مةبةستى دووهةم

"لة بارةى ئالأ‏وطؤرِى طةرديلةكانةوة دةدويَت"

ئةم مةبةستة ئاماذة بؤ تةنها طةرديلةيةك لة طةنجينةى ئةم ئايةتة ثيرؤزة دةكات:

بسم الله الرحمن الرحيم

(وقالَ الَّذينَ كَفَرُوا لا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمُ الْغَيْبِ لا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ في السَّمواتِ ولا في الاَرْضِ ولا اَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا اَكْبَرَ اِلاّ في كِتَابٍ مُبينٌ) (سبأ:3).

(ئةم مةبةستة بة ئةندازةى طةرديلةيةك لة طةنجينة مةزنةكةى ئةم ئايةتة ثيرؤزة رِوون دةكاتةوة. واتـة لـةو طةوهةرة دةدويَت كة لة سندووقة هةرة بضووكةكةى طةرديلةدا هةية‏ و، بةشيَكى طةلـآ كةم لة جم‏وجوولأ و فةرمانبةرى‏يةكانى طةرديلة لة "سآ خالأ" و "ثيَشةكى"يةك‏دا باس دةكات).

ثيَشةكى

جم‏وجوولأ و هاتوضؤى طةرديلةكان لة رِاستى‏دا بريتى‏ية لة:

هاتوضؤ و لةرينةوةيان كاتيَك كة قةلَةمى توانستى خواوةند ئايةتة تةكوينى‏يةكانى طةردوون دةنووسيَت. كةواتة بةو جؤرة نى‏ية كة ماددى و سروشتى‏يةكان طومان دةبةن طوايا: هاتوضؤى ئةو طةرديلانة ياريى رِيَكةوتة كة بة جوولآندنيَكى كويَرانة و بآ‏واتا و ناوةرؤك دةيانجوولَيَنيَت و يارىيان ثآ دةكات.. نةخيَر وا نى‏ية! ضونكة هةرضى طةرديلة هةن هةر هةموويان لة سةرةتاى جم‏وجوولَيان‏دا وةكو هةموو بوونةوةرانى تر "بسم الله‏" دةكةن و ناوى خواى طةورة دةبةن، بةوةدا كة ضةندين كؤلَى قورسى تابلَيَى زؤر كة لة تواناى خؤيان طةلـآ زياتر بيَت هةلَدةطرن، وةك تؤوى درةختى كاذ كة درةختة مةزنةكةى خؤى هةلَدةطريَت. ئنجا كاتآ فةرمانبةرى و كارى خؤيان تةواو دةكةن دةلَيَن: "الحـمدلله‏". ضونكة ئاسةوار و شويَنةواريَكى جوان و ناوازةيان دةرخست. وةك بلَيَى ئةو طةرديلةية قةسيدةيةكى جوانى لة ستايشى بةديهيَنةرى مةزنى‏دا هؤنيبيَتةوة، بةهؤى ئةو جوانى‏ية رِيَك‏وثيَك و سةرانسةر دانستةى و، بة بؤنةى ئةو شيَوة نايابةى كة واتا و ناوةرؤكيَكى قوولَى ئةوتؤ دةطةيةنيَت كة ذيرانى تيَدا سةرسام و سةرسوورِماو دةبن. ئةطةر دةتةويَت ئةمةت بة جوانى بؤ رِوون ببيَتةوة، ئةوا فةرموو بة وردى تةماشاى هةنار و طةنمةشامى بكة.

بةلَآ، ئةو ئالأو‏طؤرِ و هاتوضؤيةى طةرديلةكان، ضةند جم‏وجوولأ و لةرينةوةيةكى ثرِ لة واتاى قوولَن و، هى ئةو نووسين و كوذاندنةوانةن كة قةلَةمى توانستى خواوةند لة تابلؤى: كوذانةوة و نووسين(لوحة المحو والإثبات)دا دةيان‏نووسيَت و دةيانكوذيَنيَتةوة، ئةو تابلؤيةى كة رِاستيى "كات"ى بةخورِةمى هاتوضؤكةر و، لاثةرِةى ميساليى كات دةنويَنيَت و لةبةر "الكتاب المبين"دا نووسراوة و طيراوةتةوة، كة ئةويش ناونيشانى توانست‏و ويستى خواوةندة و، تةوةرةى هةلَس‏وكةوتيةتى لة بةديهيَنانى شتان و ثيَكهاتنيان لة جيهانى بينراو و كاتى ئيَستادا، بةثيَى دةستوورةكانى: "الإمام المبين" كة ئةويش هةرضى تايبةتكاريى بنةضة و لقى شتان هةية، واتة: بنةضةى هةموو شتيَك كة بةسةرضووة و نةوةكانى داهاتووشى تيَدا كؤبوونةتةوة، كة هةموو ئةمانةش لةطةلأ طشت تايبةتكارى‏يةكانيان‏دا جيهانى ثةنهانى "غةيب" لةطةلأ خؤى‏دا ثيَضاونيةتةوة. "ئيمامى موبين" جطة لةوةى كة باسمان كرد، لة هةمان كاتيش‏دا نيشانةى فةرمان و زانياريى خواوةندة[1].

خالَى يةكةم

بريتى‏ية لة دوو باس

باسى يةكةم

لة بزووتن و وةستانى هةموو طةرديلةيةك‏دا، دوو نوورى يةكتاناسى ثرشنط‏دةدةن كة وةك دوو خؤرى طةشاوة وان.

بة كورتى لة ئاماذةى يةكةمى وتةى دةهةم و، بة دريَذيش لة وتةى بيست‏ودووهةم‏دا، بة ضةشنيَكى دلَنيايى‏دةر ضةسثاندوومانة كة:

ئةطةر هةرضى طةرديلة هةن، فةرمانبةردارى فةرمانةكانى خواوةند نةبن و، بة كار و رِوخسةتى ئةو نةبزويَن و، ئالأ‏وطؤرِةكانيان بةثيَى زانست و توانستى ئةو نةبيَت، ئةوا دةبآ هةموو طةرديلةيةك داراى زانستيَكى بآ‏سنوور و بينايى‏يةكى ئةوتؤ بيَت كة هةموو شتيَكى ثآ ببينيَت و، خاوةنى رِوويةك بيَت كة تةماشاى هةموو شتيَكى ثآ‏بكات و، فةرمانى لة هةموو شتيَك‏دا جآ‏بةجآ‏كراو بيَت!

ضونكة هةموو يةكيَك لة طةرديلةى توخـمةكان، لةناو جةستةى هةموو زيندةوةريَك‏دا كاريَكى رِيَك‏وثيَك ئةنجام دةدات يان دةتوانيَت ئةنجامى بدات. لة كاتيَك‏دا كة دةزانين رِيَساى شتان و ياساكانى ثيَكهاتنيان وةك يةك نين و ثيَضةوانةى يةكترين و، ناطونجآ هيض كاريَك ئةنجام بدريَت طةر رِيَساكانى نةزانريَن، تةنانةت ئةطةر طةرديلة كاريَك بؤ خؤى ئةنجام بدات، ئةوا هةرطيز لة هةلَة بةدةر نابيَت. بةلآم خؤ ئةوةتا دةبينين هةموو كاريَك بآ هيض هةلَةيةك ئةنجام دةدريَن. كةواتة يان ئةوةية ئةو طةرديلانة بةثيَى فةرمان و رِوخسةت و زانست و ويستى كةسيَك كار دةكةن كة بة هةموو شتيَك زانا و ئاطادارة.. يان دةبآ ئةو طةرديلةية خؤى خاوةنى ئةو زانستة فراوان و توانستة رِةهاية بيَت!

ثاشان هةموو يةكيَك لة طةرديلةكانى "هةوا" دةتوانيَت برِواتة ناو لةشى هةموو زيندةوةريَك و هةموو بةر و طولَيَك و بنياتنانى هةموو طةلآيةكةوة و، لةناو هةريةك لةوانةدا كارى خؤى جآ‏بةجآ بكات، كة دةشزانين بنياتنان و رِيَساى هةريةك لةمانة لةوانى تر طةلـآ جياوازة، بؤ نموونة طةر كارطةى بةرى هةنجير لة كارطةى ضنين بضيَت، ئةوا كارطةى بةرى هةنار وةك كارطةى شةكر دةبيَت. كةواتة نةخشة و بيناى هةريةكةيان لةوى تر جياوازة، لةطةلأ ئةوةش‏دا هةريةك لةم طةرديلانةى "هةوا" دةرِواتة (يان دةتوانيَت برِواتة) ناو هةريةك لةمانةوة و بة كارامةيى‏‏يةكى لةرِادةبةدةر و دانايى‏يةكى تةواو كارى خؤى تيَدا رِادةثةرِيَنيَت و ضةند بارودؤخيَكى ديارى‏كراوى تيَدا وةردةطريَت، ثاشانيش كة كارى خؤى ئةنجام دا و فةرمانبةرى‏يةكةى لةوآ‏دا تةواو كرد، يةكسةر بةجيَى دةهيَلَيَت و دةرِوات بة رِيَى خؤيةوة.

ئةم طةرديلة بزيَوةى كة لةناو "هةوا"ى بزؤك‏داية، يان ئةوةية هةموو ئةو ويَنانة دةزانيَت كة كراونةتة بةر رِووةك و زيندةوةران و طولأ و بةروبوومةكان و، ئاطادارى ئةندازة و ضةشنى نةخشةى يةك بة يةكيانة! ياخود ئةو طةرديلةية فةرمانبةردارى فةرمانى يةكيَكة كة هةموو ئةمانة دةزانيَت و بةثيَى ويستى ئةو كارةكانى رِادةثةرِيَنيَت!

هةروةها هةموو طةرديلةيةكى بآ‏دةنط و سةنطى ناو "خاك و خؤلأ"ى مةنط و وةستاوى زةوى، ئامادةية بؤ ئةوةى كة هةرضى تؤوى رِووةك و درةختةكان هةن تياى‏دا برِويَنريَن، ضونكة ئةطةر ئةو تؤوانة بخريَنة ناو مشتيَك طلَةوة (كة لة ضةندين طةرديلةى ئةوةندة لةيةك‏ضوو ثيَكهاتووة، دةلَيَى يةك طةرديلةن) و، لةطةلأ طةرديلةكانى ئةو طلَةدا بةر يةك بكةون، ئةوا دةرِويَن و سةوز دةبن.. جا يان ئةوةية:

هةريةك لةم تؤوانة كارطةيةكى تةواوى لةطةلأ طشت ثيَداويستى‏يةكانى ئةو كارطةية لةو طلَةدا بؤ ئامادة كراوة، واتة: يان ئةوةية لةو مشتة طلَةدا بة ئةندازةى ذمارةى هةموو رِووةك و درةخت و بةروبوومةكان كارطةى مةعنةويى ورد و زؤر و زةبةندة هةن.. يان لةو مشتة طلَةدا زانست و توانستيَكى فراوان و طشتى ببيَت كة هةموو شتيَك لة "عةدةم"ةوة بةدىبهيَنيَت..

يان ئةو كردارانة بة هيَز و توانستى ئةو خواوةندة ئةنجام دةدريَن كة بةسةر هةموو شتان‏دا بةتواناية و زاناى هةموو شتيَكة!

طريمان كةسيَك كة هيض شتيَك لة بارةى هؤكارةكانى شارستانيَتى نةزانيَت و سةربارى ئةم نةزانينةش كويَر و نابينا بيَت، بضيَت بؤ ئةوروثا و لةوآ برِواتة ناو هةموو كارطةكان و ضةندين كارى داهيَنانكارى و بآ‏ويَنة و ناوازة لة هةموو ضةشنةكانى ثيشةسازى و جؤرةكانى بينادا بة رِيَك‏وثيَكى‏يةكى تةواو و دانايى‏يةكى لةرِادةبةدةر و ليَزانى‏يةكى كارامانة لةناو ئةو كارطانةدا ئةنجام بدات، بة ضةشنيَك ذيريى مرؤظيان تيَدا سةرسام ببيَت..

بآ‏طومان ئةو كةسةى خاوةنى تؤزيَك هةست بيَت، دلَنياية لةوةى كة ئةو مرؤظة نةشارةزا و كويَر و نةزانة، لة خؤيةوة ئةو كارانة ناكات، بةلَكو مامؤستايةكى زاناى هةية ئةوانةى فيَر دةكات و ئةو كارانةى ثآ ئةنجام دةدات.

هةروةها ئةطةر مرؤظيَكى كؤلَةوارى كويَرى ثةك‏كةوتةى ئيفليج لة كؤلَيتيَكى بضووك‏دا دانيشتبيَت و لة جيَى خؤى نةبزويَت و هيض كاريَكى ثآ نةكريَت، ئنجا هةندآ ضةو لةطةلأ ضةند ثارضةيةك ئيَسك و كةمآ لؤكةى بؤ ببريَتة ذوورةوة و، كت‏وثرِ ضةندةها تةن(طُن) شةكر و، ضةندين تؤث ثارضةى ضنراو و، هةزاران دانة طةوهةر و مروارى و، ضةندين بةرط و ثؤشاكى نايابى لة باشترين جؤر و لةوثةرِى رِازاوةيى و، ضةندةها خواردةمةنيى تابلَيَى بةتام و لةزةت لة كؤلَيتةكةيةوة هاتة دةرةوة.. ئايا تةنانةت ئةو كةسةش كة هةر تةنها خاوةنى كةميَك ذيرى بيَت نالَيَت: ئةم مرؤظة كويَرة ثةك‏كةوتةية تةنها خزمةت‏طوزار‏و ثاسةوانيَكى لاوازى ئةو كارطة نائاسايى‏ية بآ‏ويَنةيةية و لاى خاوةنى ئةو كارطةية = كة داراى ضةندين كارى لةعادةت‏بةدةرة = خزمةت دةكات؟!

جـم‏وجـوولَى طـةرديلةكانى "هـةوا" و كار و فةرمانبةرىيان لة رِووةك و درةخت و طولأ‏ و بةروبوومةكان‏دا، بة هةمان جؤرة.. ضونكة هةريةك لةو رِووةك و درةخت و طولأ و بةروبوومانة، نووسراوى صةمةدانيى خواوةندن و، يةكيَكن لة شاكارةكانى سنعةتى ثةروةردطار و، موعجيزةيةكى توانستى خواى طةورة و كاريَكى دةراسا(خارق للعادة)ى دانايى ئةون. كةواتة هاتوضؤى ئةو طةرديلانة لة شويَنيَكةوة بؤ شويَنيَكى تر، تةنها بة فةرمانى بةديهيَنةريَكى داناى شكؤمةند و، ويستى داهيَنةريَكى دةست‏رِةنطين و خاوةن جوانى دةبيَت.

قياسى طةرديلةكانى "طلأ"يش لةسةر طةرديلةكانى "هةوا" بكة، ئةوةتا طةرديلةكانى "طلأ" رِواندنطةى هةموو طولَةطةنم و تؤو و ناوكيَكن و، هةريةكةيان وةك مةكينةيةكى سةير و ضاثخانة و طةنجينةيةكى لة يةكتر جياواز وان و، هةريةكةيان تابلؤيةكن ناوة جوانة لة يةك جياوازةكانى خواوةند رِادةطةيةنن و، ثارضة قةسيدةيةكى بآ‏ويَنةن، بة بالآى كةمالَى خواوةنددا دةخويَنن.. طومانيش لةوةدا نى‏ية كة ئةو تؤوة بآ‏ويَنانة بة فةرمانى ئةو خواوةندة مةزنة بوون بة رِةط و بنج و بناغةى ئةو درةخت و رِووةكانة، كة داراى فةرمانى: "كن فيكون"ة و، هةموو شتيَك طوآ‏رِايةلَى فةرمانى ئةوة و، بة رِوخسةت و بةثيَى ويســت و هيَزى ئةو خواوةندة نةبيَت كار ناكةن. ئةمةش دلَنيايى‏يةكى بآ‏طومان و ضةسثاوة‏ و، ئيَمةش باوةرِمان ثيَيةتى.

باسى دووهةم

ئةم باسة ئاماذةيةكى ئاسان دةكات، بؤ ئةو دانايى و فةرمانبةرىيانةى كة لة جم‏وجوولَى طةرديلةكان‏دا هةن.

ماددى‏يةكان، كة ذيرىيان دابةزيوةتة ضاويان و جطة لة ماددة ضيى تر نابينن، بةثيَى دانايى‏ية بؤش و بةتالأ و، فةلسةفة بنيات‏نراوةكةيان لةسةر بناغةى "بآ‏مةبةستى" لة بوونةوةردا، لايان واية كة:

ئالأ‏وطؤرِى طةرديلةكان ثةيوةستة بة "رِيَكةوت"ةوة. ئةمةشيان بة رِادةيةكى وا بةلاوة طرنطة كة كردوويانة بة بناغةى هةموو دةستوورةكانيان و سةرضاوةى دروست‏كردنى هةموو بةديهيَنراوانى ثةروةردطار!

ئةو كةسةى خاوةنى ئةوةندةى طةرديلةيةك ذيرى بيَت، بة دلَنيايى‏يةوة دةزانيَت كة ئةو ماددىيانة ضةندة لة رِوانطةى بيركردنةوةى ذيرانةوة دوورن، كاتآ ئةم بةديهيَنراوانةى كة بة ضةندين دانايى زؤر و زةبةندة رِازيَنراونةتةوة، دةدةنة دةست شتيَكى تيَكةلأ و ثيَكةلَى كت‏وكويَرى ئةوتؤ كة نة هيض واتايةكى هةية و نة داراى هيض دانستيَكة!

بةلآم رِوانطة و دانايى قورئان = لةم رِووةوة = ئةوةية كة:

ئالأ‏وطؤرِ و جم‏وجوولَى طةرديلةكان ضةندين دانايى تابلَيَى زؤر و، ئامانج و فةرمانبةريى لةذمارةبةدةرى هةية. كة ئةم ئايةتة ثيرؤزة و هاوضةشنى لة ئايةتة زؤرةكانى قورئان، ئاماذةيان بؤ دةكةن: (وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلاّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ) (الإسراء:44).

وا ئيَمة ليَرةدا = بؤ نموونة = ئاماذة بؤ تةنها ضةند دانةيةكيان دةكةين:

يةكةميان:

خواى طةورة بؤ مةبةستى نوآ‏كردنةوةى درةوشانةوةكانى خؤى لة بةديهيَنانى شتانى ناو طةردوون‏دا، هةردةم طةرديلةكان دةبزويَنيَت و بة توانستى خؤى دةيانخاتة كار و، هةموو "طيان"يَك دةكات بة (مؤديَل)يَكى ئةوتؤ كة هةموو سالَيَك جةستةيةكى نويَى لة موعجيزاتى توانستى خؤى دةكاتة بةر و، بة دانايى خؤى لة يةك‏بةيةكى هةموو كتيَبيَك هةزاران كتيَبى جؤراوجؤر دةطريَتةوة و، تاكة يةك "رِاستى" لة ضةندين جؤر و ويَنةى جياجيادا دةردةخات و، دةرفةت و جآ بؤ هاتنى ضةندين "بوون" و جيهان و بوونةوةرانى نوآ دةسازيَنيَت كة دةستة لة دواى دةستة ديَنة جيهانى "بوون".

دووهةميان:

خواوةندى شكؤمةندى خاوةنى مولَكى طةردوون، ئةم دنيايةى بة تايبةت ئةم زةوى‏يةى لة شيَوةى كيَلَطةيةكى فراوان‏دا بةدى‏هيَناوة. واتة: بؤ ئةوة ئامادةى كردووة كة تواناى نةش‏ونما و طةشةثآ‏كردنى بةروبوومى بوونةوةرانى ببيَت و، بتوانيَت ئةم بةروبوومانة بة تةرِى و ثاراواى و تازةيى دةربخات. واتة: تاكو موعجيزة بآ‏كؤتايى‏يةكانى توانستى خؤى تيَدا برِويَنيَت و ثاشان درويَنةيان بكات.

لةم كيَلَطة مةزن و بةرينةى‏دا، كة بة ئةندازةى رِووى زةوى فراوانة، خواوةند لة هةموو سةردةم و، وةرز و، مانط و، رِؤذيَك، تةنانةت لة هةموو سةعاتيَك‏دا، لة موعجيزاتى توانستى خؤى، بوونةوةرانى نوآ دةخاتة رِوو و، بةروبوومى نوآ بة طؤرِةثان و سةرخةرمانى رِووى زةوى دةبةخشيَت. ئةمةش بةوةى كة ئةو خواوةندة مةزنة بةثيَى دانايى‏يةكى تةواو و رِيَك‏وثيَكى‏يةكى ورد طةرديلةكان دةبزويَنيَت و دةيانخاتة كار. خواوةندى طةورة، بةم جم‏وجوولآنةى طةرديلةكان، ديارى‏يةكانى ميهرةبانى و نموونةكانى توانستى خؤيمان بؤ دةردةخات، كة هةرطيز تةواو نابن و لة كؤتايى نايةن.

سآ‏هةميان:

خواى طةورة بة دانايى‏يةكى تةواو، طةرديلةكان دةجوولَيَنيَت و لة ضةندين فةرمانبةريى رِيَك‏وثيَك‏دا بةكاريان دةهيَنيَت، لة ثيَناوى ئةوةى داهيَنانة بآ‏ويَنةكانى خؤى لة بوونةوةران‏دا دةربخات، تاكو ناوة جوانةكانى خواى طةورة واتاى درةوشانةوة لةبن‏نةهاتووةكانيان رِابطةيةنن. ئةوةتا خواوةند لة يةك شويَنى بضووكى ديارى‏كراودا ئةو ويَنة داهيَنراوة لـةذمارةبةدةرانة دةردةهيَنيَت كة بةلَطةن لةسـةر ئةو درةوشانةوة بآ‏ سنوورانة‏ و.. لة يةك لاثةرِةى تةسك‏دا ضةندين ئايةتى تةكوينيى لةذمارةبةدةر دةنووسيَت كة ضةندين دانايى بةرزى بآ‏سنوور دةردةبرِن.

بةلَآ، بةروبووم و ئةنجامةكانى بوونةوةرانى سالَى ثيَشوو، هةروةها بةروبووم و ئةنجامةكانى ئةمسالأ، هةردووكيان لة رِووى ضييةتى‏يانةوة وةك يةك وان، بةلآم واتا و ناوةرؤكةكانيان تابلَيَى جياوازن، ضونكة بةثيَى طؤرِانى دةست‏نيشانكارى‏ية طويَرةيى‏يةكان(التعينات الإعتبارية) واتا و ناوةرِؤكةكانى ئةو بةروبووم و ئةنجامانة لة زيادبوون‏دا دةبن، هةرضةندةش ئةو دةست‏نيشانكردنة طويَرةيى و كةسى و كاتىيانة دةطؤرِريَن و بة رِوالَةت لةناودةضن، بةلآم واتا جوانةكانيان هةر دةميَننةوة و بةردةوام دةبن.

كةواتة ئةطةر لة طؤشةى "رِاستى"يةوة تةماشاى طةلآ و طولأ و بةروبوومةكانى بةهارى ثيَشووى ئةم درةختة بكةين، ئةوا دةبينين = لةبةر ئةوةى وةك مرؤظ داراى "طيان" نين = هةمان طةلآ و طولأ و بةروبوومن كة لةم بةهارةش‏دا هةن، جياوازىيان تةنها لةوةداية كة دةست‏نيشانكردنى طويَرةيى ئةمانةى ئةمسالأ لةضاو ئةوانةى سالَى ثيَشوودا جياية.

جا ئةم دةست‏نيشانكارى‏ية نوآيانةى ئةمسالأ بؤ ئةوة هاتوونةتة جيَى ئةوانةى سالَى ثيَشوو، تاكو واتاكانى كاروبارى ناوة جوانةكانى خواوةند = كة هةردةم درةوشانةوةيان لة تازةبوونةوةداية = رِابطةيةنن.

ضوارةميان:

داناى شكؤمةند، لةم كيَلَطة تةنط و تةسكةى دنيادا طةرديلةكان دةبزويَنيَت و لةم كارطةى ضنينةى زةويش‏دا دةيانضنيَت و، بةمةش وا لة بوونةوةران دةكات كة هةميشة لة جم‏وجوولأ و رِؤشتن‏دا بن، بؤ مةبةستى ئامادةكردنى: ثيَداويستى و، ئارايشت و، بةروبوومى شياو بؤ ضةندين جيهانى فراوانى بآ‏سنوورى وةك: جيهانى ميسال و، جيهانى هةرة فراوانى مةلةكووت و، جيهانة لة ذمارة بةدةرةكانى ترى دوارِؤذ. كةواتة خواوةند لةم زةوى‏ية بضووكةدا ضةندين بةروبووم و ئةنجامى مةعنةويى تابلَيَى زؤر بؤ ئةو جيهانة مةزن و زؤر فراوانانة ئامادة دةكات و، لةم دنياوة لافاويَك هةلأ‏دةكات كة كؤتايى نى‏ية و لة طةنجينةى توانستة رِةهاكةى خؤيةوة هةلَى‏دةقولَيَنيَت و دةيرِيَذيَتة ناو جيهانى ثةنهانى "غةيب"ةوة و، بةشيَكى تريشى دةنيَريَتة ناو جيهانةكانى دوارِؤذةوة.

ثيَنجةميان:

خواى طةورة، لةم سةرزةوى‏ية تةسك و بضووكةدا و لة ماوة و كاتيَكى كةمى كؤتايى ثآ‏هاتوودا، بة توانستى خؤى و، بةثيَى دانايى‏يةكى تةواو، طةرديلةكان دةبزويَنيَت و لة ضةندين ئيش‏وكارى رِيَك‏وثيَك‏دا بةكاريان دةهيَنيَت، بؤ مةبةستى:

دةرخستنى ضةند كةمالآتيَكى بآ‏كؤتايى خواوةند و..

درةوشانةوةى جوانيى بآ‏سنوورى خؤى و..

دةركةوتنى: شكؤمةنديى نةبرِاوة و تةسبيحاتى لةذمارةبةدةرى ثةروةردطارىيانة.

كةواتة خواوةند وا لة بوونةوةران دةكات كة ضةندةها تةسبيحاتى بآ‏كؤتايى لة ماوةيةكى كؤتايى ثآ‏هاتوو و شويَنيَكى بضووكى كةم‏دا، ئةنجام بدةن. بؤ ئةوةى درةوشانةوةكانى: جوانى و، تةواوى و، شكؤمةندى‏ية رِةهاكانى خؤى بةوان دةربخات و، هةنديَكى زؤريش لة "رِاستى"ية غةيبى‏يةكان و بةروبوومةكانى دوارِؤذ و داهيَنكارى‏ية بآ‏ويَنة و ميسالى‏يةكان = كة ويَنة و ثيَناسةرى نةفةوتاو و ماوةى شتة نةماوةكانن = و، زؤريَكى زؤريش لة ضنراوانى دانايى‏يانةى خؤى، بةثيَى ئةوةى كة لة "لةوحى ثاريَزراو"دا نووسراوة، بةدى‏بهيَنيَت.

ئةو كةسةى طةرديلةكان دةبزويَنيَت و، ئةم هةموو ئامانجة مةزن و، دانايى‏ية طةورانة دةردةخات، تةنها خواى طةورةى تاكى تةنياية. دةنا دةبآ هةموو طةرديلةيةك "ذيرى"يةكى مةزنى بة ئةندازةى خؤرى ببيَت!

بةم جؤرة بؤمان دةركةوت كة نموونةى طةلـآ زؤر هةن لةسةر ئةوةى كة ئالأ‏وطؤرِ و جم‏وجوولَى طةرديلةكان بةوثةرِى دانايى ئةنجام دةدريَت، وةك ئةم ثيَنج نموونانةى باسمان كردن. تةنانةت لةوانةية ثيَنج هةزار نموونة زياتريش بن.

بةلآم ئةو فةيلةسووفة نةفامانة بة طومانى خؤيان بزووتنى طةرديلةكانيان بة بآ حيكمةت داناوة! ضونكة طومانيان واية: هةردوو بزووتنةكانى طةرديلة كة بةوثةرِى شةوق و تاسةمةندى و جةزبةى ثةروةردطارىيانة دةبزويَن و يةكيَكيان "ئاسؤيى"(آفاقي) و ئةوى تريان "دةروونى"(نفسي)ية و، بة ضةشنى موريدى تةريقةتى مةولةوى هةميشة لة تةسبيحات و يادى خواوةنددان.. ئةوان لةو طومانةدان كة طةرديلة لة خؤيةوة دةبزويَت و بة سةرسامى‏يةوة سوورِدةخوات و دةجوولَيَتةوة و، ئةم كارةشى هيض ئامانج و مةبةستيَكى تيَدا نى‏ية!

لةمةوة دةطةينة ئةو ئةنجامةى كة: زانستى ئةو فةيلةسووفانة لة رِاستى‏دا زانست نى‏ية، بةلَكو نةزانى‏ية و، دانستةكةشيان بآ‏ميَشكى‏يةكى لة دانايى بةتالَة!

(لة خالَى سآ‏هةم‏دا حيكمةتيَكى تر بة دريَذى باس دةكةين، كة شةشةمة).

خالَى دووهةم

هةموو طةرديلةيةك دوو شايةتى رِاستطؤى تيَداية لةسةر "بوون" و "يةكتايى" خواى طةورة.

بةلَآ، كة طةرديلة ضةندين كارى تابلَيَى طةورة ئةنجام دةدات و، ضةندةها كؤلَى زؤر قورسى لة وزةى خؤى زياتر بةوثةرِى هةست و شعوورةوة هةلأ‏دةطريَت، هةرضةندةش بؤ خؤى كؤلَةوار و بآ‏طيانة.. بةم كارةى، شايةتى‏يةكى بآ‏طومان لةسةر "بوون"ى خواى طةورة دةدات.

هةر ئةم طةرديلةية شايةتى‏يةكى ترى رِاست لةسةر "يةكتايى" و "تةنيايى" خواوةندى خاوةنى جيهانى ئاشكرا و ثةنهان دةدات ئةمةش لة رِيَى رِيَكخستنى جم‏وجوولَةكانى و طونجانى‏دا لةطةلأ ئةو رِيَسا طشتى‏يةى كة لة طةردوون‏دا كار دةكات و، ضاوديَرى‏كردنى رِيَسا لة هةر جآ‏يةك‏دا كة تيَى بضيَت، خؤ كة دةشرِواتة ئةو جآ‏ية، ئةوا بة شارةزايى‏يةكى وا تياى‏دا نيشتةجآ دةبيَت كة دةلَيَى هةر لة بناغةدا جيَى خؤى بووة!

واتة: ئةو كةسةى كة طةرديلة هى ئةوة، رِآ و شويَنى هات‏وضؤى طةرديلةكةش هةر هى ئةوة.

بة واتايةكى تر: لةبةر ئةوةى طةرديلة خؤى لة خؤى‏دا دةستةثاضة و بآ‏دةستةلآتة و لة هةمان كاتيش‏دا كؤلَى سةرشانى تابلَيَى قورسة و ئةو كارانةش كة ثيَى سثيَرراون لة ذمارة نايةن، ئةوا ئةم طةرديلةية بةلَطةية لةسةر ئةوةى كة هةموو وةستان و بزووتنيَكى تةنها بة فةرمان و بة ناوى خوايةكى خاوةن توانستى رِةهاية و، خؤى خاوةنى هيض توانا و دةستةلآتيَك نى‏ية.

ثاشان رِيَكخستنى جم‏وجوولَى خؤى بة ضةشنيَك كة لةطةلأ رِيَسا طشتى و هةمةكى‏يةكانى طةردوون‏دا بطونجيَت و بة رِادةيةك كة دةلَيَى ئةو ياسايانة دةزانيَت و ئاطاى ليَيانة، ئنجا رِؤشتنى بؤ ناو هةموو شويَنيَك بآ ئةوةى هيض شتيَك رِيَى لـآ بطريَت.. ئةمة، بةلَطةية لةسةر ئةوةى كة ئةم كارانةى بةهؤى توانستى يةكيَكةوة ئةنجام دةدات كة خاوةنى زانستيَكى رِةهاية و بةثيَى دانستة فراوانةكةى ئةو جآ‏بةجآيان دةكات.

بةلَآ، سةرباز ثةيوةنديى لةطةلأ يةك بة يةكى ثةل و، لق و، فةوج و، تيث و، لةشكرةكةى‏دا هةية و، لة هةريةكةيان‏دا بة طويَرةى ئةو ثةيوةندى‏يةى لةطةلَىدا هةيةتى، كارى تايبةتيى ثآ‏سثيَرراوة دةبآ ئةنجامى بدات. ديارة طونجاندن و رِيَك‏خستنى جم‏وجوولأ‏و ئيش و كارةكانى لةطةلأ ئةم هةموو لايةنانةدا و، زانينى ئةم ثةيوةندىيانة و كارةكانى خؤى لة يةك‏بةيةكى فةرمانطةكان‏دا و، جآ‏بةجآ‏كردنى داخوازى‏ية سةربازى‏يةكانى وةك: مةشق‏كردن و تةعليمات‏وةرطرتن بةثيَى رِيَساكانى سةربازى.. ديارة هةموو ئةم كارانة بةوة ئةنجام دةدريَن كة ئةو سةربازة طوآ‏رِايةلَيى تةواوى بؤ فةرماندةى مةزنى طشتيى سوثا ببيَت، كة ثيَشةواى هةموو ئةو فةرمانطة سةربازىيانةية و، بةوة دةبيَت كة هةموو ياساكانى جآ‏بةجآ بكات.

هةروةك ثةيوةندى‏يةكانى يةك تاكة سةرباز لةناو سةربازطةيةك‏دا بةم ضةشنةية..

هةموو طةرديلةيةكيش لةو طةرديلانةى كة دةرِؤنة ناو ثيَكهاتووة بة يةك‏دا ئالآوةكان، باريَكى لةبار و شياو و جآ‏يةكى طونجاوى خؤى لةناو هةريةك لةو ثيَكهاتووانةدا هةية، كة ضةندين بةرذةوةنديى جؤراوجؤر و، فةرمانبةريى رِيَك‏وثيَك و، ئةنجامى جياجياى دانستانةيان تيَداية.

كةواتة جيَطيركردنى طةرديلة لةو ثيَكهاتووانةدا بةو شيَوةيةى كة هيض زيانيَك نةدات لةو ئةنجام و دانايى‏يانةى كة لةو ثةيوةندى و فةرمانبةرى‏يانةوة ثةيدا بوون، لةطةلأ ثاريَزطارى‏كردنى ئةو ثةيوةندى و فةرمانبةرىيانة.. ديارة ئةم كارة تايبةتة بةو كةسةوة كة داراى مولَكى طةردوونة و كاروبارى هةموو شتيَكى بةدةستة.

بؤ نموونة: ئةو طةرديلةيةى كة لة بيلبيلةى ضاوى "تؤفيق"دا جيَطير بووة، ثةيوةنديى لةطةلأ: دةمارة هةستيار و بزؤكةكانى ضاودا و، خويَن‏بةر و، خويَن‏هيَنةر و، دةم‏وضاو و، سةر و، ثاشان لةطةلأ لةش و، ئنجا لةطةلأ مرؤظةكةدا بة طشتى، هةية. ئةمة سةرةرِاى ئةوةى كة لة هةريةك لةمانةدا كارمةنديى خؤى بةجآ دةهيَنيَت و سوودى خؤيشى دةطةيةنيَت.

بوونى ئةم ثةيوةندى و سوودانة و، بوونى دانست و رِيَك‏وثيَكيى تةواو لة هةريةك لةمانةدا، ئةوة رِوون دةكاتةوة كة:

ئةو كةسةى ئةو لةشةى بة هةموو ئةندامةكانيةوة بةدى‏هيَناوة، هةر تةنها ئةو كةسةية كة دةتوانيَت ئةو طةرديلةيةش لةو شويَنةدا جيَطير بكات. بة تايبةتى ئةو طةرديلانةى كة بؤ رِؤزى‏دان هاتوون و لةطةلأ كاروانى رِؤزى‏دا ديَن و دةرِؤن، ئةمانة، بةثيَى رِيَسا ديَن و دةرِؤن و، بة دانايى‏يةكى وةهايش طةشتى خؤيان دةكةن كة ذيريى ذيرانى تيَدا سةرسام ماوة.. ثاشان زؤر بة وردى و رِيَك‏وثيَكى دةرِؤنة ناو ضةندين ثلة و ضينى جياجيا و جؤراوجؤرةوة و، هةنطاوى خاوةن هةستانة دةنيَن، بآ ئةوةى هيض هةلَةيةك بكةن، تا بةرة بةرة و هةنطاو بة هةنطاو ديَنة ناو جةستةى ئةو زيندةوةرة، ئنجا لةويَيش لة ضوار ثالَيَوطةدا دةثالَيَوريَن و دةرِؤن تا دةطةنة ئةو ئةندام و خانانةى ثيَويستيان بة رِؤزى‏ية، يارمةتىيان دةدةن و بةثيَى ياساى "دةست‏رِةنطينى و سةخاوةتمةندى" ئةو رِؤزى‏يانةيان لةسةر شانى خرِؤكة سوورةكانى خويَن بؤ دةبةن و فريايان دةخةن.

لةمةوة بـة رِوونى تآ‏دةطةين كـة: ئةو كةســةى ئةم طةرديلانةى ئاوا بةناو هةزاران مةنزلأ‏ و ضينى جؤراوجؤردا برد و بة دانايى طةياندنية جيَى خؤيان، بآ هيض طومانيَك، دةبآ رِؤزيدةريَكى، دةست‏رِةنطينى، بةديهيَنةرى، ميهرةبان بيَت و، ض ئةستيَرةكان و ض طةرديلةكان لة بةردةم توانستى ئةودا يةكسان بن!

ثاشان هةموو طةرديلةيةك ويَنةيةكى ناوازة و نةخش و نيطاريَكى قةشةنط لة بةديهيَنراوةكةدا دةنةخشيَنيَت، بة ضةشنآ كة:

يان ئةوةية: ئةو طةرديلةية لة جيَى فةرماندةريَكى ئةوتؤداية كة دةستةلآتى بةسةر يةك‏بةيةك و كؤى طشتيى ئةو طةرديلانةدا هةية و، لة هةمان كاتيش‏دا لة ذيَر دةستةلآت و فةرمانى يةك‏بةيةك و كؤى طشتيى ئةو طةرديلانةداية و.. ئاطادارى‏يةكى تةواوى لةو ويَنة ناوازة و سةرسوورِهيَنةرانة و لةو نةخش و نيطارة جوان و ثرِ لة دانايى‏يانةدا هةية، بؤية بةدى‏يان دةهيَنيَت! خؤ ئةمةش هةزاران مةحالَى تيَداية!

يان: ئةم طةرديلةية، خالَيَكة لة لايةن قةلَةمى توانست و ياساى قةدةرى خواوةندةوة، فةرمانى بزووتنى ثآ‏دراوة و ئةميش ئةنجامى دةدات.

بؤ نموونة: ئةو بةردانةى كة لة طومةزى مزطةوتى "ئةياسؤفيا"دان، ئةطةر بة طوآ‏رِايةلَيى فةرمانى بةنناكةيان لةوآ‏دا جيَطير نةبووبن، ئةوا دةبيَت يةك‏بةيةكى ئةو بةردانة وةك "سينانى ئةندازيار"[2] لة ثيشةى بةننايى‏دا ليَهاتوو و كارامة بيَت و، بةسةر هةموو بةردةكانى تردا فةرماندةر بيَت و لة هةمان كاتيش‏دا لة ذيَر فةرمان و دةستةلآتيان‏دا بيَت!

واتة: فةرمان بؤ بةردةكانى تر دةربكات و بلَيَت: "ئةى بةردينة! وةرن با ثيَكةوة يةك‏بطرين، تاكو نةكةوين"!

ئةو طةرديلانةش كة لة بةديهيَنراواندان، بة هةمان جؤرن، ضونكة لةضاو طومةزةكةى "ئةياسؤفيا" داهيَنانكارى و، وردةكارى و، جوانيى تابلَيَى زياتريان تيَداية و، بة هةزاران جاريش سةرسوورِهيَنةرترن و خاوةنى دانايى طةلـآ زياترن.. جا ئةطةر ئةم طةرديلانة طوآ‏رِايةلَى فةرمانى بةديهيَنةرى مةزنى طةردوون نةبن، ئةوا دةبيَت هةرضى وةسفى كةمالأ هةن و تةنها شايستةى خواوةندن، بة يةك‏بةيةكى ئةو طةرديلانة بدريَت و ثيَيان رِةوا ببينريَت!

بيريَكى ضةندة سةيرة!! كاتآ ئةو ماددى‏ية كافرانة سةرثيَضى‏يان لة بوونى خواوةند كرد، ئاوا بةثيَى ئةو رِيَرِةوةى طرتيانةبةر، ناضار بوون باوةرِ بة ضةندين خواى درؤينةى زؤر‏و زةبةندةى بة ئةندازةى ذمارةى طةرديلةكان بكةن!

هةر لةم رِووةوةية كة مرؤظى كافرى سةرثيَضى‏كار بةرامبةر بة "بوون"ى خواوةند، ضةندة فةيلةسووف و زانايش بيَت، هةر بة نةزان دادةنريَت و، لة رِاستيش‏دا تابلَيَى نةزانة!

خالَى سآ‏هةم

ئةم خالَة ئاماذة بؤ "شةشةم دانايى مةزن" دةكات، كة لة كؤتايى خالَى يةكةم‏دا بةلَيَن درا باس بكريَت، كة ئةمةية:

لة ثةراويَزى ثرسيارى دووهةمى وتةى بيست‏وهةشتةم (ثةيامى بةهةشت)دا ئةمةى خوارةوة باس‏كراوة:

يةكيَكى تر لةو هةزاران حيكمةتانةى كة لة ئالأو‏طؤرِ و بزووتنى طةرديلةكانى ناو لةشى زيندةوةران‏دا هةن، ئةوةية كة: ئةو طةرديلانة بة "ذيان" رِووناك دةبنةوة و، واتا و ناوةرؤك ثةيدا دةكةن. بةمةش وايان لـآ‏ديَت كة شايانى ئةوة دةبن لة بنياتنانى جيهانى دوارِؤذدا بةكاربهيَنريَن.

بةلَآ، زيندةوةر و، مرؤظ، تةنانةت رِووةكيش وةك ميوانخانة و، سةربازطةى مةشق‏كردن و، قوتابخانةى ثةروةردةيى فيَربوونى رِيَنمايى وان بؤ ئةو طةرديلانة، بة ضةشنآ كة ئةو طةرديلانة كاتآ دةرِؤنة ئةوآ، رِووناك دةبنةوة. وةك بلَيَى لةوآ مةشق دةكةن و فةرمان وةردةطرن. ئنجا بةوةش كة هةريةكةيان فةرمانبةريى خؤى بة رِيَك‏وثيَكى ئةنجام دةدات، ئةوا شياويى ئةوةيان دةست‏دةكةويَت كة ببن بة طةرديلةى جيهانى مانةوةى هةميشةيى و دوارِؤذى زيندوو كة هةموو شتيَكى بة "ذيان" ئاوةدان كراوةتةوة.

ثرسيار:

بة ضى‏دا بوونى ئةم "دانايى"ية لة جم‏وجوولأ و بزووتنى طةرديلةدا دةزانريَت؟

وةلآم:

يةكةم: بةهؤى دانستى خواوةندى داناوة دةزانريَت، ئةو دانستةى كة بة رِيَسا كارطوزارةكانى ناو بوونةوةران و دانايى‏يةكانى نيَوانيان ضةسثاوة. ضونكة ئةو دانستةى خواوةند كة ضةندين دانايى تابلَيَى زؤرى بة بضووكترين شتى هةندةكى سثاردووة، هةرطيز ناطونجآ بزووتنى طةرديلةكان بآ هيض دانايى‏يةك واز لـآ بهيَنيَت و ثشت‏طويَى بخات، ئةو جم‏وجوولآنةى كة لة طةرديلةكاندان و لةناو لافاوى بوونةوةران‏دا كارمةندى‏يةكى تابلَيَى مةزن دةردةخةن و هؤى دةركةوتنى ضةندين داهيَنانكاريى دانايانةن.

ثاشان "دانست" و "فةرمانرِةوايةتيى خواوةند" كة هةرطيز هيض بةديهيَنراويَك = بةرامبةر بةو كارةى ئةنجامى دةدات = لة ثاداشت، يان كةمالأ، يان ثلة، بآ بةش ناكات، ضؤن طةرديلة كارثآ‏سثيَرراوةكان و خزمةت‏طوزارة هةرة زؤرةكانى خؤى، بآ "رِووناكى" يان بآ "ثاداشت" ثشت‏طوآ دةخات؟

دووهةم: خواوةندى داناى زانا توخـمةكان دةجوولَيَنيَت و بؤ ئةنجامدانى ضةندين كارى مةزن دةيانخاتة كار، بةمةش بةرزيان دةكاتةوة بؤ ثلةى "كانزايى‏يةكان" تاكو ئةم بةرزكردنةوةية ببيَت بة ثاداشت بؤيان لة رِيَى سةركةوتنيان‏دا بة ثلةكانى "كةمالأ"دا.. طةرديلةى "كانزايى‏يةكان"يش دةجوولَيَنيَت و لة ضةندين فةرمانبةرى‏دا دةيانخاتة كار و، تةسبيحات‏كردنى تايبةتيى خؤيانيان فيَر دةكات و، بةمةش ثلةى "زيندةوةريَتيى رِووةكى"يان دةداتآ.. طةرديلةكانى "رِووةك"يش دةبزويَنيَت و بةكاريان دةهيَنيَت و دةيانكات بة رِؤزيى شتانى تر، بةمةش خواوةند نيعمةتى خؤى دةبةخشيَت ثيَيان و ثلةى نةرم‏ونيانى "زيندةوةران"يان دةداتآ.. طةرديلةكانى "زيندةوةران"يش لة رِيَى رِؤزى‏يةوة دةخاتةكار و دةيانطةيةنيَتة ثلةى ذيانى "مرؤظايةتى".. ثاشان بةوةى كة طةرديلةكانى لةشى "مرؤظ" ضةندين جار بة ضةند ثالَيَوطةيةك‏دا دةبريَن و ثاكذ دةكريَنةوة و نةرم‏ونيانى و ناسكى بةدةست دةهيَنن، ئةوا خواوةند ثلةيان بةرز دةكاتةوة و دةيانبات بؤ ناسكترين و بةرِيَزترين شويَن لة لةش‏دا كة "ميَشك" و "دلأ"ى مرؤظة.

لةمةوة كة باس كرا تآ‏دةطةين كة: جم‏وجوولَى طةرديلةكان بآ مةبةست و دانايى نى‏ية، بةلَكو ئةم طةرديلانة بةرةو جؤرة كةمالَيَك، كة شايستةيانن، دةدريَنةبةر.

سآ‏هةم: هةندآ لة طةرديلةكانى زيندةوةران = وةك طةرديلةكانى تؤو و، ناوكةكان = نووريَكى مةعنةوى و، نةرم‏ونيانى و، تايبةتكارى‏يةكانيان دةست‏دةكةويَت، بة ضةشنآ كة بة ويَنةى: "طيان" و "فةرمانرِةوا"يان لـآديَت سةبارةت بة طةرديلةكانى ترةوة، تةنانةت بؤ درةختة زةبةلاحةكةى خؤشيان.

بةخشينى ئةم ثلةية بةم طةرديلانة لة نيَوان طةرديلةكانى ترى ئةو درةختةدا، ثاداشت و ئةنجامى جآ‏بةجآ‏كردنى ضةندين فةرمانبةريى ورد و كار و ئةركى مةزنة. ئةمةش بةلَطةية لةسةر ئةوةى كة:

كاتآ ئةم طةرديلانة، بة فةرمانى بةديهيَنةرى دانا، كارة سروشتى‏يةكانيان جآ‏بةجآ دةكةن، نةرم‏ونيانى و، نووريَكى مةعنةوى و، ثلةيةكى بلَند و، رِيَنمايى‏كردنيَكى بةرزيان دةست‏دةكةويَت، هةريةكةيان بة طويَرةى جؤرى جم‏وجوولَى خؤى و، بةثيَى درةوشانةوة‏و بةرزيى ئةو ناوة جوانانةى خواى طةورة كة تيايان‏دا دةدرةوشيَنةوة.

بة ثوختى:

* بةديهيَنةرى دانا، خالَيَكى "كةمالأ" و رِووناكى‏يةكى "بوون"ى بؤ هةموو شتيَك داناوة كة لةطةلَىدا بطونجآ و شياوى بيَت. ئيتر ئةو شتة بةرةو ئةو خالَى "كةمالأ"ةى بةثيَى توانايى‏يةك كة ثيَى بةخشيوة، دةداتةبةر تا دةيطةيةنيَتة ئةوآ.

ئةم ياسـا "ثـةروةردطارى"يةى خـواوةند، هةروةك لة هةموو رِووةك و زيندةوةران‏دا هةية و لة كارداية، لة ماددة بآ‏طيانةكانيش‏دا هةية و بةردةوام كارى خؤى رِادةثةرِيَنيَت. بة رِادةيةك كة خواوةند ثلةى خاك و خؤلَى ئاسايى تا ثلةى ئةلَماس و بةردة طرانبةهاكانى تر بةو ياساية بةرز دةكاتةوة.

لةم رِاستى‏يةوة، سووضيَكى ياسايةكى مةزن دةردةكةويَت، كة "ياساى ثةروةردطاريَتى"ية.

* هةر ئةو بةديهيَنةرة دةست‏رِةنطينة، كاتآ زيندةوةران دةخاتة كار بؤ جآ‏بةجآ‏كردنى ياساى مةزنى "زاوزآ"، ئةوا تام و لةزةتيَكى هةندةكىيان دةداتآ و ئةمةيان بؤ دةكات بة ثاداشتى ئةنجامدانى ئةو فةرمانبةرى‏يةى سةرشانيان.. هةروةها ئةو زيندةوةرانةى كة بؤ جآ‏بةجآ‏كردنى ضةند فةرمانيَكى ثةروةردطارىيانة كاريان ثآ‏دةسثيَريَت = وةك بولبول و هةنط = ثاداشتيَكى بةرزى "كةمالأ"يان ثآ‏دةبةخشيَت، كة ثلةى: بلآوكردنةوةى شةوق و شادى و خؤشى‏ية.

لةم رِاســتى‏يةوة، سـووضيَكى ياسايةكى مةزن دةردةكةويَت، كة "ياساى دةست‏رِةنطينى‏ و سةخاوةتمةندى"ية.

* هةروةها مادةم "رِاستى"ى هةموو شتيَك رِووى لة درةوشانةوةى يةكيَك لة ناوة جوانةكانى خواوةندة و، وةك ئاويَنةيةكى تيشك‏دةرةوةى رِووناكى‏يةكانى ئةو ناوة واية، ئةوا ئةم شتة لة هةر باريَكى جوانى‏دا ببيَت، جوانى‏يةكةى هى جوانى و بةرزيى ئةو ناوةى خواوةندة. ضونكة ئةو ناوةى خواى طةورة داخوازى ئةو جوانى‏يةية و هى ئةوة لةو شتةدا دةدرةوشيَتةوة، ئيتر ئةو شتة بة خؤى بزانيَت يان نا. ضونكة ئةو بارودؤخة جوانى‏ية، لة رِوانطةى "رِاستى"يةوة، دةبآ ببيَت.

لةم رِاستى‏يةوة، سووضيَكى ياسايةكى مةزن دةردةكةويَت، كة "ياساى ئارايشتكارى و جوانى"ية.

* هةروةها مادةم ئةو ثلة و كةمالَةى كة بةديهيَنةرى دانا بةثيَى ياساى "دةست‏رِةنطينى و سةخاوةتمةندى" بة هةر شتيَكى دةبةخشيَت، ئةوا دواى تةواوبوونى ماوة و تةمةنى ئةو شتة، ئةو ثلةيةى لـآ ناسيَنيَتةوة، بةلَكو بةروبووم و ئةنجام و ضييةتيى مةعنةوى و ناوةرؤك و طيانةكةى = طةر طياندار بيَت = دةهيَلَيَتةوة. بؤ نموونة: خواوةند ناوةرؤك و بةروبوومى ئةو كةمالآتانةى كة دةستى مرؤظ دةكةون دةيانهيَلَيَتةوة، بة رِادةيةك كة ئةو شوكرانةبذيَرى و سوثاس‏طوزارى‏يانةى مرؤظى ئيماندار بةرامبةر ئةو ميوةجاتانةى دةيا‏نخوات، بؤ خواوةند ثيَشكةشيان دةكات، خواى طةورة لة ثاداشتى ئةمةدا جاريَكى تر لة بةهةشت لة شيَوةى ميوةى بةرجةستة و ثاك و خاويَن‏دا بةو ئيماندارةى دةبةخشيَتةوة.

لةم رِاستى‏يةوة، سووضيَكى ياسايةكى مةزن دةردةكةويَت، كة "ياساى ميهرةبانى"ية.

* ثاشان بةديهيَنةرى دانا لة هيض شتيَك‏دا زيادةرِةوى(الإسراف) و كارى نابةجآ ناكات. بة رِادةيةك داروثةردووى مادديى بوونةوةرة مردووةكانيش، كة لة ثايزدا ئةركى سةرشانيان تةواو بوو، لة بنياتنانى بةديهيَنراوانى نويَى بةهاردا بةكار دةهيَنيَتةوة.

لةبةر ئةمة، يةكيَك لة داخوازى‏يةكانى دانستى ثةروةردطار ئةوةية: ئةم طةرديلة بآ‏طيان و هةستانةى زةوى كة ئةركى فةرمانبةريى سةرشانى خؤيان لة دنيادا بةجآ‏هيَناوة، لة دروست‏كردنى بةشيَكى بيناى دوارِؤذدا بةشدار بكات، ئةو دوارِؤذةى كة بة بةلَطةى ئايةتى ثيرؤزى: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الاَرْضُ غَيْرَ الاَرْضِ) (إبراهيم:48) و ئاماذةى ئايةتى ثيرؤزى: (وَاِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ) (العنكبوت:64) هةرضى‏يةكى تيَداية زيندوون و داراى هةستن.. ئنجا لةبةر ئةوةش كة ثشت‏طوآ‏خستن و بةكارنةهيَنانى ئةو طةرديلة رِووخاوانةى دنيا، يان فرِآ‏دانيان بةرةو "نةبوون"، بة زيادةرِةوى و بآ‏مةبةستى دادةنريَت.. ئةوا بةثيَى داخوازى‏يةكانى دانستى خواوةند ئةو طةرديلانة لةوآ بةكاردةهيَنريَنةوة.

لةم رِاستى‏يةوة، سووضيَكى ياسايةكى مةزن دةردةكةويَت، كة: "ياساى دانايى"ية.

* ثاشان زؤربةى ئاسةوار و شويَنةوار و مةعنةوييات و بةروبوومى ئةم دنياية و ئةنجامى كردارى كارثآ‏سثيَرراوانى وةك: "جيننى و ئادةميزاد" و لاثةرِةى كردةوةكانى ذيانى دنيايان و، طيان و، لةشيان، تيَكرِا بؤ بازارِ و ثيشانطاى دوارِؤذ دةنيَرريَن. مادةم ئةمة واية، كةواتة بةثيَى "دادطةرى" و "دانايى" دةبيَت طةرديلةكانى زةوييش، كة هاوةلأ و هاودةم و خزمةت‏طوزارى ئةو بةروبووم و واتايانة بوون، لةطةلأ داروثةردوو(أنقاض)ى ئةم دنيايةى كة دةرِووخيَنريَت، بؤ جيهانى دوارِؤذ بنيَرريَن و لة بنياتنانى ئةو جيهانةى ئةوآ‏دا بةكاربهيَنريَن. ئةمةش دواى ئةوةى كة ئةم طةرديلانة بة ئةنجامدانى ئةو كارانةى ثيَيان سثيَررابوون، كاملأ‏بوون و ثآ‏طةيشتن، واتة دواى ئةوةى كة رِووناكى و خزمةت‏طوزاريى "ذيان"يان دةست‏كةوت و بوون بة هؤيةك بؤ ضةندين تةسبيحاتى "ذيان".

لةم رِاستى‏يةوة، سووضيَكى ياسايةكى مةزن دةردةكةويَت، كة "ياساى دادطةرى"ية.

* ثاشان هةروةك "طيان" بةسةر لةش‏دا زالَة، ئةو فةرمانة تةكوينى‏يانةش كة بؤ ماددة بآ‏طيانةكان دةرضوون و بة قةلَةمى قةدةرى خواى طةورة نووسراون، بة هةمان جؤر بةسةر ئةو ماددانةدا زالأ و دةستةلآتدارن. بةم ثآ‏ية، ئةو ماددانة بة رِيَسايةكى ديارى‏كراو و بةثيَى داخوازيى نووسينى مةعنةويى قةدةرى خواوةند دةكةونة رِآ و جيَى خؤيان دةطرن.

بؤ نموونة: ماددةكانى هةموو جؤرةكانى هيَلكة و، بةشةكانى ئاوى مةنى و، جؤرةكانى ناوك و، ضةشنةكانى تؤو، بةثيَى جياوازيى فةرمانة تةكوينى‏يةكان، كة قةلَةمى قةدةرى خواى طةورة بة ضةند جؤر و شيَوةيةكى جياجيا نووسيونى، جؤرةها نوور و ثلةى جياجيا وةردةطرن. ضونكة ئةو ماددانة لةو رِووةوة كة "ماددة"ن داراى يةك ضييةتين[3]، بةلآم دةبن بةهؤى نةش‏ونماكردنى ضةندين بوونةوةرانى لةذمارةبةدةر و، بةم ضةشنة دةبن بة خاوةنى ضةندين ثلة و نوورى جياجيا و جؤراوجؤر. كةواتة ئةطةر طةرديلةيةك لة خزمةت‏طوزارى‏يةكى "ذيان"دا كار بكات و بةشداريى ئةو تةسبيحاتانة بكات كة "ذيان" ضةندةها جار بةرامبةر خواى ثةروةردطار دةريان‏دةبرِيَت و، لةوآ ئةو كارةى خراوةتة ئةستؤيةوة جآ‏بةجيَى بكات، بآ‏طومان قةلَةمى قةدةرى خواوةند، كة هيض شتيَكى لـآ ون نابيَت و، لةسةر داخوازيى زانياريى بة هةموو شت ئاطاى خواوةند، حيكمةتى ئةو واتايانة لةسةر تةويَلَى مةعنةويى ئةو طةرديلانةدا دةنووسيَت.

لةم رِاستى‏يةوة، سووضيَكى ياسايةكى مةزن دةردةكةويَت، كة: "ياساى زانياريى بة هةموو شت ئاطا"ية.

كةواتة، بةثيَى ئةمانةى باسمان كردن، طةرديلةكان بةريان بؤ بةرةلآ نةكراوة و بة هةرِةمةكى سةربةست نين[4].

ئةنجام:

ئةو حةوت ياسايانةى ثيَشوو، واتة: ياساى ثةروةردطارى و، ياساى سةخاوةتمةندى و، ياساى جوانى و، ياساى ميهرةبانى و، ياساى دانايى و، ياساى دادطةرى و، ياساى زانياريى بة هةموو شت ئاطا و.. ياسا مةزنةكانى ترى هاوضةشنيان، هةريةكةيان لةو سووضةى كة ليَيةوة دةردةكةويَت "ناوى هةرةمةزن"ى خواوةند و درةوشانةوةيةكى مةزنى ئةو ناوة مةزنة، ثيشان دةدات. لةم دةركةوتن و درةوشانةوةيةشةوة ئةوة تآ‏دةطةين كة: ئالأ‏وطؤرِ و بزووتنى طةرديلةكانيش، وةكو طشت بوونةوةرانى ترى ئةم دنياية، بةثيَى ئةو دةستوورانةى كة قةلَةمى قةدةرى خواوةند كيَشاونى و.. بة طويَرةى ئةو فةرمانة تةكونى‏يانةى كة توانستى خوا دةرى‏دةكةن و.. لةسةر بناغةى تةرازوويةكى زانستيى سةرنةكةر و.. لة ثيَناوى ضةندين دانايى بةرزدا، دةبزوون و دةجوولَيَنةوة، وةك‏بلَيَى بةرةو جيهانيَكى ترى بةرزتر خؤيان ئامادة بكةن، ئاوا ئالأ‏وطؤرِ و جوولآنةوةيان دةردةكةويَت[5]. هةر بةم بؤنةيشةوةية لةشى زيندوويان وةك قوتابخانةيةكى ئةوتؤ داناوة كة طةرديلة طةشتيارةكان وانةى تيَدا وةردةطرن و شتى تيَدا فيَر دةبن و.. وةك سةربازطةيةك مةشقى تيَدا دةكةن و.. وةك ميوانخانةيةكى ثةروةردةييش تياى‏دا ثةروةردة دةكريَن. دةشتوانين بة "حةدس"ى رِاست[6] برِيار بدةين كة: لةشى زيندوو سةبارةت بة طةرديلةكان = لة رِاستى‏دا = واية.

ثوختةى ئةمانةى ثيَشوو:

وةك لة "وتةى يةكةم"‏دا باس‏كراوة و ضةسثاوة، هةرضى شت هةية دةلَيَت : "بسم الله‏".. طةرديلةش وةكو هةموو تاك و كؤمةلَيَكى ترى بوونةوةران، بة زمانى حالأ، "بسم الله‏" دةلَيَت و بةو ثآ‏ية هةلَس‏وكةوت دةكات.

بةلَآ، بة طويَرةى بةلَطةى ئةو سآ خالَةى باسمان كردن، هةرضى طةرديلة هةية لة سةرةتاى جم‏وجوولَى‏دا بة زمانى حالأ دةلَيَت : (بِسْمِ اللهِ الرحـمن الرحيم). واتة: بة ناو و هيَز و توانا و رِوخسةتى خوا و لة ثيَناوى ئةودا دةجوولَيَم. هةروةها هةموو تاقميَكى طةرديلةكان دواى تةواوكردنى جم‏وجوولأ و كارى سةرشانيان، وةكو هةموو بةديهيَنراوانى تر، بة زمانى حالأ دةلَيَن: (الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمينَ).

كةواتة هةموو طةرديلةيةك، وةك نووكى خامةيةكى بضووكى توانستى خواوةند خؤى دةنويَنيَت لة ويَنةكيَشانى هةموو بةديهيَنراويَكى ناوازةى جوان‏دا، كة وةك ثارضة شيعريَكى سةناخوان و سوثاس‏طوزارى خواوةند واية.

تةنانةت هةموو طةرديلةيةك وةك نووكى دةرزيى ضةندين قؤلَى مةعنةويى "طرامافؤن"يَكى[7] مةزنى ثةروةردطارىيانة خؤى دةردةخات و، ئةو دةرزى‏ية بةسةر ضةند قةوانيَك‏دا دةخوليَتةوة = كة بةديهيَنراوانى ثةروةردطارن = ئةم دةرزىيانة، بةم كارةيان، زمانى ئةو قةوانانة بة ضةندان قةسيدةى سةنا و ستايش‏خوانى ثةروةردطار دةخةنة طؤ و، ضةندين سروودى تةسبيحاتى خواى طةورةيان ثآ لـآ‏دةدن.

(دَعْواَهُمْ فيهَا سُبْحَانَكَ اللّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فيهَا سلامٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُم اَنِ الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمينَ).

(سُبْحَانَكَ لا عِلْمَ لَنَا اِلاّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَليمُ الْحَكِمُ).

(رَبَّنَا لا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ).

اللهم صلِّ على سيدنا محمد صلاة تكون لك رضاءً ولحقه أداءً، وعلى آله وصحبه وإخوانه وسلم. وسلمنا وسلم ديننا. آمين يا رب العالمين.



[1]  لة ضةند جآ‏يةكى قورئان‏دا (إمام مبين) و (كتاب مبين) هةن. هةندآ لة تةفسيرنووسان وتوويانة: هةردووكيان يةك واتايان هةية. هةنديَكى تريش وتوويانة: واتاكانيان لة يةك جياية و، ضةند رِوويةكى جياجيا و جؤراوجؤريان بؤ رِاستيى واتاكانيان ليَك‏داوةتةوة. كورتةى قسةكانيان لةوة دةرناضيَت كة وتوويانة: ئةم دوانة دوو ناونيشانى جياى زانياريى خواوةندن.

بةلآ‏م من، بةهؤى رِيَذنةى نوورى قورئانى ثيرؤزةوة، دلَنيايى‏ تةواوم بؤ ثةيدا بوو كة: "ئيمامى موبين" ناونيشانى جؤريَكة لة "زانيارى" و "فةرمانةكانى" خواوةند كة زياتر رِوويان لة جيهانى ثةنهانى غةيبة تاكو جيهانى بينراو. واتة: زياتر بؤ رِابوردوو و داهاتوو دةرِوانن تاكو كاتى ئيَستا. بة دةستةواذةيةكى تر دةلَيَين: تؤماريَكى قةدةرى خواى طةورةية كة زياتر بؤ بنةضة و نةوة و رِةط و تؤوى هةموو شتيَك دةرِوانيَت تاكو بوونة رِوالَةتى‏يةكةى. لة وتةى بيست‏وشةشةم (ثةيامى قةدةر) و لة ثةراويَزى وتةى دةهةم(ثةيامى حةشر)دا بوونى ئةم تؤمارة ضةسثيَنراوة.

بةلَآ، ئةم "ئيمامى موبين"ة ناونيشانى جؤريَكى "زانيارى" و "فةرمانى" خواى طةورةية. ئةمةش ئةوة دةطةيةنيَت كة: بةرهةم‏هيَنانى بنةما و رِةط و بنةضةى شتان بةوثةرِى ناوازةيى‏ و وردةكارى و داهيَنانةوة، بةلَطةية لةسةر ئةوةى كة ئةم رِيَك‏وثيَكى‏ية بةثيَى تؤمارى دةستوورةكانى "زانيارى"ى خواوةند ئةنجام دةدريَن.. هةروةها ئةنجام و نةوة و تؤوى شتان، لةبةر ئةوةى بةرنامة و ثيَرِستى بوونةوةرانى داهاتوويان تيَداية، ئةوا تؤماريَكى بضووكى "فةرمانةكانى" خواوةندن. بؤ نموونة: دةتوانريَت بوتريَت: "تؤو" بةرنامة و ثيَرِستيَكى بةرجةستةية بؤ هةموو ثيَكهيَنةرةكانى درةختى زةبةلاح و بؤ ئةو "فةرمانة تةكوينى‏يانة"ى خواوةند كة ئةو بةرنامة و ثلان و ثيَرِستانة دةست نيشانيان دةكةن.

بة كورتى: "ئيمامى موبين" وةك ثيَرِست و بةرنامةيةك واية بؤ "درةختى بةديهيَنراوان" كة بة ضواردةورى رِابوردوو و ئايندة و جيهانى ثةنهانى "غةيب"دا رِةط و لق و ثةليان هاويشتووة. كةواتة: "ئيمامى موبين" بةم واتاية: تؤمارى قةدةر و دةفتةرى دةستوورةكانى خواوةندة و، كاتآ طةرديلةكان بةرةو جم‎وجوولأ و كار و فةرمانبةرىيان لةناو شتان‏دا دةدريَنةبةر، ئةوا بةثيَى داخوازى و فةرمانةكانى ئةو دةستوورانة بةرةو ئةو مةبةست و ئامانجانة دةبريَن.

بةلآ‏م "كيتابى موبين" زياتر رِووى لة جيهانى بينراوة تاكو جيهانى ثةنهان. واتة: زياتر رِووةو كاتى ئيَستا دةرِوانيَت تاكو رِابوردوو و ئايندة. ضونكة زياتر ناونيشان و تؤمارى كتيَبى "توانست و ويست"ى خواوةندة تاكو ئةوةى ناونيشانى زانيارى و فةرمانةكانى خواى طةورة بيَت. بة دةستةواذةيةكى تر دةلَيَين: هةروةك "ئيمامى موبين" تؤمارى "قةدةر"ى خواوةندة، "كيتابى موبين"يش تؤمارى "قودرةت"ى ئةوة. واتة: رِيَك‏وثيَكى و وردةكارى كة لة هةموو شتيَك‏دا هةن، ض لة "بوون"ى‏دا، ض لة ضى‏يةتى‏يةكةى‏دا، ض لة سيفةتةكانى‏دا، ض لة كاروبارى‏دا، بـةلَطـةن لةسـةر ئةوةى كة كاتآ ئةو شتة بوونى ثآ دةبةخشريَت و ويَنةكانى بؤ دةست‏نيشان دةكريَت و، ئةندازةى بؤ ديارى دةكريَت و، شيَوةيةكى تايبةتيى ثآ دةدريَت، هةموو ئةمانةى بةثيَى ضةند دةستووريَكى توانستيَكى تةواو و ياساكانى ويستيَكى جآ‏بةجآ‏كراو، بؤ ئةنجام دةدريَت.

كةواتة ئةو "توانست و ويستةى خواوةند" داراى ضةندين ياساى هةمةكى و طشتين و، ئةم ياسايانةش لة تؤماريَكى مةزن‏دا هةلأ‏طيراون و ثاريَزراون، بة ضةشنيَك كة بةرط و ثؤشاكى جؤرةكانى "بوون"ى هةموو شتيَك و ويَنة و شيَوة تايبةتىيةكانى، بةثيَى ئةو ياسايانة دةبرِريَن و دةدوورريَن. بوونى ئةم تؤمارة و بوونى "ئيمامى موبين" لة ثةيامى "قةدةرى خوا و جوزئى ئيختيارى"دا ضةسثيَنراون.

سةيرى نةفامى و طومرِايى و بآئاطايى فةيلةسووفةكان بكة.. ئةوةتا ئةوان هةستيان بة بوونى لةوحى ثاريَزراوى توانستى بةديهيَنةرانةى خواوةند كردووة و، بة دياردةكانى ئةو كتيَبة بينةرةى دانايى ثةروةدطار و ويستة جآبةجآكراوةكةى ئةويان لة شتان‏دا زانيوة و، ثةىيان بة ويَنة و نموونةكانى بردووة.. بةلآ‏م = بة داخةوة = ناوى "سروشت"يان لـآ ناوة و، بةمةش رِووناكى‏يةكةيان كوذاندووةتةوة!

بةم جؤرة بؤمان دةركةوت كة: بة داخوازيى "ئيمامى موبين" واتة: بةثيَى فةرمانى "قةدةر"ى خواى طةورة و دةستوورة جآبةجآ‏كراوةكانى ئةو، توانست‏(قودرةت)ى خواوةند كاتآ شتان دروست دةكات، ئةوا زنجيرةى بوونةوةران دةنووسيَت كة هةريةكةيان لة خؤى‏دا نيشانةيةكى سةربةخؤية و، طةرديلةكان لة "لةوحى كوذانةوة و تؤماركردن"دا = كة لاثةرِةى ميساليى "كات"ة = بةدىدةهيَنيَت و دةيان‏بزويَنيَت.

واتة: جم‏وجوولأ و بزووتنى طةرديلةكان، لة رِاستى‏دا، بريتين لة ضةند لةرينةوة و بزووتنةوةيةك كة ديَنة رِيَى بوونةوةران كاتآ لة "نووسين" و "لةبةرطرتنةوة" و "جيهانى ثةنهان"ةوة بةرةو جيهانى بينراو ديَن و دةثةرِيَنةوة. واتة كاتآ لة: "زانست"ةوة بؤ "توانست" دةرِؤن و دةطويَزريَنةوة.

"لةوحى كوذاندنةوة و تؤماركردن"يش لة رِاستىدا تؤماريَكى بطؤرِى لةوحى ثاريَزراو(اللوح المحفوظ)ى مةزن و هةميشةيى و ضةسثاوة و، تابلؤيةكة لة بازنةى "مومكينات"دا شتانى تيَدا دةنووسريَن و دةكوذيَنريَنةوة. واتة: تؤماريَكة بؤ ئةو شتانةى كة هةردةم مردن و ذيـــان و نةمان و بوونيان لـة رِآداية، بة ضةشنآ كة رِاستيى "كات" بريتىية لةم تؤمارة. بةلَآ، هةرضى شت هةية داراى رِاستى‏يةكة، رِاستيى ئةو شتةش كة ئيَمة ناوى "كات"مان لـآ ناوة و وةك رِووباريَكى مةزن و بةخورِ واية بة طةردوون‏دا دةرِوات، كاغةز و مةرةكةبى نووسينةكانى توانستى خواوةندة لةو "لةوحى كوذاندنةوة و تؤماركردن"ةدا! "لايعلمُ الغيبَ إلا الله". (دانةر)

[2]  طةورةترين ئةندازيارى بةناوبانطى توركة و لة نيَوان سالَةكانى: (1489=1578ز)دا ذياوة. سةرثةرشتيى بنياتنانى ضةندين مزطةوتى طةورةى كردووة، طرنطترينيان مزطةوتةكانى: (سةليميية، سولةيمانيية، شاهزادة)ن. (وةرطيَرِ)

[3]  بةلَآ، هةموو ئةو ماددانة لة ضوار توخم ثيَك‏هاتوون كة بريتين لة: "ئؤكسجين و هايدرؤجين و ئازووت و كاربؤن" و هاوضةشنيان، لةبةر ئةوة، لة رِووى ثيَكهاتنى ماددى‏يةوة ئةو ماددانة لة يةك دةضن، بةلآم جياوازى‏يةكةيان لة نووسينى مةعنةويى قةدةرداية. (دانةر)

[4]  وةلآمى حةوت برِطةكةى ثيَشووة. (دانةر)

[5]  ضـونـكة ئـةوةتا ئـةوةى ئيَمة بـة ضـاوى خؤمان دةيبينين، لة: بلآوكـردنةوةى نوورى "ذيان" بة زؤرى لةم جيهانة نزم و ضرِةدا و، داطيرساندنى ئةم نوورة بة كارمةندى‏يةكى بةردةوام و لةوثةرِى دةست‏رِةنطينى‏دا، تةنانةت بلآوكردنةوةى نوورى "ذيان" بة ضةشنيَكى تابلَيَى زؤر لة بآ‏نرخ‏ترين و بؤطةن‏ترين شت‏دا و ثاكذكردن و جوان‏كردنى ئةو ماددة بآ‏نرخانة بةهؤى نوورى ذيانةوة.. ئةمةى كة ئيَمة بة ضاوى خؤمان دةيبينين، ئاماذةيةكى زؤر نزيكة لة رِاشكاوىيةوة بؤ ئةوةى كة:

خواوةند ئةم جيهانة ضرِة بآ‏طيانة دةتويَنيَتةوة و بة جم‏وجوولَى طةرديلةكان و نوورى ذيان جوانى دةكات و دةيبريسكيَنيَتةوة، تاكو بةمة، بؤ جيهانيَكى ترى زيندووى ناسكى بةرز و خاويَنى ئامادة بكات. وةك بلَيَى بؤ مةبةستى ئامادةكردنى ئةم جيهانة بؤ كؤض‏كردنى بةرةو جيهانيَكى ناسك و جوان، ئارايشتى دةدات و دةيرِازيَنيَتةوة.

جا ئةو كةسانةى كة ذيرى‏ية تةسكةكةيان جيَى زيندووبوونةوةى مرؤظى تيَدا نابيَتةوة، ئةطةر بة نوور و لة رِوانطةى قورئانى ثيرؤزةوة برِوانن، ئةوا دةبينن كة:

ياسايةك هةية بة ضاو دةبينريَت، ئةويش: "ياساى رِاطيركاريى هةموو شتيَكة". ئةم ياساية، وةك ضؤن سةربازةكانى سوثا كؤدةكريَنةوة، ئةويش ئاوا طةرديلةكان كؤدةكاتةوة و دةستكارىيان دةكات. وةك لةبةر ضاوداية. (دانةر)

[6]  "حَدْس" لة زمانى عةرةبى‏دا بة "خةملآندن و طومان" دةوتريَت. لة زانياريى ذيربيَذى(منطق)يش‏دا = كة ليَرةدا ئةو واتا زاراوةيى‏ية زياتر مةبةستة = بة شتى وا ئاشكرا دةلَيَن كة مرؤظ بآ بيرلـآ‏كردنةوة يةكسةر هةستى ثآ بكات. (وةرطيَرِ)

[7]  مةبةست ئاميَرى دةنطدارى طرامافؤنة كة لة بريى شريتى كاسيَت قةوانى تيَدا بةكار دةهيَنرا. (وةرطيَرِ)