشانةوةى زاتى مةزنى خؤى و بة طةورةترين ثلةى ناوة ‏جـوانةكانى. ضـونكـة لةبةر ئةوةى مرؤظ رِووناكترينى بـةروبوومةكانى درةختى بوونةوةرانة‏ و لة هةمووشيان زياتر سيفةت و توانا و ليَهاتنى تيَدا جةم بووة، ئةوا دةتوانيَت هةموو ئةو درةوشانةوانةى ناوة‏ جوانةكانى خواى طةورة، كة لة "وجوود"دا بةرجةستة بوون، بة يةك جار لة ئاويَنةى رِؤحى خؤى‏دا دةربخات!

نهيَنيى "ميعراجى ئةحـمةدى" بريتى‏ية لةم درةوشانةوة ‏‏‏و‏ ‏دةركةوتنة، بة ضةشنيَك كة ويلايةتةكةى سةرةتايةكة بؤ ثيَغةمبةرايةتى‏يةكةى. "ويلايةت" بة ويَنةى ثياوى يةكةمى نموونةى دووهةم بة ناو سيَبةردا دةرِوات، بةلآم "ثيَغةمبةرايةتى" سيَبةرى تيَدا نى‏ية، بةلَكو بة ويَنةى ثياوى دووهةمى نموونةى دووهةم رِاستةوخؤ رِووى لة تةنيايى زاتى مةزنى ثةروةردطارة.

سةبارةت بة ميعراجيشةوة، كة كةرامةتيَكى هةرةمةزن و ثلةى هةرةبةرزى "ويلايةتى ئةحـمةدى"‏ية، ئةوا هيَندة بةرزبوونةوة و ثلةى يةك لة دواى يةكى برِى هةتا طةيشتة ثلةى "ثيَغةمبةرايةتى".

رِووى ناوةوةى ميعراج: ويلايةتة، ضونكة لة "خةلق"‏ةوة بؤ لاى "حةق" سةرخراوة..

بةلآم رِوالَةتى دةرةوةى ميعراج: ثيَغةمبةرايةتى‏ية، ضونكة لة لايةن "حةق تةعالا"‏وة بؤ لاى سةرجةمى "خةلق" هاتووة و رِةوانة كراوة.

"ويلايةت" بريتى‏ية لة‏: برِينى ثلةكانى نزيك‏بوونةوة لة خواى طةورةوة ‏و، ثيَويستى بة كات و برِينى ضةند ثلةيةكى زؤر هةية.

بةلآم "ثيَغةمبةرايةتى" كة مةزنترين رِووناكى‏ية، رِووى لة دةركةوتنى نهيَنيى: "ئةقرةبييةت"‏ى خواى طةورةية، كة يةك ضاوترووكاندنى كت‏وثرِى و ضركةيةكى خيَراى بة خورِةمى سةروزيادة، بؤية لة فةرموودةى ثيرؤزدا هاتووة كة: ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = يةكسةرى و خيَرا لة ميعراج طةرِاوةتةوة.

وا ئيَستاش طوفتارمان ئاراستةى ئةو مولحيدة دةكةين كة لة شويَنى طوآبيست‏دا دانيشتووة و، ثيَى دةلَيَين:

مادةم ئةم جيهانة وةك ولآتيَكى لةوثةرِى رِيَك‏وثيَكى‏دا و، لة ويَنةى شاريَكى لةرِادةبةدةر هاوسةنط و رِيَك و، كؤشكيَكى لة ئةندازة‏بةدةر رِازاوة و جوان‏داية، ئةوا دةبآ: فةرمانرِةوا و، خاوةن‏ و، سنعةتكاريَكى هةبيَت.

جا مادةم ئةو خاوةنة مةزن و، فةرمانرِةوا كاملأ و، سنعةتكارة جوانة هةية.. لة لايةكى تريشةوة مرؤظيَك هةية كة خاوةنى رِوانينيَكى هةمةكى‏ية و، لة رِيَى هةست و نةستةكانيةوة ثةيوةندى‏يةكى طشتيى بةو جيهان و ولآت و كؤشكةوة هةية.. ئةوا دةبآ ئةو كردطارة مةزنة ثةيوةندى‏يةكى بةرز و بةتينى لةطةلأ ئةم مرؤظةدا هةبيَت كة خاوةنى رِوانينيَكى ئاوا هةمةكى و هةست و شعووريَكى ئاوةها طشتى‏ية. بآ هيض طومانيَكيش طوفتارى قودسى و رِووتيَكردنى بةرزى خؤى ئاراستةى ئةو مرؤظة دةكات..

ئنجا مادةم لة نيَوان ئةو كةسانةى كة بةو ثةيوةندى‏ية بةرزة بةهرةوةر بوون، هةر لة زةمانى حةزرةتى ئادةمةوة = دروودى لةسةر بيَت = تا دنيا دنياية، حةزرةتى محمدى ثيَغةمبةرى ئةمين = صلى الله عليه وسلم = بة شايةتيى ئاسةوارةكانى (واتة بة حوكمرِانى‏كردنى بؤ نيوةى طؤى زةوى و ثيَنج‏يةكى طرؤى مرؤظايةتى و، طؤرِينى رِوخسارى مةعنةويى بوونةوةران و رِووناك‏كردنةوةيان).. بة مةزنترين و رِوونترين شيَوة ئةو ثةيوةندى‏ية بةرز و بلَندةى دةرخستووة، ئةوا شايستةترين و شايانترين كةسيَكة شةرةفمةندى ئةو ميعراجة ببيَت كة مةزنترينى ثلةكانى ئةو ثةيوةندى‏يةية!

بناغةي دووهةم

حةقيقةتي ميعراج ضي‏ية؟

وةلآم:

بريتى‏ية لة طةشت و طةرِان و برِينى ثلةكانى كةمالآت لة لايةن زاتى ئةحـمةدى‏يةوة، صلى الله عليه وسلم.

ئةمةش ئةوة دةطةيةنيَت كة:

خواى طةورة بة ضةند ناونيشان و ناويَكى جؤراوجؤر نيشانة و ئاسةوارةكانى ثةروةردطاريَتيى خؤى لة رِيَكخستنى بوونةوةران‏دا ثيَش‏ضاو خستووة و.. مةزنيى ثةروةردطاريَتى‏يةكةشى بة كارسازى و بةديهيَنان لة ئاسمانى هةموو ئةو فةرمانطانةدا ئاشكرا كردووة كة هةر خؤى بةديى‏هيَناون و، كة هةر يةكة لةو ئاسمانانة خولطةيةكى مةزنى عةرشى ثةروةردطارى و مةلَبةنديَكى شكؤمةندى هةلَس‏وكةوتى خواوةندن‏‏.

جا خواى طةورة، يةك لة دواى يةكى ئةو نيشانة مةزن و شويَنةوارة طةورانةى ثيشانى ئةو بةندة دةستنيشان‏كراوة هةلَبذاردةيةى خؤى داوة و، بة بوراق بةرزى كردووةتةوة و، لة فةرمانطةيةكةوة بؤ فةرمانطةيةكى ديكة و لة مةنزلَيَكةوة بؤ مةنزلَيَكى تر، بة ويَنةى مةنزلَطاكانى مانط، بردوويةتى و طشت ثلة و ثاية يةك لة دواى يةكةكانى بة ضةشنى برووسكة ثآ برِيوة. تاكو ثةروةردطاريَتيى خوايةتيى خؤى لة ئاسمانةكان‏دا ثيشان بدات و، ديدار و ضاوثآ‏كةوتنيشى لةطةلأ يةك‏بةيةكى برا ثيَغةمبةرةكانى و هةريةكةيان لة مةقامى خؤى لةو ئاسمانانةدا بؤ ساز بكات.. بةم شيَوةية، ثلة لة دواى ثلةى ثآ برِى تا بةرزى كردةوة بؤ مةقامى "قاب قوسين" و، بة لـآ‏درةوشـانةوةى "ئةحةدييةت"‏يش شةرةفمةندى طوفتار و بينينى خؤى كرد، تاكو هةموو كةمالآتيَكى ئادةمى لةودا جةم بكات و، ئةو بةندةيةى بةهرةمةندى طشت درةوشانةوة خوايى‏يةكان ببيَت و، شايةت بيَت بةسةر هةموو ضينةكانى بوونةوةرانةوة و، خةلَكى بةرةو دةسةلآتداريى ثةروةردطاريَتيى خواوةند بانط بكات و، ئةو شتانةشيان ثآ رِابطةيةنيَت كة مايةى رِةزامةنديى خواوةندن و، مةتةلأ و طرآكويَرةى بوونةوةرانيشيان بؤ شى بكاتةوة و نهيَنى‏يةكانيشيان بؤ بخاتة رِوو.

دةتوانريَت ئةم رِاستى‏ية بةرزة لة رِوانطةى دوو نموونةوة ببينريَت.

نموونةى يةكةم:

لة وتةى بيست‏و‏ضوارةم‏دا ئةم نموونةيةمان بةمةى خوارةوة رِوون كردووةتةوة:

"ثادشا"‏ى دنيايى لة ناوةندى فةرمانطةكانى حكوومةتةكةى‏دا ضةند ناونيشانيَكى جياجياى هةية و، لة نيَوان ضينةكانى رِةعيةتةكانى‏دا ضةند وةسفيَكى جؤراوجؤرى بؤ دادةنريَت و، لة تويَى يةك‏بةيةكى ثلةكانى ثادشايى‏يةكةشى‏دا خاوةنى ضةند نيشانة و ناويَكى جياجياية. بؤ نموونة: لة فةرمانطةكانى دادطةرى‏دا خاوةنى ناوى: "فةرمانرِةواى دادطةر"‏ة و.. لة فةرمانطة مةدةنى‏يةكان‏دا بة ناونيشانى "ثادشا" دةناسريَت و.. لة فةرمانطة سةربازى‏يةكان‏دا داراى ناوى: "سةركردةى طشتى"‏ية و.. لة فةرمانطة شةرعى‏يةكانيش‏دا بة ناونيشانى "خةليفة" تةماشا دةكريَت.. بةم جؤرة، طةلـآ ناونيشان و ناوى ترى هةية..

كةواتة "ثادشا" لةناو هةموو يةكيَك لة فةرمانطةكانى دةولَةتةكةى‏دا ثلة و ثاية و كورسى‏يةكى ئةوتؤى هةية كة بة ويَنةى عةرشيَكى مةعنةويى ئةو وان. جا لةسةر ئةم بناغةية، دةكرآ ئةم ثادشا تاك و تةنياية لة نيَوان فةرمانطةكانى ئةو ثادشايةتى‏ية و لة ناوةندى ضينةكانى حكوومةت‏دا خاوةنى هةزار و يةك ناو بيَت، واتة دةطونجآ هةزار و يةك عةرشى هاوضةقى يةك لةناو يةكى ببيَت، بة رِادةيةك كة دةلَيَى ئةو ثادشا فةرمانرِةواية لة هةموو يةكيَكى فةرمانطةكانى دةولَةتةكةى‏دا ئامادةية و، بة كةسيَتى‏ية مةعنةوى‏يةكةى و تةلةفؤنة تايبةتى‏يةكةى ئاطاى لة رِووداوةكانى يةك بة يةكيانة و، بة ياسا و رِيَساكانى خؤيشى و لة رِيَى نويَنةرةكانيةوة لة هةموو يةكيَكى ئةو ضينانةدا دةبينريَت و خؤيشى هةموويان دةبينيَت‏‏‏‏ و، بة دانست و زانست و هيَزى خؤى لة ثشت ثةردةوة هةموو ثلةيةك لةو ثلانة بةرِيَوة دةبات. ضونكة هةموو فةرمانطةيةك مةلَبةند‏‏‏ و جيَطاى تايبةتى خؤى هةية كة حوكمى هةريةكةيان لةوانى ‏تر ناضيَت و ضينةكانيشيان لة يةكتر جياوازة.

جا بآطومان ئةو ثادشاية، لة طةشتيَكى فراوان‏دا ئةو كةسةى كة مةبةستيةتى و هةلَبذاردةى خؤيةتى‏، دةطيَرِيَت‏‏ و، بةناو هةموو فةرمانطةكانى ئةو ثادشايى‏يةى‏دا دةيبات‏و، سام و شكؤى دةولَةتةكةى و مةزنيى ثادشايى‏يةكةى لة هةموو يةكيَكى ئةو فةرمانطانةدا ثيشان دةدات و، يةك‏بةيةكى ئةو فةرمانة حةكيمانةى خؤى بؤ دةردةخات كة تايبةتن بة هةموو يةكيَك لةو فةرمانطانةوة. بةم جؤرة، لة فةرمانطةيةكةوة بؤ فةرمانطةيةكى ديكة و، لة ضينيَكةوة بؤ ضينيَكى تر، دةيبات و بةرزى دةكاتةوة تا دةيطةيةنيَتة ثلةى مةقام و حـوزوورى خؤى. ئنجا دواى ئةوة لة لايةن خـؤيةوة بؤ لاى هةموو خةلَكى رِةوانةى دةكات و، هةندآ لة فةرمانة هةمةكى و طشتى‏يةكانى خؤيشى ثآ دةسثيَريَت كة ثةيوةندىيان بة سةرجةمى ئةو فةرمانطانةوة هةية.

ئيَمةش بةم جؤرة لة رِوانطةى ئةم نموونةيةوة دةرِوانين و، دةلَيَين:

ثةروةردطارى هةموو جيهانةكان، كة ثادشاى ئةزةل و ئةبةدة، لة ناوةندى ثلةكانى ثةروةردطاريَتى‏يةكةى‏دا طةلـآ كاروبار و ناونيشانى جياجياى هةية، بةلآم هةموو يةكيَك لةوانة بؤ يةكترى دةرِوانن..

هةروةها لة نيَوان فةرمانطةكانى خوايةتى‏يةكةى‏دا ضةند نيشانة و ناويَكى جؤراوجؤرى هةية، بةلآم لة يةكترى‏دا دةبينريَن..

هةروةها لة تويَى كار بةرِآ‏كردنة مةزنةكانى‏دا ضةند درةوشانةوة و دةركةوتنيَكى جياوازى هةية، بةلآم لة يةكتر دةضن..

هةروةها لةناو هةلَس‏وكةوتةكانى توانستةكةيشى‏دا ضةند ناونيشانيَكى هةمةجؤرةى هةية، بةلآم هةريةكةيان ئةوانى تر دةناسيَنيَت..

هةروةها لة ناوةندى درةوشانةوةى سيفةتةكانى‏دا ضةند مةزهةريَكى خاويَنى جياجياى هةية، بةلآم يةكتر دةردةخةن..

هةروةها لة نيَوان درةوشانةوةى كارةكانى‏دا ضةند هةلَس‏وكةوتيَكى لةيةك نةضووى هةية، بةلآم يةكترى تةواو دةكةن.

هةروةها لةناو سنعةت و بةديهاتووةكانى‏دا ضةند درةوشانةوةيةكى بةسام و شكؤ بؤ ثةروةردطاريَتى‏يةكةى هةية، بةلآم هةريةكةيان ضاوى لةوانى ترة.

جا لةسةر بناغةى ئةم نهيَنى‏ية مةزنة:

خواى طةورة ئةم طةردوونةى بةثيَى تةرتيبيَكى هيَندة سةير رِيَك‏خستووة كة مرؤظ تووشى سةرسامى و سةرسوورِمان دةكات، ضونكة هةر لة طةرديلةكانةوة، كة بة بضووكترين ضينةكانى بوونةوةران دادةنريَن، تا دةطاتة ئاسمانةكان.. ئنجا لة يةكةم ضينى ئاسمانةكانيشةوة تا دةطاتة عةرشى ئةعزةم، بريتين لة ضةند ئاسمانيَك كة يةك لةسةر يةك بنيات نراون و، هةر ئاسمانيَكيان لة حوكمى بن‏ميضى جيهانيَكى ترداية و، بة ويَنةى عةرشيَكى ثةروةردطارى و مةلَبةنديَك واية بؤ هةلَس‏وكةوتة خوايى‏يةكان.

خؤ هةرضةند دةطونجآ هةموو ناوةكان بة هةموو ناونيشانةكانيانةوة = لة رِوانطةى ئةحةدييةتةوة = لة هةموو ئةو فةرمانطة و ضينانةدا دةربكةون، بةلآم هةروةك تةنها ناونيشانى "فةرمانرِةواى دادطةر" لة فةرمانطةى دادطةرى‏دا زالأ و سةرةكى دةبيَت و ناونيشانةكانى تر شويَنكةوتةى ئةو ناونيشانة دةبن و بؤى دةرِوانن، بة هةمان جؤر = ولله المثل الأعلى = لة هةموو ضينيَكى بوونةوةران و لة هةموو يةكيَك لة ئاسمانةكانى‏دا ناونيشـان‏و ناويَكى خواى طةورة زالأ و فـةرمـانرِةوا دةبيَت و، ناونيشـانةكانى تر شـويَنكةوتة‏ و لة ناوةندى ئةودا دةبن.

بؤ نموونة: حةزرةتى عيسا = دروودى لةسةر بيَت = كة شةرةفمةندى ناوى "القدير"‏ى خواى طةورةية، لة ض ئاسمانيَك‏دا ضاوى بة ثيَغةمبةرى سةردارمان كةوت = صلى الله عليه وسلم = ئةوا خواى طةورة لة فةرمانطةى ئةو ئاسمانةدا رِاستةوخؤ بة ناونيشانى: "القدير" دةركةوتووة.

نموونةيةكى تر: ناونيشانى "المتكلم"‏يش كة حةزرةتى مووساى = دروودى لةسةر بيَت = ثآ بةهرةمةند بووة، بةسةر فةرمانطةى ئةو ئاسمانةدا زالَة كة مةقامى حةزرةتى مووساية، دروودى لةسةر بيَت.

جا ثيَغةمبةرى ئةعظه‏م، صلى الله عليه وسلم (كة بة ئيسمى ئةعظه‏م بةهرةمةند بووة و، ثيَغةمبةرايةتى‏يةكةشى طشتى‏ية و، هةموو درةوشانةوةكانى ناوة جوانةكانى خواى طةورةشى دةست‏كةوتووة) لةبةر ئةوةى ثةيوةنديى لةطةلأ سةرجةم فةرمانطةكانى ثةروةردطاريَتى‏دا هةية.. ئةوا دةبآ حةقيقةتى ميعراجةكةى داخوازى ضاوثآ‏كةوتنى هةموو ثيَغةمبـةران بيَت كـة لةو فةرمانطانةدا خاوةن مةقامن و، دةبآ بةناو هةموو ضينةكان‏دا برِوات‏ و تيَثةرِ ببيَت.

نموونةى دووهةم:

ناونيشانى "سةركردةى مةزن" كة يةكيَكة لة ناونيشانةكانى ثادشا‏، لة هةموو فةرمانطةيةكى سةربازى‏دا دةركةوتنيَكى هةية، هةر لة فةرمانطةى سةركردةى طشتى و سةرؤكايةتيى ئةركانةوة، كة فةرمانطةيةكى هةمةكى و فراوانة، تا دةطاتة فةرمانطةى عةريف، كة فةرمانطةيةكى هةندةكى و تايبةتة..

بؤ نموونة: هةموو تاكة سةربازيَك ويَنة و نموونةى سةركردايةتيى هةرةمةزنى سوثا لة خودى عةريفةكةى‏دا دةبينيَت، بؤية رِوو لة عةريفةكةى دةكات و فةرمانةكان لةو وةردةطريَت. بةلآم كة ئةم سةربازة خؤى بوو بة "عَريف" ناونيشانى ئةو سةركردايةتى‏ية لة فةرمانطةى سةرؤكةكةى‏دا دةبينيَت كة "رأس العرفا"‏ية و بؤ فةرمان‏وةرطرتن رِوو لةو دةكات. ئنجا كة بوو بة "رأس العرفاء" نموونة و دةركةوتنى سةركردايةتيى طشتى لة فةرمانطةى "ملازم"‏دا دةبينيَت، ضونكة فةرماندةى طشتى كورسى‏يةكى تايبةتيى لةو مةقامةدا هةية.. بةم جؤرة ناونيشانى ئةو سةركردايةتى‏ية مةزنة لة هةموو فةرمانطةكانى ترى وةك فةرمانطةى: "نةقيب و رِائيد و فةريق و موشير"دا دةبينيَت، بةثيَى فراوانيى يان تةنط و تةسكيى هةريةك لةو بازنانة.

ئيَستا ئةطةر فةرماندةى هةرةمةزن بيةويَت ئةرك و فةرمانبةرى‏يةك كة ثةيوةنديى بة هةموو فةرمانطة سةربازى‏يةكانةوة ببيَت بة تاكة سةربازيَك بسثيَريَت و، بيةويَت بؤ مةقاميَكى هيَندة بلَند بةرزى بكاتةوة كة لة لايةن هةموو ئةو فةرمانطانةوة ببينريَت و ئةويش هةموو ئةوان ببينيَت، وةك بلَيَى بةرِيَوةبةر و سةرثةرشتيكارى هةموويان بيَت، ئةوا بآ هيض طومانيَك سةركردةى هةرة مةزن ئةو تاكة سةربازة بة ناو هةموو ئةو فةرمانطانةدا دةبات، هةر لة فةرمانطةى عةريفةوة تا فةرمانطة مةزنةكةى خؤى، تاكو هةموويان ببينيَت و ئةوانيش هةموويان ئةو ببينن. ثاش ئةوة لة مةقامى حوزوورى خؤى وةرى‏دةطريَت و، بة طوفتارى خؤى شةرةفمةندى دةكات و، بة فةرمانةكانى خؤى و مةدالياكانيشى رِيَزى لـآ دةطريَت.. ثاشان لة هةمان كات‏دا و بة يةك ضاوترووكاندن دةينيَريَتةوة بؤ ئةو شويَنةى كة ليَوةى هاتووة.

ثيَويستة سةرنج بؤ لاى خالَيَكى ناو ئةم نموونةية رِابكيَشين، كة بريتى‏ية لةوةى: ئةم ثادشاية ئةطةر كؤلَةوار و دةستةوسان نةبيَت و، هةروةك هيَزى رِوالَةتيى هةية توانستيَكى رِؤحى و مةعنةويشى هةبيَت، ئةوا كةسانيَكى وةك فةريق و موشير و ملازم ناكات بة وةكيل، بةلَكو هةر بة خودى خؤى لة هةموو شويَنيَك‏دا ئامادة دةبيَت و هةر خؤى رِاستةوخؤ لة ثشتى ضةند ثةردةيةك و ضةند كةسيَكى خاوةن مةقامةوة فةرمانةكانى دةردةكات، هةروةك دةطيَرِنةوة كة ضةند ثادشايةك هةبوون كة ئةولياى كاملأ بوون و، لة ضةندين فةرمانطةى زؤر و لة شيَوةى هةندآ كةس‏دا، فةرمانةكانى خؤيان جآ‏بةجآ كردووة‏.

بةلآم ئةو حةقيقةتةى كة ئيَمة لة ضاويلكةى ئةم نموونةيةوة بؤى دةرِوانين بريتى‏ية لةوةى كة: حوكم و فةرمان رِاستةوخؤ لة لايةن سةركردةى طشتى‏يةوة بؤ هةموو يةكيَك لة فةرمانطةكان ديَت و، لةوآدا بة فةرمان و ويست و هيَزى خؤى، كة هيض كؤلَةوارى‏يةكى تيَدا نى‏ية، دةست‏بةجآ، جآ‏بةجآ دةكريَت.

جا بة ويَنةى ئةم نموونةية:

هةموو ضينيَك لة ضينةكانى بةديهاتووان و تاقمةكانى بوونةوةران، هةر لة طةرديلةكانةوة تا هةسارةكان و لة ميَرووةكانةوة تا ئاسمانةكان، ئةوانةى كة بة كةمالَى ملكةضى و طوآرِايةلَى: فةرمانةكانى ثادشاى ئةزةل و ئةبةد و، كاروبارةكانى فةرمانرِةواى زةوى و ئاسمانةكان و فةرماندةى موتلَةقى خاوةن فةرمانى "كن، فيكون"‏يان تيَدا جآ‏بةجآ دةكريَت.. لة هةموو يةكيَك لةو ضينانةدا، فةرمانطةى ثةروةردطاريَتى‏يةكى مةزن و، فةرمانرِةوايةتى‏يةكى زالأ، بة ضةند ضينيَكى جؤراوجؤر و ضةند تاقميَكى جياجياى بضووك و طةورة و جوزئى و كوللى دةبينريَت، كة هةريةكةيان رِووى لةوى ترة.

جا بؤ ئةوةى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = لة رِيَى بينينى ئةنجامدانى ئةركى بةندايةتى‏ية جؤراوجؤرةكانى هةموو ضينةكانةوة، لة طشت ئامانجة بةرزة خوايى‏يةكان و ئةنجامة مةزنةكانى ناو طةردوون تآ بطات..

هةروةها بؤ ئةوةى بة بينينى دةستةلآتداريى ثةروةردطاريَتيى مةزنى خواى طةورة و سام‏و شكؤى فةرمانرِةوايةتى‏ية خاوةن عيززةتةكةى ثةى بةو شتانة ببات كة مايةى رِةزامةنديى ئةو خاوةن مةزنى و طةورةيى‏يةن‏..

هةروةها بؤ ئةوةى ببيَت بة بانطةوازكارى خةلَكى بؤ لاى خواى طةورة..

ئةوا دةبآ بة ناو سةرتاسةرى ئةو ضين و فةرمانطانةدا برِوات تا دةطاتة عةرشى ئةعظه‏م، كة ناونيشانى فةرمانطة مةزنةكةى خواوةندة و، دةبآ برِواتة "قاب قوسين" واتة بضيَتة مةقاميَك لة نيَوان "ئيمكان و وجوب"‏دا كة بة: "قاب قوسين" ئاماذةى بؤ كراوة و، موقابةلةى زاتى جوان و شكؤمةندى خواى طةورة بكات.

جا حةقيقةتى ميعراج بريتى‏ية لةم رِؤشتن و طةشت و موقابةلةية!

ئنجا هةروةك هةموو مرؤظيَك لة رِيَى "ذيرى"يةوة بة خيَرايى ئةنديَشة دةطةرِيَت و.. هةموو وةلى‏يةكيش بة "دلأ" بة خيَرايى هةورةبرووسكة جم‏وجوولَى خؤى هةية و.. هةموو مةلائيكةتيَك لة "جةستة نوورانى‏"ية‏كةى‏دا بة خيَرايى رِؤح لة عةرشةوة بؤ فةرش و لة فةرشةوة بؤ عةرش ديَت و دةرِوات و.. ئةهلى بةهةشتيش بة خيَرايى بوراق لة مةيدانى حةشرةوة بؤ بةهةشت و بةرةو مةودايةكى دوورى زياتر لة ثيَنج‏سةد سالأ، بةرز دةبنةوة..

بة هةمان جؤر، جةستة و لةش و لارى حةزرةتى محمديش = صلى الله عليه وسلم = كة طةنجينةى ئاميَرة بةرزةكانى و خولطةى ضةندين كارمةنديى لةسنووربةدةرى رِؤحة بةرزةكةيةتى. بآ هيض طومانيَك، هاوطةشتى ئةو رِؤحة محمدى‏ية دةبيَت كة يةك ثارضة نوورة و، لة توانا و ليَهاتنى نوورداية و، ئنجا لة دلَى ئةولياكان نيان‏تر و، لة رِؤحى مردووان ناسك‏تر و، لة لةش و لارى مةلائيكةتانيش تةنك‏ترة و، لة جةستةى ئةستيَرةيى و تةنى ميساليش طةلـآ ناسك و نيان‏ترة.. بآ هيض طومانيَك، ئةو جةستةية هاوطةشتى ئةم رِؤحة دةبيَت و لةطةلأ ئةو لةو ميعراجةدا بؤ عةرشى ئةعظه‏م سةر دةخريَت و بةرز دةبيَتةوة!

با ئيَستاش سةيريَكى ئةو مولحيدة بكةين كة لة مةقامى طوآبيست‏دا دانيشتووة.

وا بة دلأدا ديَت كة ئةو مولحيدة لة دلَى خؤى‏دا دةلَيَت:

من نة ئيمانم بة خوا هةية و نة ثيَغةمبةريش دةناسم، ئيتر ضؤن باوةرِ بة ميعراج بكةم؟

ئيَمةش ثيَى دةلَيَين:

مادةم لة رِاستى‏دا ئةم بوونةوةرانة هةن و، ضةندين كار و بةديهيَنانيان تيَدا دةبينريَت..

مادةم كارى رِيَك‏و‏ثيَك بآ بكةر و، كتيَبى رِةوان بآ نووسةر و‏‏، نةخش و نيطارى ناوازةش بآ ويَنةكيَش نةبووة و نابيَت..

ئةوا دةبآ ئةم كارة سةرانسةر حيكمةتانةى كة هةموو شويَنيَكى بوونةوةرانيان طرتووةتةوة: بكةريَكيان هةبيَت و، ئةم نةخش و نيطارة ناوازة و ناميلكة رِةوانانةش كة طؤى زةوى‏يان ثرِ كردووة و لة هةموو وةرزيَك‏دا نوآ دةبنةوة، دةبآ نيطاركيَش و نووسةريَكيان ببيَت.

ئنجا لةبةر ئةوةى كة بوونى دوو فةرمانرِةوا لة هةر شـتيَك‏دا رِيَسـاى ئةو شـتة تيَك دةدات‏ و.. لة لايةكى تريشةوة ئيَمة كة ضاو دةطيَرِين رِيَسا و رِيَك‏وثيَكيى تةواو لة هةموو شتيَك‏دا دةبينين، هةر لة بالَى ميَشةوة تا دةطاتة ضراكانى ئاسمان..

ئةوا دةبآ ئةو فةرمانرِةواية "تاك" و "تةنيا" بيَت. ضونكة سنعةت و حيكمةت لة هةموو بةديهاتووان‏دا هيَندة ورد و ناوازةن كة دةبآ سنعةتكارةكةيان خاوةنى توانستيَكى رِةها بيَت‏و تواناى بةسةر هةموو شتيَك‏دا هةبآ و لة هةموو شتيَك‏دا زانا بيَت. ضونكة ئةطةر يةك فةرمانرِةواى تاك و تةنيا نةبواية ئةوا ثيَويست دةبوو بة ئةندازةى ذمارةى بوونةوةران خواى جؤراوجؤر ببواية و، ئةو كاتةش هةموو يةكيَك لةو خوايانة لة يةك دةضوون و دذى يةكتريش دةبوون! ديارة لة حالَيَكى وادا تيَك‏نةضوونى ئةو رِيَساية مةحالَيَكى ئةندةر هةزار مةحالأ دةبيَت!!

ثاشان لةبةر ئةوةى ضينةكانى ئةم بوونةوةرانة = وةك بة رِوونى لة بةرضاوداية = هةزار جار زياتر لة (سوثاى رِيَكخراو) رِيَك‏وثيَكى و طوآ‏رِايةلَى دةردةخةن.. ئةوةتا هةريةك لة جم‏وجوولَةكانى ئةستيَرةكان و خؤر و مانط تا دةطاتة رِيَك‏وثيَكيى طولَى ضوالة، لةو نيشانة و مةداليايانةدا كة خاوةن توانستى ئةزةلى ثيَى بةخشيون‏‏ و ئةو بةرطة جوانانةش كة ئةو لةبةرى كردوون و لةو جم‏وجوولأ و كارانةش‏دا كة بؤى دةستنيشان كردوون‏، هيَندة رِيَك‏وثيَكيى ناوازة‏‏ و كاملأ دةردةخةن كة هةزار هةزار جار لة سةرووى ئةو رِيَسا و طوآرِايةلَى‏يةوةية سوثا ئةنجامى دةدات.. لةبةر ئةوة، ئةم بوونةوةرانة = بة حةتمى = خاوةنيَكى حةكيمى خاوةن دانستى رِةهايان هةية كة لة ثشت ثةردةى غةيبةوةية و، بةديهاتووانيش ضاوةرِوانى فةرمانةكانى ئةون تاكو لة خؤيان‏دا جآ‏بةجآ‏يان بكةن.

ئنجا مادةم ئةو خاوةن دانستة رِةهاية، بة شايةتيى هةموو كاروبارة ثرِ لة حيكمةتةكانى و بةو ئاسةوارة مةزنانةش كة دةريان‏دةخات، ثادشايةكى شكؤمةندة و..

بـةو ضـاكـة و نيعمـةتانةش كة دةيانبةخشـيَت، ثةروةردطاريَكى خاوةن ميهرةبانيى فراوانة‏ و..

بةو دروست‏كراوة ناوازانةش كة ثيَش‏ضاوى خستوون، دروستكةر و داهيَنكاريَكى واية كة سنعةتى خؤى طةلـآ خؤش دةويَت و..

بةو ئارايشتة جوان و سنعةتة ناوازانةى كة لة هةموو لايةك‏دا بلآوى كردوونةتةوة، دةردةكةويَت كة: بةديهيَنةريَكى داناية، دةيةويَت هةستى سةرسوورِمان لاى خاوةن هةست‏و شعوورةكان بورووذيَنيَت و سةرنجى ثآ‏جوان‏بوونى بةديهاتووانى لة لايةن ئةوانةوة ثآ رِابكيَشيَت و..

ئنجا لةو جوانى‏ية دلَطير و بآ‏ويَنةيةوة، كة لة بةديهيَنانى جيهان‏دا بة ناوازةيى ثيَش‏ضاوى خستووة، دةردةكةويَت كة: دةيةويَت بةديهاتووة خاوةن هةست و شعوورةكانى تآبطةيةنيَت كة: مةبةستى لةم ئارايشتانة ضى‏ية و؟ بوونةوةران لةكويَوة هاتوون و‏‏؟ بؤ كوآ دةرِؤن؟

مادةم ئةو فةرمانرِةوا خاوةن حيكمةت و كردطارة زاناية‏، ئاوةهاية ‏‏.. ئةوا بآ هيض طومانيَك ثةروةردطاريَتى‏ية مةزنةكةى خؤى دةردةخات و ئاشكراى دةكات..

ئنجا لةبةر ئةوةى بة‏: دةرخستنى ئاسةوارةكانى لوتف‏‏‏ و‏‏ ميهرةبانى‏ و بلآوكردنةوةى سنعةتة ناوازةكانى، دةيةويَت خؤى بناسيَنيَت و لاى خاوةن هةستان خؤى خؤشةويست بكات، ئةوا بآطومان، بةهؤى رِاطةيةنةريَكى ئةمينةوة، ئةو داواكارىيانة رِادةطةيةنيَت كة لة خاوةن هةستانى دةويَت و، هةر لةم رِآيةوة ئةو شتانةشيان بؤ رِوون دةكاتةوة كة مايةى رِةزامةنديى ئةون. كةواتة بة حةتمى لة نيَوان خاوةن هةستةكان‏دا يةكيَك دةست‏نيشان دةكات كة ثةروةردطاريَتى‏يةكةى خؤى لة رِيَى ئةوةوة دةربخات و.. بانطةوازكاريَك لة نيَوان ئةوان‏دا هةلَدةبذيَريَت تاكو بة نزيكيى خؤى بةهرةمةندى بكات و هةوالَى بةديهاتووة خؤشةويستةكانى خؤيشى لةو رِآ‏يةوة رِابطةيةنيَت و.. مامؤستايةك دادةنيَت كة خاوةن هةستةكان لة ئامانجة بةرزةكانى خواوةند شارةزا بكات و، لةم رِآ‏يةوة كةمالآتى خؤى دةربخات و.. رِابةريَك دادةنيَت كة خةلَكى شارةزاى واتا و ناوةرؤكى بوونةوةران بكات تاكو ئةو مةتةلَةى كة لةم طةردوونةدا دايناوة، بة طرآ‏كويَرة و شى‏نةكراوةيى نةميَنيَتةوة و، ئـةو كاروبـارة ثةروةردطارىيانةش كـة لـةم بوونةوةرانةدا حـةشـارى داون، بآ واتـا دةرنةضن‏ و.. ثيَشةوايةك دةست‏نيشان دةكات كة خةلَكى بة ئامانجةكانى خواوةند ئاشنا بكات تاكو جوانكارىيةكانى سنعةتى خؤى = كة ثيَش‏ضاوى خستوون = بآ‏هوودة و بآ‏سوود دةرنةضن و، بآ هيض طومانيَك لة نيَوان ئةو خاوةن هةستانةدا يةكيَكيان بؤ ثلةيةكى بلَندتر لة هى هةموويان بةرز دةكاتةوة‏‏ و ئنجا ئةو شتانةى تآدةطةيةنيَت كة مايةى رِةزامةنديى خؤين‏‏‏ و، ثاشان دةينيَريَتةوة بؤ لاى ئةوان.

مادةم "حةقيقةت" و "حيكمةت" داخوازى ئةمةن، ئةوا شايانترين و شايستةترين كةس كة بتوانيَت مافى تةواو بةم كارمةندى و ئةركانة بدات: حةزرةتى محمدة، صلى الله عليه وسلم. ضونكة لة رِاستى‏دا بة تةواوترين شيَوة ئةو ئةركانةى ئةنجام دا. شايةتى رِاست و دادطةريش لةسةر ئةمة بريتى‏ية لةو جيهانى ئيسلامةى كة دايمةزراند و ئةو نوورة رِووناكةى ئايينى ئيسلاميش كة ئاشكراى كرد..

لةبةر ئةمانة، دةبآ ئةم ثيَغةمبةرة بةرِيَزةى خؤى = صلى الله عليه وسلم = رِاستةوخؤ بةرز بكاتةوة بؤ مةقاميَكى هيَندة بلَند كة لة سةرووى ثلةى هةموو بوونةوةران و طشت بةديهاتووانةوة بيَت، تاكو بة ئامادةبوون لة بةردةم حوزوورى ثةروةردطارى هةموو جيهانةكان‏دا بةهرةمةند ببيَت. كةواتة "ميعراج" ئةم حةقيقةتة دةردةخات و رِاى‏دةطةيةنيَت.

ثوختةى ئةم قسةية: خواوةندى خاوةن دانستى رِةها ئةم بوونةوةرة مةزنانةى رِيَك‏خسـتووة و رِازاندوونيةتةوة تاكو ئةم ضةشـنة مةبةسـتة طةورة و ئامـانجة بةرزانة دةربخات و.. ئنجا لة نيَوان ئةم بوونةوةرانةش‏دا طرؤى مرؤظى بةدى‏هيَناوة كة دةتوانيَت هةموو وردةكارى‏يةكانى ئةم ثةروةردطاريَتى‏ية طشتى‏ية و سةرجةم رِاستى‏يةكانى ئةم خوايةتى‏ية شكؤمةندة ببينيَت.. جا بآطومان ئةو خاوةن دانستة رِةهاية لةطةلأ ئةم مرؤظةدا دةدويَت و ئامانجةكانى خؤى تيَدةطةيةنيَت.

ئنجا لةبةر ئةوةى هةموو مرؤظيَك ناتوانيَت بؤ بةرزترين مةقامى هةمةكى بةرز ببيَتةوة و، بة تةواوةتى دةستبةردارى هةندةكيَتى و "ثلة نزمى" ببيَت، ئةوا بآ‏طومان ئةو ئةركة بة هةنديَك لةو كةسة تايبةتمةندانة دةسثيَريَت، تاكو ثةيوةنديى لةطةلأ هةردوو لادا ببيَت، واتة: دةبآ مرؤظ بيَت تاكو طرؤى مرؤظ فيَر بكات و بةو ئامانجة ناوبراوانةيان ئاشنا بكات، لة هةمان كاتيش‏دا خاوةنى رِؤحيَكى لةوثةرِى بةرزى و بلَندى‏دا بيَت تاكو رِاستةوخؤ شةرةفمةندى طوفتارى خواوةند ببيَت.

ثاشان، لةبةر ئةوةى باشترين و طةورةترين كةس لةناو طرؤى مرؤظ‏دا كة ئامانجةكانى ثةروةردطارى جيهانيانى رِاطةياندبيَت و، ئةو تةليسمةى ئاشكرا كردبيَت و مةتةلَى بةديهاتنى شى كردبيَتةوة و، كاملَترين كةسيَك بيَت كة خةلَكى بؤ لاى مةزنيى لايةنة جوانةكانى ثةروةردطاريَتيى خوا بانط كردبيَت: حةزرةتى محمدة، صلى الله عليه وسلم.. ئةوا بآ هيض طومانيَك لة نيَوان هةموو طرؤى مرؤظ‏دا طةشت و طةرِان و سلووكيَكى تايبةتى و مةعنةويى بةرزى بؤ دةست‏نيشان دةكريَت كة لة جيهانى ماددى‏دا لة شيَوةى طةشت و طوزاردا بيَت و، لة ثشتى ضينى بوونةوةران و بةرزةخى ناوةكان و درةوشانةوةى سيفات و كارةكانةوة ضةندةها ثلةى يةك لة دواى يةك دةبرِيَت كة بة "حةفتا هةزار ثةردة" ناو دةبريَن.

"ميعراج" بريتى‏ية لةمة.

هةروةها بة خةيالأدا ديَت كة: تؤى طوآبيست لة ناخى دلَتةوة دةلَيَيت:

ض واتايةك لةوةدا هةية كة: دواى برِينى ماوةى هةزاران سالأ و تيَثةرِبوون لة حةفتا هةزار ثةردةوة ئامادةى حوزوورى ئةو خواوةندة ببيَت كة لةضاو هةموو شتيَكى تر لة ئيَمةوة نزيك‏ترة؟ ضؤن باوةرِ بةمة بكةم؟

ئيَمةش دةلَيَين:

خواى طةورة بؤ هةموو شتيَك لة هةموو شتيَك نزيك‏ترة، بةلآم هةموو شتيَك بة دوورى‏يةكى رِةها لةو خواوةندةوة دوورن!

طريمان "خؤر" خاوةنى هةست و شعوور و طوفتار بيَت، ئةوا دةتوانيَت بةو ئاويَنةيةى كة لةناو دةستت‏داية قسةت لةطةلأدا بكات و هةر هةلَس‏وكةوتيَكى مةبةست بيَت لة تؤدا ئةنجامى بدات. جا لة كاتيَك‏دا كة خؤر لة بيلبيلةى ئاويَنةئاساى ضاوتةوة ليَت نزيك‏ترة، كةضى هةر لةو كاتةدا تؤ نزيكةى ضوار ‏هةزار سالأ رِآ لة خؤرةوة دووريت‏‏‏ و، هةرطيز ناتوانيت بة هيض شيَوةيةك توخنى بكةويت و ليَى نزيك ببيتةوة، تةنانةت طةر بؤ مةقامى مانطيش بةرز ببيتةوة و، برِؤيتة خالَيَكى بةرامبةرى رِاستةوخؤى خؤرةوة، هيَشتا جطة لة شتيَكى وةك "ئاويَنةى ويَنةدةرةوةى خؤر" ضيى تر دةرناكةويت و هيضى ترت دةست ناكةويَت!

خؤرى ئةزةل و ئةبةديش كة خواوةندى طةورةية = ولله المثل الأعلى = بة هةمان جؤرة، بؤ هةموو شتيَك لة هةموو شتيَك نزيك‏ترة، هةرضةندة هةموو شتيَك بة ضةشنيَكى رِةها لة خواوةندةوة دوورة. مةطةر كةسيَك ضينةكانى سةرجةمى بوونةوةران = يةك لة دواى يةك = ببرِيَت و، لة "هةندةكيَتى" دةرباز ببيَت و بة ناو يةك‏بةيةكى ثلة "هةمةكى‏يةكان"‏دا سةربكةويَت و، بة ناو هةزاران ثةردةدا برِوات و، لة يةكيَكى ئةو ناوانة نزيك بيَتةوة كة دةورى هةموو بوونةوةرانيان داوة.. بةم جؤرة، طةلـآ ثلةى زؤر و زةبةندة لة بةردةم خؤى‏دا ببرِيَت، ئنجا بة جؤريَك لة جؤرةكانى "نزيكى" شةرةفمةند ببيَت.

نموونةيةكى تر: هةموو تاكة سـةربـازيَك لة كةسـايةتيى مةعنةويى سـةركردةى هةرة مةزن‏ و طشتيى سوثاوة تابلَيَى دوورة و، لة ماوةيةكى يةكجار دوور و لة ثشتى ضةندين ثةردةى مةعنةويى زؤرةوة بؤ ئةو سةركردةيةى دةرِوانيَت و، بة نموونةيةكى بضووك لة ثلةى عةريفةكةى‏دا دةيبينيَت..

بةلآم بؤ نزيك‏‏بوونةوةى رِاستةقينةى لة كةسايةتيى مةعنةويى سةركردةى مةزنةوة، دةبآ بة ضةندين ثلةى هةمةكيى زؤرى وةك ثلةى ملازم و نةقيب و رِائيد و... هتد‏..دا طوزةر بكات، لة كاتيَك‏دا كة سةركردةى مةزن لاى ئامادةية و لة رِيَى فةرمان و ياسا و ضاوديَريى دانست و زانستةكةيةوة ئةم دةبينيَت و، طةر لة جيهانى مةعنا و رِؤحيش‏دا سةركردة بيَت ئةوا بة زاتى خؤيشى ئامادةى لاى ئةو سةربازة دةبيَت، هةروةك بة شيَوة و رِوالَةت لة لاى ئامادةية.

لةبةر ئةوةى لة وتةى شازدةهةم‏دا = بة ضةشنيَكى بآ‏طومان = ئةم رِاستى‏ية ضةسثيَنراوة، ئةوا ليَرةدا بةم ئةندازة كورتة واز دةهيَنين.

هةروةها ديَت بة خةيالأدا كة تؤ لة ناخى دلَتةوة دةلَيَيت:

من ئينكاريى بوونى "ئاسمانةكان" دةكةم و باوةرِم بة "مةلائيكةت" نى‏ية، ئيتر ضؤن باوةرِ بة طةشت و طةرِانى مرؤظيَك بة ناو ئاسمانةكان‏دا و ديدارى لةطةلأ مةلائيكةتةكان‏دا، دةكةم؟

بةلَآ، تيَطةياندنى كاريَك و ثيشاندانى شتيَك بؤ كةسيَكى وةك تؤ كة ثةردة بةسةر ضاوى‏دا درابيَت و و ذيريشى دابةزيبيَتة ضاوى و جطة لة ماددة ضيى‏تر نةبينيَت‏، كاريَكى طةلـآ سةخت‏‏ و دذوارة. بةلآم "رِاستى" هيَندة خاويَن‏‏ و رِوونة كة تةنانةت كويَرةكانيش دةيبينن. بؤية دةلَيَين:

قسةى هةموان لةوةدا يةكانطير بووة كة بؤشايى لاى سةروومان(الفضاء) ثرِة لة "أثير" ضونكة رِووناكى و، كارةبا و، طةرمى و، شلة ناسك و نيان و بة خورِةمةكانى ترى هاوضةشنيان، بةلَطةن لةسةر بوونى: "ماددة"يةك كة بؤشايى ثرِ كردووةتةوة.

جا هةروةك بةروبوومةكان بةلَطةى بوونى درةختةكانيانن و، طولَةكانيش باخضةكان دةضةسثيَنن و، طولَةطةنمةكانيش بةلَطةى كيَلَطةكانيانن و، ماسى‏يةكانيش بة رِوونى و ئاشكرا دةبن بة بةلَطة لةسةر دةرياكانيان.. ئةم ئةستيَرانةش، بة زةروورةت و بةداهةت، بةلَطةن لةسةر بوونى باخضة و شويَنى سةرهةلَدان و كيَلَطة و دةرياكانيان.

ئنجا مادةم جيهانى "عولْوى" بة ضةند شـكلأ و شيَوةيةكى جؤراوجؤر بنيات‏نراوة و، هةريةكةيان لة ناوةندى ضةند بارودؤخيَكى جياوازدا ضةندين حوكمى جياجيا دةردةخات، ئةوا شويَنى سةرهةلَدانى ئةو حوكمانةش = كة ئاسمانةكانن = بة هةمان جؤر جياوازن و لة يةكترى جيان، ضونكة هةروةك مرؤظ جطة لة لةشى ماددى، ضةندين جؤرى "بوون"‏ى ترى مةعنةويى هةية وةك: ذيرى و، دلأ و، طيان‏‏‏‏‏ و‏‏، ئةنديَشة و، حافيظه و، غةيرى ئةمانةش.. "جيهان"يش بة هةمان جؤرة‏، كة لة شيَوةى مرؤظيَكى طةورةترداية‏ و‏‏، "بوونةوةران"يش = كة ئةو درةختةية بةرى مرؤظى طرتووة = جطة لة جيهانى جيسمانى(ماددى) طةلـآ جيهانى ترى تيَداية. ئةمة ويَرِاى ئةوةى كة هةريةك لةو جيهانانة خاوةنى ئاسمانى خؤيةتى، هةر لة جيهانى زةوى‏يةوة تا دةطاتة جيهانى بةهةشت.

سةبارةت بة مةلائيكةتيشةوة دةلَيَين:

لة كاتيَك‏دا زةوى، كة لة هةسارة مامناوةندى‏يةكانة و لةضاو ئةستيَرةكانيش‏دا ضرِ و بضووكة، ثرِ بيَت لة ضةندين جؤرى لةذمارةبةدةرى "ذيان" و "هةست و شعوور" كة بةنرخترين و درةخشانترين بوونةوةرن.. ئايا دةبآ سةبارةت بة ذيان و هةست و شعوورةوة ئاسمانةكان ضؤن بن؟ كة بريتين لة ضةند دةريايةكى فراوان بؤ مةلة تيَداكردنى ئةو ئةستيَرانةى كة وةك بالَةخانةى رِازاوة و كؤشك و تةلارى طةردن‏كةش وان لةضاو ئةو زةوى‏يةى كة وةك مالَيَكى تاريكى بضووك واية؟

كةواتة ئاسمانةكان ضةندين رِةطةزى جؤراوجؤرى لةذمارةبةدةريان لة خاوةن هةست و خاوةن ذيانةكان تيَداية، كة مةلائيكةت و رِؤحانىيانن‏‏‏.

جا لةبةر ئةوةى لة تةفسيرةكةمان‏دا كة ناوى: "إشارات الإعجاز في مظان الإيجاز"‏ة، لة دةمى تةفسير‏كردنى ئايةتى: (ثُمّ اسْتَوى اِلى السَّماءِ فَسَوّاهُنَّ سَبْعَ سَموات) (البقرة:29)‏دا بة ضةشنيَكى بآ‏طومان "بوون" و "فرةيى"‏ى ئاسمانةكانمان ضةسثاندووة و، لة وتةى بيست‏ونؤهةميش‏دا بة جؤريَك كة طومان توخنى نةكةويَت بوونى مةلائيكةتمان ضةسثاند، ئةوا ليَرةدا بة كورتى لةم باسة دواين و دريَذةثآدانيان بةو دوو ثةيامة دةسثيَرين.

بة كورتى: "بوون"ى ئاسمانةكان كة لة "أثير" دروست كراون و رِيَضكة و مةسارى: كارةبا و، رِووناكى و، طةرمى و، جازيبييةت و، شلة ناسك و نيانة بة خورِةمةكانى ترى هاوضةشنيانن و، لةبار و شياون بؤ جم‏و‏جوولَى ئةستيَرةكان و هةسارة طةرِؤكةكان، وةك فةرموودةى ثيرؤز بة: "السماءُ موجٌ مكفوفٌ"[1] ئاماذةى بؤ كردووة.. ئةم ئاسمانانة هةر لة رِيَى كاكيَشانةوة (كة بة طةلةستيَرةى ئاسمان ناو دةبريَت) تا دةطاتة نزيكترين هةسارة ليَمانةوة، ضةند بارودؤخيَكى جياجيا‏ و ضةند شكلأ و شيَوةيةكى جؤراوجؤريان لة حةوت ضين(طبقة)‏دا لةخؤ طرتووة كة هةر يةكةيان لة حوكمى بن‏ميضيَك‏داية بؤ جيهانيَكى تر، هةر لة جيهانى زةوى‏يةوة تا جيهانى بةرزةخ و جيهانى ميسال و تا جيهانى دوارِؤذ.. حيكمةت و مةنتيقى ذيرى داخوازى ئةمةن.

هةروةها ديَت بة خةيالأدا كة تؤى مولحيد دةلَيَيت:

ئيَمة طةلـآ بة سةختى دةتوانين بة فرِؤكة بؤ بةرزايى‏يةكان سةربكةوين و زؤر بة طرانى دةطةينة ماوةى ضةند كيلؤمةتريَك، ئايا ضؤن دةطونجآ مرؤظيَك هةر بة جةستةى خؤى لة ضةند خولةكيَك‏دا ماوةى هةزاران سالأ ببرِيَت و ثاشان بطةرِيَتةوة بؤ شويَنى خؤى؟!

ئيَمةش دةلَيَين:

تةنيَكى قورسى وةك طؤى زةوى، بةثيَى ئةو زانيارىيانةى بة دةستتان هيَناوة، لة بزووتنة سالآنةكةى‏دا و لة ماوةى يةك خولةك‏دا قؤناغيَك دةبرِيَت كة نزيكةى سةد و هةشتا و هةشت سةعات رِآية، واتة زةوى لة يةك سالأدا ماوةى بيست‏وثيَنج هةزار سالأ دةبرِيَت..

جا ئةو خاوةن توانا شكؤمةندةى كة بةم جم‏و‏جوولأ و بزووتنة رِيَك‏و‏ثيَك و وردانة ئةم زةوى‏ية زةبةلاحة بةرِآ دةخات و دةيجوولَيَنيَت‏‏‏.. ئايا ناتوانيَت مرؤظيَك بؤ عةرش ببات؟.. ئايا ئةو دانستةى كة بة ياسايةكى ثةروةردطارى = كة ناوى جازيبييةتى خؤرى لـآ نراوة = و بة ويَنةى موريدى تةريقةتى مةولةوى ئةم زةوى‏ية قورسة دةخاتة طةرِ، ئايا ناتوانيَت بة جازيبةى سؤز و ميهرى خواوةندى ميهرةبان و كيَش‏بوونى خؤشةويستيى نوورى ئاسمانةكان و زةوى، بة ويَنةى هةورةتريشقة، جةستةى مرؤظيَك ببات بؤ عةرشى خواوةندى ميهرةبان؟

هةروةها ديَت بة خةيالأدا كة تؤ دةلَيَيت:

وا دابنآ دةتوانيَت سةربكةويَت و بؤ ئاسمان بةرز ببيَتةوة.. بةلآم ئايا بؤضى بةرز دةكريَتةوة و ض ثيَويستى‏يةك بةم بةرز‏بوونةوةية هةية؟ ئايا هيَندةى سةروزياد نةبوو كة وةك ئةوليا ثياوضاكةكان تةنها بة "دلأ" و "طيان" بةرز ببوايةتةوة؟

ئيَمةش دةلَيَين:

مادةم كردطارى مةزن ويستوويةتى نيشانة مةزنةكانى لةناو مولك‏‏ و مةلةكووتى خؤى‏دا ثيَش‏ضاوى ثيَغةمبةر ‏= صلى الله عليه وسلم = بخات‏‏ و سةرضاوة‏‏ و كارطةكانى ئةم جيهانة و، ئةنجامة قيامةتى‏يةكانى كردةوةكانى مرؤظيشى ثيشان بدات.. ئةوا بآ هيض طومانيَك لةطةلأ زاتى ئةو ثيَغةمبةرةدا = صلى الله عليه وسلم = هةســتى بينينةكةشـى دةبـات كـة لـة حـوكمى كليلى جيهانى بينراوانداية‏ و، هةستى بيستنيشى دةكات بة هاودةم تاكو بة هؤيةوة ئاطادارى نيشانةكانى خواوةند ببيَت لة جيهانى بيسراوان‏دا، هةروةك ذيرى و حيكمةت داخوازى ئةوةن كة جةستةى موبارةكيشى لةطةلأدا ببات بؤ عةرش، ئةو جةستةيةى كة لة حوكمى مةكينةى ضةندين ئاميَر و دةزطاى ئةوتؤداية كة كار و ئةركة لةسنووربةدةرةكانى "طيان"‏ى ئةويان لةسةر بةندة. ضونكة هةروةك دانستى خواى طةورة لة بةهةشت‏دا لةش دةكات بة هاورِيَى طيان، لةبةر ئةو ئةركة زؤرانةى بةندايةتى كة لة ئةستؤى لةش دةنريَن و ئةو لةزةت و ئازارانةش ديَنة رِيَى، ئةوا دةبآ "جةستة"‏ى موبارةكى ئةويش لةو طةشتةدا هاورِيَى "طيان"ى بيَت. جا هةروةك لةش لةطةلأ طيان‏دا دةضيَتة بةهةشت، ئةوا كاريَكى سةرتاثا حيكمةتة جةستة ثيرؤزةكةشى هاودةمى ئةو زاتى محمدى‏ية بيَت = صلى الله عليه وسلم = كة بؤ ئةو "سدرة المنتهى"‏ية بةرز كراوةتةوة كة جةستةى "جنة المأوى"‏ية.

هةروةها ديَت بة خةيالأدا كة تؤ دةلَيَيت:

"ذيرى" برِينى ماوةيةكى هةزار سالَيى لة ضةند خولةكيَك‏دا بةلاوة مةحالَة.

ئيَمةش دةلَيَين:

جم‏و‏جوولَى ئةو شتانةى كة كردطارى مةزن بةديى‏هيَناون تابلَيَى لة يةكترى جياوازة. بؤ نموونة مةوداى جياوازيى خيَرايى: دةنط و، رِووناكى و، كارةبا و، طيان و، ئةنديَشة، ئاشكراية لامان. ئنجا وةك زانست بؤى ضةسثاندووين خيَرايى هةسارةكانيش هيَندة جياجياية كة ذيرى تووشى سةرسامى دةكات.

كةواتة ضؤن جم‏و‏جوولَى لةشى ناسك و نيانى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = كة بةم ميعراجة خيَرايى بةدةست هيَناوة و شويَن طيانة بةرزةكةى كةوتووة و بة ئةندازةى خيَرايى طيان خيَرا بووة، بة ثيَضةوانةى ذيرى دادةنريَت؟

خؤ ئةطةر تؤ "دة" خولةك بخةويت ئةوا تووشى هيَندة حالَةت و بارودؤخى وا دةبيت كة لة ماوةى سالَيَكى حالَى بيَدارى‏دا تووشيان نابيت، تةنانةت ئةو شتانةى كة مرؤظ بؤ ماوةى يةك خولةك لة خةون‏دا دةيانبينيَت و ئةو طوفتارانةش دةيانبيستيَت و دةيانلَيَت طةر لة جيهانى بيَدارى‏دا كؤبكريَنةوة ثيَويستيان بة ماوةى رِؤذيَك يان زياتر دةبيَت.

كةواتة دةطونجآ تةنها يةك "زةمان" سةبارةت بة دوو كةسةوة بؤ يةكيَكيان لة حوكمى يةك رِؤذدا و بؤ ئةوى تريشيان لة حوكمى سالَيَكى رِةبةق‏دا بيَت.

بة ضاويلكةى ئةو نموونةيةى خوارةوة بؤ ئةم واتاية برِوانة:

وا دابنآ "كاتذميَر"‏يَك هةبيَت بؤ ثيَوانةى خـيَرايى جـوولَةى: مرؤظ و، طوللة و، دةنط و، رِووناكى و، كارةبا و، طيان و، ئةنديَشة. ئةم كاتذميَر ةش ضةند ميليَكى بؤ كرابيَت: ميليَكيان سةعات بذميَريَت و، يةكيَكى تريان لة بازنةيةكى شةست ئةوةندةى بازنةى ميلى يةكةم‏دا خولةكةكان بذميَريَت و، ميليَكى تر لة بازنةيةكى شةست هيَندة لةمة فراوان‏تر "ثانية"كان بذميَريَت و، يةكيَكى تر لة بازنةيةكى شةست ئةوةندةى ئةمة فراوانتردا "ثالثة"‏كان بذميَريَت.. بةم ضةشنة ميلةكانى ذماردنى: "رابعة" و "خامسة" و هةروةها تا دةطاتة: "عاشرة". واتة ئةو سةعاتة ضةند ميليَكى سةرسوورِهيَنةرى ببيَت كة هةريةكةيان لة بازنةيةكى شةست ئةوةندة فراوانترى ميلةكةى ثيَش خؤى‏دا بخوليَتةوة.

جا ئةطةر بازنةى ئةو ميلةى كة سةعات دةذميَريَت بة ئةندازةى كاتذميَر ة دةستى‏ية بضووكةكانمان بيَت، دةبآ بازنةى ميلى "عاشرة"‏‏ذميَر بة ئةندازةى سوورِطةى سالآنةى زةوى يان لةوة طةورةتر بيَت!

ئنجا با ئيَستا وا دابنيَين كة دوو كةس هةن:

يةكيَكيان: سوارى ميلى سةعات ذميَر بووة و سةيرى دةوروبةرى خؤى دةكات.

ئةوى‏تريان: سوارى ميلى "عاشرة" ذميَر بووة و بؤ دةوروبةرى خؤى دةرِوانيَت.

جياوازيى نيَوان ئةو شتانةى كة ئةم دوو كةسة لة يةك "زةمان"‏دا دةيانبينن بة رِيَذةى جياوازيى كاتذميَر ة دةستى‏يةكانمان و سوورِطةى سالآنةى زةوى‏ية! واتة جياوازىيان يةكجار زؤر دةبيَت.

جا ئةو حوكمةى بؤ جوولَة هةية بؤ زةمانيش هةية. ضونكة لة كاتيَك‏دا كة ئيَمة لة ماوةى يةك كاتذميَر دا بة ئةندازةى ئةو شتانة دةبينين كة سواربووة خاوةن هةستةكةى ميلى سةعات‏ذميَرةكة بينيوونى‏‏‏‏ و حةقيقةتى تةمةنيشى هةر بة هةمان ئةندازةية، ثيَغةمبةرى مةزنيش = صلى الله عليه وسلم = بة ويَنةى سواربووى ميلى "عاشيرة" ذميَرةكة لة هةمان كاتى سةعاتة ديارى‏كراوةكةدا سوارى بوراقى تةوفيقى خوايى دةبيَت‏ و، وةك بةرق هةموو بازنةكانى "مومكينات"(بةديهاتووان) دةبرِيَت و، نيشانةكانى مولك و مةلةكووت دةبينيَت و، بؤ خالَى بازنةى "وجووب" بةرز دةبيَتةوة و، بة ديدار و طوفتار و بينينى جوانيى خواوةند شةرةفمةند‏ و بةهرةوةر دةبيَت و، ثةيمان و فةرمانى خواى طةورة بؤ ئةنجامدانى ئةركيَك وةردةطريَت و، ثاشان دةطةرِيَتةوة.. هةروةك طةرِايةوة و لة رِاستى و واقيعيش‏دا هةروا بووة و رِووى داوة.

هةروةها ديَت بة خةيالأدا كة ئيَوة دةلَيَن:

بةلَآ دروستة و لةوانةية رِوو بدات، بةلآم هةر شتيَك بطونجآ رِوو بدات مةرج نى‏ية لة رِاستى و واقيع‏دا رِوو بدات و بيَتة دى! كةواتة ضؤن دةكريَت حوكم بةسةر شتيَك‏دا دةربكريَت كة ويَنةى نةبيَت، تةنها بة طريمانى ئةوةى كة دةطونجآ رِوو بدات؟

ئيَمةش دةلَيَين:

هاوويَنةى ميعراج ئةوةندة زؤرة لة ذمارة نايةت، ئةوةتا بؤ نموونة هةموو كةسيَك = كة تواناى رِوانينى هةبيَت = لة ماوةى يةك ضركةدا رِوانينى خؤى لة زةوى‏يةوة بؤ هةسارةى "نيبتؤن" بةرز دةكاتةوة و..

هةموو زانايةكيش بة ذيرى‏يةكةى سوارى ياساكانى طةردوونناسى دةبيَت و لة ماوةى يةك خولةك‏دا دةطاتة ئةولاى هةسارة و ئةستيَرةكانةوة و..

هةموو ئيمانداريَكيش بيرى خؤى سوارى هةلَس‏و‏كةوت و رِوكنةكانى نويَذ دةكات و، بوونةوةران لة ثشتى خؤيةوة بةجآ دةهيَلَيَت و، بة شيَوة ميعراجيَك دةرِواتة حوزوورى خواى طةورة..

هةموو خاوةن دلأ و وةلى‏يةكى كاملَيش دةتوانيَت لة ماوةى ضل رِؤذدا، بة سةير و سلووك، بة عةرش و ناو بازنةى سيفةت و ناوةكان‏دا برِوات و تيَثةرِ ببيَت. تةنانةت شيَخى طةيلانى و ئيمامى رِةببانى و طةورة ئةولياكانى هاوضةشنيان = خوايان لـآ رِازى بيَت = لة ماوةى يةك خولةك‏دا بةرزبوونةوةى رِؤحى‏يان بةرةو عةرش بةدةست هيَناوة، هةروةك بة ضةندين رِيوايةتى رِاست ئةم هةوالَة رِادةطةيةنن..

هةروةها مةلائيكةتانيش، كة ضةند لةشيَكى نوورانين، لة كاتيَكى يةكجار كةم‏دا لة عةرشةوة بؤ فةرش و لة فةرشةوة بؤ عةرش ديَن و دةرِؤن و..

ئةهلى بةهةشتيش، لة ماوةيةكى طةلـآ كورت‏دا، لة مةيدانى مةحشةرةوة بؤ باخضةكانى بةهةشت، سةردةكةون.

ئةم ئةندازةية لةم نموونة زؤرانة، بة ضةشنيَكى بآ‏طومان، دةرى‏دةخةن كة‏‏: ثادشاى طشت ئةوليا و ثيَغةمبةران، عليهم السلام و‏، ثيَشةواى هةموو ئيمانداران و، سةردارى سةرجةمى ئةهلى بةهةشت‏‏‏‏ و، وةرطيراوى سةرانسةرى مةلائيكةتان، كة ئةو ثيَغةمبةرة خؤشةويست و بةرِيَزةية = صلى الله عليه وسلم = بآ هيض طومانيَك بةو ميعراجةدا سةردةكةويَت كة خولطةى سةير و سلووكى ئةوة بؤ لاى خواى طةورة، بة ضةشنيَك كة شايانى ثلةى بةرزى ئةو بيَت.

حيكمةت هةر ئةمةية و، بةلاى ذيرى‏يةوة تابلَيَى رِةواية و، بآ هيض طومانيَكيش لة رِاستى و واقيع‏دا رِووى داوة.



[1]  جزء من حديث أخرجه الإمام أحمد في مسنده (2/370) والترمذي برقم (3298) وفي تحفة الأحوذي برقم (3352) وقال: هذا حديث غريب من هذا الوجه. وعزاه صاحب التحفة لأحمد وابن أبي حاتم والبزار وفي مجمع الزوائد (8/132) جزء من حديث رواه الطبراني في الأوسط،‏ وفيه أبو جعفر الرازي وثقه حاتم وغيره وضعفه النسائي وغيره،‏ وبقية رجاله ثقات. وانظر فيه كذلك (7/121) وتفسير ابن كثير = سورة الحديد. (وةرطيَرِ = لة ضاثة عةرةبىيةكةوة)