ئةم مةبةستة ئاماذة بؤ
تةنها طةرديلةيةك لة طةنجينةى ئةم ئايةتة ثيرؤزة دةكات:
(وقالَ الَّذينَ كَفَرُوا لا تَأْتِينَا
السَّاعَةُ قُلْ بَلى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمُ الْغَيْبِ لا يَعْزُبُ
عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ في السَّمواتِ ولا في الاَرْضِ ولا اَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ
وَلا اَكْبَرَ اِلاّ في كِتَابٍ مُبينٌ) (سبأ:3).
(ئةم مةبةستة
بة ئةندازةى طةرديلةيةك لة طةنجينة مةزنةكةى ئةم ئايةتة ثيرؤزة رِوون دةكاتةوة.
واتـة لـةو طةوهةرة دةدويَت كة لة سندووقة هةرة بضووكةكةى طةرديلةدا هةية و،
بةشيَكى طةلـآ كةم لة جموجوولأ و فةرمانبةرىيةكانى طةرديلة لة "سآ
خالأ" و "ثيَشةكى"يةكدا باس دةكات).
جموجوولأ
و هاتوضؤى طةرديلةكان لة رِاستىدا بريتىية لة:
هاتوضؤ
و لةرينةوةيان كاتيَك كة قةلَةمى توانستى خواوةند ئايةتة تةكوينىيةكانى طةردوون
دةنووسيَت. كةواتة بةو جؤرة نىية كة ماددى و سروشتىيةكان طومان دةبةن طوايا:
هاتوضؤى ئةو طةرديلانة ياريى رِيَكةوتة كة بة جوولآندنيَكى كويَرانة و بآواتا و
ناوةرؤك دةيانجوولَيَنيَت و يارىيان ثآ دةكات.. نةخيَر وا نىية! ضونكة هةرضى
طةرديلة هةن هةر هةموويان لة سةرةتاى جموجوولَياندا وةكو هةموو بوونةوةرانى تر "بسم
الله" دةكةن
و ناوى خواى طةورة دةبةن، بةوةدا كة ضةندين كؤلَى قورسى تابلَيَى زؤر كة لة تواناى
خؤيان طةلـآ زياتر بيَت هةلَدةطرن، وةك تؤوى درةختى كاذ كة درةختة مةزنةكةى خؤى
هةلَدةطريَت. ئنجا كاتآ فةرمانبةرى و كارى خؤيان تةواو دةكةن دةلَيَن: "الحـمدلله".
ضونكة
ئاسةوار و شويَنةواريَكى جوان و ناوازةيان دةرخست. وةك بلَيَى ئةو طةرديلةية
قةسيدةيةكى جوانى لة ستايشى بةديهيَنةرى مةزنىدا هؤنيبيَتةوة، بةهؤى ئةو جوانىية
رِيَكوثيَك و سةرانسةر دانستةى و، بة بؤنةى ئةو شيَوة نايابةى كة واتا و
ناوةرؤكيَكى قوولَى ئةوتؤ دةطةيةنيَت كة ذيرانى تيَدا سةرسام و سةرسوورِماو دةبن.
ئةطةر دةتةويَت ئةمةت بة جوانى بؤ رِوون ببيَتةوة، ئةوا فةرموو بة وردى تةماشاى
هةنار و طةنمةشامى بكة.
بةلَآ،
ئةو ئالأوطؤرِ و هاتوضؤيةى طةرديلةكان، ضةند جموجوولأ و لةرينةوةيةكى ثرِ لة
واتاى قوولَن و، هى ئةو نووسين و كوذاندنةوانةن كة قةلَةمى توانستى خواوةند لة
تابلؤى: كوذانةوة و نووسين(لوحة المحو والإثبات)دا دةياننووسيَت و
دةيانكوذيَنيَتةوة، ئةو تابلؤيةى كة رِاستيى "كات"ى بةخورِةمى هاتوضؤكةر
و، لاثةرِةى ميساليى كات دةنويَنيَت و لةبةر "الكتاب
المبين"دا
نووسراوة و طيراوةتةوة، كة ئةويش ناونيشانى توانستو ويستى خواوةندة و، تةوةرةى
هةلَسوكةوتيةتى لة بةديهيَنانى شتان و ثيَكهاتنيان لة جيهانى بينراو و كاتى
ئيَستادا، بةثيَى دةستوورةكانى: "الإمام المبين" كة ئةويش
هةرضى تايبةتكاريى بنةضة و لقى شتان هةية، واتة: بنةضةى هةموو شتيَك كة بةسةرضووة
و نةوةكانى داهاتووشى تيَدا كؤبوونةتةوة، كة هةموو ئةمانةش لةطةلأ طشت
تايبةتكارىيةكانياندا جيهانى ثةنهانى "غةيب" لةطةلأ خؤىدا
ثيَضاونيةتةوة. "ئيمامى موبين" جطة لةوةى كة باسمان
كرد، لة هةمان كاتيشدا نيشانةى فةرمان و زانياريى خواوةندة[1].
بريتىية لة دوو باس
باسى يةكةم
لة
بزووتن و وةستانى هةموو طةرديلةيةكدا، دوو نوورى يةكتاناسى ثرشنطدةدةن كة وةك
دوو خؤرى طةشاوة وان.
بة
كورتى لة ئاماذةى يةكةمى وتةى دةهةم و، بة دريَذيش لة وتةى بيستودووهةمدا، بة
ضةشنيَكى دلَنيايىدةر ضةسثاندوومانة كة:
ئةطةر
هةرضى طةرديلة هةن، فةرمانبةردارى فةرمانةكانى خواوةند نةبن و، بة كار و رِوخسةتى
ئةو نةبزويَن و، ئالأوطؤرِةكانيان بةثيَى زانست و توانستى ئةو نةبيَت، ئةوا دةبآ
هةموو طةرديلةيةك داراى زانستيَكى بآسنوور و بينايىيةكى ئةوتؤ بيَت كة هةموو
شتيَكى ثآ ببينيَت و، خاوةنى رِوويةك بيَت كة تةماشاى هةموو شتيَكى ثآبكات و،
فةرمانى لة هةموو شتيَكدا جآبةجآكراو بيَت!
ضونكة
هةموو يةكيَك لة طةرديلةى توخـمةكان، لةناو جةستةى هةموو زيندةوةريَكدا كاريَكى
رِيَكوثيَك ئةنجام دةدات يان دةتوانيَت ئةنجامى بدات. لة كاتيَكدا كة دةزانين
رِيَساى شتان و ياساكانى ثيَكهاتنيان وةك يةك نين و ثيَضةوانةى يةكترين و، ناطونجآ
هيض كاريَك ئةنجام بدريَت طةر رِيَساكانى نةزانريَن، تةنانةت ئةطةر طةرديلة كاريَك
بؤ خؤى ئةنجام بدات، ئةوا هةرطيز لة هةلَة بةدةر نابيَت. بةلآم خؤ ئةوةتا دةبينين
هةموو كاريَك بآ هيض هةلَةيةك ئةنجام دةدريَن. كةواتة يان ئةوةية ئةو طةرديلانة
بةثيَى فةرمان و رِوخسةت و زانست و ويستى كةسيَك كار دةكةن كة بة هةموو شتيَك زانا
و ئاطادارة.. يان دةبآ ئةو طةرديلةية خؤى خاوةنى ئةو زانستة فراوان و توانستة
رِةهاية بيَت!
ثاشان
هةموو يةكيَك لة طةرديلةكانى "هةوا" دةتوانيَت برِواتة ناو لةشى هةموو
زيندةوةريَك و هةموو بةر و طولَيَك و بنياتنانى هةموو طةلآيةكةوة و، لةناو هةريةك
لةوانةدا كارى خؤى جآبةجآ بكات، كة دةشزانين بنياتنان و رِيَساى هةريةك لةمانة
لةوانى تر طةلـآ جياوازة، بؤ نموونة طةر كارطةى بةرى هةنجير لة كارطةى ضنين بضيَت،
ئةوا كارطةى بةرى هةنار وةك كارطةى شةكر دةبيَت. كةواتة نةخشة و بيناى هةريةكةيان
لةوى تر جياوازة، لةطةلأ ئةوةشدا هةريةك لةم طةرديلانةى "هةوا"
دةرِواتة (يان دةتوانيَت برِواتة) ناو هةريةك لةمانةوة و بة كارامةيىيةكى
لةرِادةبةدةر و دانايىيةكى تةواو كارى خؤى تيَدا رِادةثةرِيَنيَت و ضةند
بارودؤخيَكى ديارىكراوى تيَدا وةردةطريَت، ثاشانيش كة كارى خؤى ئةنجام دا و
فةرمانبةرىيةكةى لةوآدا تةواو كرد، يةكسةر بةجيَى دةهيَلَيَت و دةرِوات بة رِيَى
خؤيةوة.
ئةم
طةرديلة بزيَوةى كة لةناو "هةوا"ى بزؤكداية، يان ئةوةية هةموو ئةو
ويَنانة دةزانيَت كة كراونةتة بةر رِووةك و زيندةوةران و طولأ و بةروبوومةكان و،
ئاطادارى ئةندازة و ضةشنى نةخشةى يةك بة يةكيانة! ياخود ئةو طةرديلةية
فةرمانبةردارى فةرمانى يةكيَكة كة هةموو ئةمانة دةزانيَت و بةثيَى ويستى ئةو
كارةكانى رِادةثةرِيَنيَت!
هةروةها
هةموو طةرديلةيةكى بآدةنط و سةنطى ناو "خاك و خؤلأ"ى مةنط و وةستاوى زةوى،
ئامادةية بؤ ئةوةى كة هةرضى تؤوى رِووةك و درةختةكان هةن تياىدا برِويَنريَن،
ضونكة ئةطةر ئةو تؤوانة بخريَنة ناو مشتيَك طلَةوة (كة لة ضةندين طةرديلةى ئةوةندة
لةيةكضوو ثيَكهاتووة، دةلَيَى يةك طةرديلةن) و، لةطةلأ طةرديلةكانى ئةو طلَةدا
بةر يةك بكةون، ئةوا دةرِويَن و سةوز دةبن.. جا يان ئةوةية:
هةريةك
لةم تؤوانة كارطةيةكى تةواوى لةطةلأ طشت ثيَداويستىيةكانى ئةو كارطةية لةو طلَةدا
بؤ ئامادة كراوة، واتة: يان ئةوةية لةو مشتة طلَةدا بة ئةندازةى ذمارةى هةموو
رِووةك و درةخت و بةروبوومةكان كارطةى مةعنةويى ورد و زؤر و زةبةندة هةن.. يان لةو
مشتة طلَةدا زانست و توانستيَكى فراوان و طشتى ببيَت كة هةموو شتيَك لة
"عةدةم"ةوة بةدىبهيَنيَت..
يان
ئةو كردارانة بة هيَز و توانستى ئةو خواوةندة ئةنجام دةدريَن كة بةسةر هةموو
شتاندا بةتواناية و زاناى هةموو شتيَكة!
طريمان
كةسيَك كة هيض شتيَك لة بارةى هؤكارةكانى شارستانيَتى نةزانيَت و سةربارى ئةم
نةزانينةش كويَر و نابينا بيَت، بضيَت بؤ ئةوروثا و لةوآ برِواتة ناو هةموو
كارطةكان و ضةندين كارى داهيَنانكارى و بآويَنة و ناوازة لة هةموو ضةشنةكانى
ثيشةسازى و جؤرةكانى بينادا بة رِيَكوثيَكىيةكى تةواو و دانايىيةكى
لةرِادةبةدةر و ليَزانىيةكى كارامانة لةناو ئةو كارطانةدا ئةنجام بدات، بة
ضةشنيَك ذيريى مرؤظيان تيَدا سةرسام ببيَت..
بآطومان
ئةو كةسةى خاوةنى تؤزيَك هةست بيَت، دلَنياية لةوةى كة ئةو مرؤظة نةشارةزا و كويَر
و نةزانة، لة خؤيةوة ئةو كارانة ناكات، بةلَكو مامؤستايةكى زاناى هةية ئةوانةى
فيَر دةكات و ئةو كارانةى ثآ ئةنجام دةدات.
هةروةها
ئةطةر مرؤظيَكى كؤلَةوارى كويَرى ثةككةوتةى ئيفليج لة كؤلَيتيَكى بضووكدا
دانيشتبيَت و لة جيَى خؤى نةبزويَت و هيض كاريَكى ثآ نةكريَت، ئنجا هةندآ ضةو
لةطةلأ ضةند ثارضةيةك ئيَسك و كةمآ لؤكةى بؤ ببريَتة ذوورةوة و، كتوثرِ ضةندةها
تةن(طُن) شةكر و،
ضةندين تؤث ثارضةى ضنراو و، هةزاران دانة طةوهةر و مروارى و، ضةندين بةرط و ثؤشاكى
نايابى لة باشترين جؤر و لةوثةرِى رِازاوةيى و، ضةندةها خواردةمةنيى تابلَيَى
بةتام و لةزةت لة كؤلَيتةكةيةوة هاتة دةرةوة.. ئايا تةنانةت ئةو كةسةش كة هةر
تةنها خاوةنى كةميَك ذيرى بيَت نالَيَت: ئةم مرؤظة كويَرة ثةككةوتةية تةنها
خزمةتطوزارو ثاسةوانيَكى لاوازى ئةو كارطة نائاسايىية بآويَنةيةية و لاى
خاوةنى ئةو كارطةية = كة داراى ضةندين كارى لةعادةتبةدةرة = خزمةت دةكات؟!
جـموجـوولَى
طـةرديلةكانى "هـةوا" و كار و فةرمانبةرىيان لة رِووةك و درةخت و طولأ
و بةروبوومةكاندا، بة هةمان جؤرة.. ضونكة هةريةك لةو رِووةك و درةخت و طولأ و
بةروبوومانة، نووسراوى صةمةدانيى خواوةندن و، يةكيَكن لة شاكارةكانى سنعةتى
ثةروةردطار و، موعجيزةيةكى توانستى خواى طةورة و كاريَكى دةراسا(خارق
للعادة)ى
دانايى ئةون. كةواتة هاتوضؤى ئةو طةرديلانة لة شويَنيَكةوة بؤ شويَنيَكى تر، تةنها
بة فةرمانى بةديهيَنةريَكى داناى شكؤمةند و، ويستى داهيَنةريَكى دةسترِةنطين و
خاوةن جوانى دةبيَت.
قياسى
طةرديلةكانى "طلأ"يش لةسةر طةرديلةكانى "هةوا" بكة، ئةوةتا
طةرديلةكانى "طلأ" رِواندنطةى هةموو طولَةطةنم و تؤو و ناوكيَكن و،
هةريةكةيان وةك مةكينةيةكى سةير و ضاثخانة و طةنجينةيةكى لة يةكتر جياواز وان و،
هةريةكةيان تابلؤيةكن ناوة جوانة لة يةك جياوازةكانى خواوةند رِادةطةيةنن و، ثارضة
قةسيدةيةكى بآويَنةن، بة بالآى كةمالَى خواوةنددا دةخويَنن.. طومانيش لةوةدا
نىية كة ئةو تؤوة بآويَنانة بة فةرمانى ئةو خواوةندة مةزنة بوون بة رِةط و بنج و
بناغةى ئةو درةخت و رِووةكانة، كة داراى فةرمانى: "كن فيكون"ة و، هةموو
شتيَك طوآرِايةلَى فةرمانى ئةوة و، بة رِوخسةت و بةثيَى ويســت و هيَزى ئةو
خواوةندة نةبيَت كار ناكةن. ئةمةش دلَنيايىيةكى بآطومان و ضةسثاوة و، ئيَمةش
باوةرِمان ثيَيةتى.
باسى دووهةم
ئةم
باسة ئاماذةيةكى ئاسان دةكات، بؤ ئةو دانايى و فةرمانبةرىيانةى كة لة جموجوولَى
طةرديلةكاندا هةن.
ماددىيةكان،
كة ذيرىيان دابةزيوةتة ضاويان و جطة لة ماددة ضيى تر نابينن، بةثيَى دانايىية بؤش
و بةتالأ و، فةلسةفة بنياتنراوةكةيان لةسةر بناغةى "بآمةبةستى" لة
بوونةوةردا، لايان واية كة:
ئالأوطؤرِى
طةرديلةكان ثةيوةستة بة "رِيَكةوت"ةوة. ئةمةشيان بة رِادةيةكى وا بةلاوة
طرنطة كة كردوويانة بة بناغةى هةموو دةستوورةكانيان و سةرضاوةى دروستكردنى هةموو
بةديهيَنراوانى ثةروةردطار!
ئةو
كةسةى خاوةنى ئةوةندةى طةرديلةيةك ذيرى بيَت، بة دلَنيايىيةوة دةزانيَت كة ئةو
ماددىيانة ضةندة لة رِوانطةى بيركردنةوةى ذيرانةوة دوورن، كاتآ ئةم
بةديهيَنراوانةى كة بة ضةندين دانايى زؤر و زةبةندة رِازيَنراونةتةوة، دةدةنة دةست
شتيَكى تيَكةلأ و ثيَكةلَى كتوكويَرى ئةوتؤ كة نة هيض واتايةكى هةية و نة داراى
هيض دانستيَكة!
بةلآم
رِوانطة و دانايى قورئان = لةم رِووةوة = ئةوةية كة:
ئالأوطؤرِ
و جموجوولَى طةرديلةكان ضةندين دانايى تابلَيَى زؤر و، ئامانج و فةرمانبةريى
لةذمارةبةدةرى هةية. كة ئةم ئايةتة ثيرؤزة و هاوضةشنى لة ئايةتة زؤرةكانى قورئان،
ئاماذةيان بؤ دةكةن: (وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلاّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ) (الإسراء:44).
وا
ئيَمة ليَرةدا = بؤ نموونة = ئاماذة بؤ تةنها ضةند دانةيةكيان دةكةين:
يةكةميان:
خواى
طةورة بؤ مةبةستى نوآكردنةوةى درةوشانةوةكانى خؤى لة بةديهيَنانى شتانى ناو
طةردووندا، هةردةم طةرديلةكان دةبزويَنيَت و بة توانستى خؤى دةيانخاتة كار و،
هةموو "طيان"يَك دةكات بة (مؤديَل)يَكى ئةوتؤ كة هةموو سالَيَك
جةستةيةكى نويَى لة موعجيزاتى توانستى خؤى دةكاتة بةر و، بة دانايى خؤى لة
يةكبةيةكى هةموو كتيَبيَك هةزاران كتيَبى جؤراوجؤر دةطريَتةوة و، تاكة يةك
"رِاستى" لة ضةندين جؤر و ويَنةى جياجيادا دةردةخات و، دةرفةت و جآ بؤ
هاتنى ضةندين "بوون" و جيهان و بوونةوةرانى نوآ دةسازيَنيَت كة دةستة لة
دواى دةستة ديَنة جيهانى "بوون".
دووهةميان:
خواوةندى
شكؤمةندى خاوةنى مولَكى طةردوون، ئةم دنيايةى بة تايبةت ئةم زةوىيةى لة شيَوةى
كيَلَطةيةكى فراواندا بةدىهيَناوة. واتة: بؤ ئةوة ئامادةى كردووة كة تواناى
نةشونما و طةشةثآكردنى بةروبوومى بوونةوةرانى ببيَت و، بتوانيَت ئةم بةروبوومانة
بة تةرِى و ثاراواى و تازةيى دةربخات. واتة: تاكو موعجيزة بآكؤتايىيةكانى
توانستى خؤى تيَدا برِويَنيَت و ثاشان درويَنةيان بكات.
لةم
كيَلَطة مةزن و بةرينةىدا، كة بة ئةندازةى رِووى زةوى فراوانة، خواوةند لة هةموو
سةردةم و، وةرز و، مانط و، رِؤذيَك، تةنانةت لة هةموو سةعاتيَكدا، لة موعجيزاتى
توانستى خؤى، بوونةوةرانى نوآ دةخاتة رِوو و، بةروبوومى نوآ بة طؤرِةثان و
سةرخةرمانى رِووى زةوى دةبةخشيَت. ئةمةش بةوةى كة ئةو خواوةندة مةزنة بةثيَى
دانايىيةكى تةواو و رِيَكوثيَكىيةكى ورد طةرديلةكان دةبزويَنيَت و دةيانخاتة
كار. خواوةندى طةورة، بةم جموجوولآنةى طةرديلةكان، ديارىيةكانى ميهرةبانى و
نموونةكانى توانستى خؤيمان بؤ دةردةخات، كة هةرطيز تةواو نابن و لة كؤتايى نايةن.
سآهةميان:
خواى
طةورة بة دانايىيةكى تةواو، طةرديلةكان دةجوولَيَنيَت و لة ضةندين فةرمانبةريى
رِيَكوثيَكدا بةكاريان دةهيَنيَت، لة ثيَناوى ئةوةى داهيَنانة بآويَنةكانى خؤى
لة بوونةوةراندا دةربخات، تاكو ناوة جوانةكانى خواى طةورة واتاى درةوشانةوة
لةبننةهاتووةكانيان رِابطةيةنن. ئةوةتا خواوةند لة يةك شويَنى بضووكى
ديارىكراودا ئةو ويَنة داهيَنراوة لـةذمارةبةدةرانة دةردةهيَنيَت كة بةلَطةن
لةسـةر ئةو درةوشانةوة بآ سنوورانة و.. لة يةك لاثةرِةى تةسكدا ضةندين ئايةتى
تةكوينيى لةذمارةبةدةر دةنووسيَت كة ضةندين دانايى بةرزى بآسنوور دةردةبرِن.
بةلَآ،
بةروبووم و ئةنجامةكانى بوونةوةرانى سالَى ثيَشوو، هةروةها بةروبووم و ئةنجامةكانى
ئةمسالأ، هةردووكيان لة رِووى ضييةتىيانةوة وةك يةك وان، بةلآم واتا و
ناوةرؤكةكانيان تابلَيَى جياوازن، ضونكة بةثيَى طؤرِانى دةستنيشانكارىية
طويَرةيىيةكان(التعينات
الإعتبارية)
واتا و ناوةرِؤكةكانى ئةو بةروبووم و ئةنجامانة لة زيادبووندا دةبن، هةرضةندةش
ئةو دةستنيشانكردنة طويَرةيى و كةسى و كاتىيانة دةطؤرِريَن و بة رِوالَةت
لةناودةضن، بةلآم واتا جوانةكانيان هةر دةميَننةوة و بةردةوام دةبن.
كةواتة
ئةطةر لة طؤشةى "رِاستى"يةوة تةماشاى طةلآ و طولأ و بةروبوومةكانى
بةهارى ثيَشووى ئةم درةختة بكةين، ئةوا دةبينين = لةبةر ئةوةى وةك مرؤظ داراى
"طيان" نين = هةمان طةلآ و طولأ و بةروبوومن كة لةم بةهارةشدا هةن،
جياوازىيان تةنها لةوةداية كة دةستنيشانكردنى طويَرةيى ئةمانةى ئةمسالأ لةضاو
ئةوانةى سالَى ثيَشوودا جياية.
جا
ئةم دةستنيشانكارىية نوآيانةى ئةمسالأ بؤ ئةوة هاتوونةتة جيَى ئةوانةى سالَى
ثيَشوو، تاكو واتاكانى كاروبارى ناوة جوانةكانى خواوةند = كة هةردةم درةوشانةوةيان
لة تازةبوونةوةداية = رِابطةيةنن.
ضوارةميان:
داناى
شكؤمةند، لةم كيَلَطة تةنط و تةسكةى دنيادا طةرديلةكان دةبزويَنيَت و لةم كارطةى
ضنينةى زةويشدا دةيانضنيَت و، بةمةش وا لة بوونةوةران دةكات كة هةميشة لة
جموجوولأ و رِؤشتندا بن، بؤ مةبةستى ئامادةكردنى: ثيَداويستى و، ئارايشت و،
بةروبوومى شياو بؤ ضةندين جيهانى فراوانى بآسنوورى وةك: جيهانى ميسال و، جيهانى
هةرة فراوانى مةلةكووت و، جيهانة لة ذمارة بةدةرةكانى ترى دوارِؤذ. كةواتة خواوةند
لةم زةوىية بضووكةدا ضةندين بةروبووم و ئةنجامى مةعنةويى تابلَيَى زؤر بؤ ئةو
جيهانة مةزن و زؤر فراوانانة ئامادة دةكات و، لةم دنياوة لافاويَك هةلأدةكات كة
كؤتايى نىية و لة طةنجينةى توانستة رِةهاكةى خؤيةوة هةلَىدةقولَيَنيَت و
دةيرِيَذيَتة ناو جيهانى ثةنهانى "غةيب"ةوة و، بةشيَكى تريشى دةنيَريَتة
ناو جيهانةكانى دوارِؤذةوة.
ثيَنجةميان:
خواى
طةورة، لةم سةرزةوىية تةسك و بضووكةدا و لة ماوة و كاتيَكى كةمى كؤتايى
ثآهاتوودا، بة توانستى خؤى و، بةثيَى دانايىيةكى تةواو، طةرديلةكان دةبزويَنيَت
و لة ضةندين ئيشوكارى رِيَكوثيَكدا بةكاريان دةهيَنيَت، بؤ مةبةستى:
دةرخستنى
ضةند كةمالآتيَكى بآكؤتايى خواوةند و..
درةوشانةوةى
جوانيى بآسنوورى خؤى و..
دةركةوتنى:
شكؤمةنديى نةبرِاوة و تةسبيحاتى لةذمارةبةدةرى ثةروةردطارىيانة.
كةواتة
خواوةند وا لة بوونةوةران دةكات كة ضةندةها تةسبيحاتى بآكؤتايى لة ماوةيةكى
كؤتايى ثآهاتوو و شويَنيَكى بضووكى كةمدا، ئةنجام بدةن. بؤ ئةوةى
درةوشانةوةكانى: جوانى و، تةواوى و، شكؤمةندىية رِةهاكانى خؤى بةوان دةربخات و،
هةنديَكى زؤريش لة "رِاستى"ية غةيبىيةكان و بةروبوومةكانى دوارِؤذ و
داهيَنكارىية بآويَنة و ميسالىيةكان = كة ويَنة و ثيَناسةرى نةفةوتاو و ماوةى
شتة نةماوةكانن = و، زؤريَكى زؤريش لة ضنراوانى دانايىيانةى خؤى، بةثيَى ئةوةى كة
لة "لةوحى ثاريَزراو"دا نووسراوة، بةدىبهيَنيَت.
ئةو
كةسةى طةرديلةكان دةبزويَنيَت و، ئةم هةموو ئامانجة مةزن و، دانايىية طةورانة
دةردةخات، تةنها خواى طةورةى تاكى تةنياية. دةنا دةبآ هةموو طةرديلةيةك
"ذيرى"يةكى مةزنى بة ئةندازةى خؤرى ببيَت!
بةم
جؤرة بؤمان دةركةوت كة نموونةى طةلـآ زؤر هةن لةسةر ئةوةى كة ئالأوطؤرِ و
جموجوولَى طةرديلةكان بةوثةرِى دانايى ئةنجام دةدريَت، وةك ئةم ثيَنج نموونانةى
باسمان كردن. تةنانةت لةوانةية ثيَنج هةزار نموونة زياتريش بن.
بةلآم
ئةو فةيلةسووفة نةفامانة بة طومانى خؤيان بزووتنى طةرديلةكانيان بة بآ حيكمةت
داناوة! ضونكة طومانيان واية: هةردوو بزووتنةكانى طةرديلة كة بةوثةرِى شةوق و
تاسةمةندى و جةزبةى ثةروةردطارىيانة دةبزويَن و يةكيَكيان "ئاسؤيى"(آفاقي) و ئةوى
تريان "دةروونى"(نفسي)ية و، بة ضةشنى موريدى تةريقةتى مةولةوى
هةميشة لة تةسبيحات و يادى خواوةنددان.. ئةوان لةو طومانةدان كة طةرديلة لة خؤيةوة
دةبزويَت و بة سةرسامىيةوة سوورِدةخوات و دةجوولَيَتةوة و، ئةم كارةشى هيض ئامانج
و مةبةستيَكى تيَدا نىية!
لةمةوة
دةطةينة ئةو ئةنجامةى كة: زانستى ئةو فةيلةسووفانة لة رِاستىدا زانست
نىية، بةلَكو نةزانىية و، دانستةكةشيان بآميَشكىيةكى لة دانايى بةتالَة!
(لة
خالَى سآهةمدا حيكمةتيَكى تر بة دريَذى باس دةكةين، كة شةشةمة).
هةموو
طةرديلةيةك دوو شايةتى رِاستطؤى تيَداية لةسةر "بوون" و
"يةكتايى" خواى طةورة.
بةلَآ،
كة طةرديلة ضةندين كارى تابلَيَى طةورة ئةنجام دةدات و، ضةندةها كؤلَى زؤر قورسى
لة وزةى خؤى زياتر بةوثةرِى هةست و شعوورةوة هةلأدةطريَت، هةرضةندةش بؤ خؤى
كؤلَةوار و بآطيانة.. بةم كارةى، شايةتىيةكى بآطومان لةسةر "بوون"ى
خواى طةورة دةدات.
هةر
ئةم طةرديلةية شايةتىيةكى ترى رِاست لةسةر "يةكتايى" و
"تةنيايى" خواوةندى خاوةنى جيهانى ئاشكرا و ثةنهان دةدات ئةمةش لة رِيَى
رِيَكخستنى جموجوولَةكانى و طونجانىدا لةطةلأ ئةو رِيَسا طشتىيةى كة لة
طةردووندا كار دةكات و، ضاوديَرىكردنى رِيَسا لة هةر جآيةكدا كة تيَى بضيَت، خؤ
كة دةشرِواتة ئةو جآية، ئةوا بة شارةزايىيةكى وا تياىدا نيشتةجآ دةبيَت كة
دةلَيَى هةر لة بناغةدا جيَى خؤى بووة!
واتة:
ئةو كةسةى كة طةرديلة هى ئةوة، رِآ و شويَنى هاتوضؤى طةرديلةكةش هةر هى ئةوة.
بة
واتايةكى تر: لةبةر ئةوةى طةرديلة خؤى لة خؤىدا دةستةثاضة و بآدةستةلآتة و لة
هةمان كاتيشدا كؤلَى سةرشانى تابلَيَى قورسة و ئةو كارانةش كة ثيَى سثيَرراون لة
ذمارة نايةن، ئةوا ئةم طةرديلةية بةلَطةية لةسةر ئةوةى كة هةموو وةستان و
بزووتنيَكى تةنها بة فةرمان و بة ناوى خوايةكى خاوةن توانستى رِةهاية و، خؤى
خاوةنى هيض توانا و دةستةلآتيَك نىية.
ثاشان
رِيَكخستنى جموجوولَى خؤى بة ضةشنيَك كة لةطةلأ رِيَسا طشتى و هةمةكىيةكانى
طةردووندا بطونجيَت و بة رِادةيةك كة دةلَيَى ئةو ياسايانة دةزانيَت و ئاطاى
ليَيانة، ئنجا رِؤشتنى بؤ ناو هةموو شويَنيَك بآ ئةوةى هيض شتيَك رِيَى لـآ
بطريَت.. ئةمة، بةلَطةية لةسةر ئةوةى كة ئةم كارانةى بةهؤى توانستى يةكيَكةوة
ئةنجام دةدات كة خاوةنى زانستيَكى رِةهاية و بةثيَى دانستة فراوانةكةى ئةو
جآبةجآيان دةكات.
بةلَآ، سةرباز ثةيوةنديى لةطةلأ يةك بة يةكى ثةل
و، لق و، فةوج و، تيث و، لةشكرةكةىدا هةية و، لة هةريةكةياندا بة طويَرةى ئةو
ثةيوةندىيةى لةطةلَىدا هةيةتى، كارى تايبةتيى ثآسثيَرراوة دةبآ ئةنجامى بدات.
ديارة طونجاندن و رِيَكخستنى جموجوولأو ئيش و كارةكانى لةطةلأ ئةم هةموو
لايةنانةدا و، زانينى ئةم ثةيوةندىيانة و كارةكانى خؤى لة يةكبةيةكى
فةرمانطةكاندا و، جآبةجآكردنى داخوازىية سةربازىيةكانى وةك: مةشقكردن و
تةعليماتوةرطرتن بةثيَى رِيَساكانى سةربازى.. ديارة هةموو ئةم كارانة بةوة ئةنجام
دةدريَن كة ئةو سةربازة طوآرِايةلَيى تةواوى بؤ فةرماندةى مةزنى طشتيى سوثا
ببيَت، كة ثيَشةواى هةموو ئةو فةرمانطة سةربازىيانةية و، بةوة دةبيَت كة هةموو
ياساكانى جآبةجآ بكات.
هةروةك
ثةيوةندىيةكانى يةك تاكة سةرباز لةناو سةربازطةيةكدا بةم ضةشنةية..
هةموو
طةرديلةيةكيش لةو طةرديلانةى كة دةرِؤنة ناو ثيَكهاتووة بة يةكدا ئالآوةكان،
باريَكى لةبار و شياو و جآيةكى طونجاوى خؤى لةناو هةريةك لةو ثيَكهاتووانةدا
هةية، كة ضةندين بةرذةوةنديى جؤراوجؤر و، فةرمانبةريى رِيَكوثيَك و، ئةنجامى
جياجياى دانستانةيان تيَداية.
كةواتة
جيَطيركردنى طةرديلة لةو ثيَكهاتووانةدا بةو شيَوةيةى كة هيض زيانيَك نةدات لةو
ئةنجام و دانايىيانةى كة لةو ثةيوةندى و فةرمانبةرىيانةوة ثةيدا بوون، لةطةلأ
ثاريَزطارىكردنى ئةو ثةيوةندى و فةرمانبةرىيانة.. ديارة ئةم كارة تايبةتة بةو
كةسةوة كة داراى مولَكى طةردوونة و كاروبارى هةموو شتيَكى بةدةستة.
بؤ
نموونة: ئةو طةرديلةيةى كة لة بيلبيلةى ضاوى "تؤفيق"دا جيَطير بووة،
ثةيوةنديى لةطةلأ: دةمارة هةستيار و بزؤكةكانى ضاودا و، خويَنبةر و، خويَنهيَنةر
و، دةموضاو و، سةر و، ثاشان لةطةلأ لةش و، ئنجا لةطةلأ مرؤظةكةدا بة طشتى، هةية.
ئةمة سةرةرِاى ئةوةى كة لة هةريةك لةمانةدا كارمةنديى خؤى بةجآ دةهيَنيَت و سوودى
خؤيشى دةطةيةنيَت.
بوونى
ئةم ثةيوةندى و سوودانة و، بوونى دانست و رِيَكوثيَكيى تةواو لة هةريةك لةمانةدا،
ئةوة رِوون دةكاتةوة كة:
ئةو
كةسةى ئةو لةشةى بة هةموو ئةندامةكانيةوة بةدىهيَناوة، هةر تةنها ئةو كةسةية كة
دةتوانيَت ئةو طةرديلةيةش لةو شويَنةدا جيَطير بكات. بة تايبةتى ئةو طةرديلانةى كة
بؤ رِؤزىدان هاتوون و لةطةلأ كاروانى رِؤزىدا ديَن و دةرِؤن، ئةمانة، بةثيَى
رِيَسا ديَن و دةرِؤن و، بة دانايىيةكى وةهايش طةشتى خؤيان دةكةن كة ذيريى ذيرانى
تيَدا سةرسام ماوة.. ثاشان زؤر بة وردى و رِيَكوثيَكى دةرِؤنة ناو ضةندين ثلة و
ضينى جياجيا و جؤراوجؤرةوة و، هةنطاوى خاوةن هةستانة دةنيَن، بآ ئةوةى هيض
هةلَةيةك بكةن، تا بةرة بةرة و هةنطاو بة هةنطاو ديَنة ناو جةستةى ئةو زيندةوةرة،
ئنجا لةويَيش لة ضوار ثالَيَوطةدا دةثالَيَوريَن و دةرِؤن تا دةطةنة ئةو ئةندام و
خانانةى ثيَويستيان بة رِؤزىية، يارمةتىيان دةدةن و بةثيَى ياساى
"دةسترِةنطينى و سةخاوةتمةندى" ئةو رِؤزىيانةيان لةسةر شانى خرِؤكة
سوورةكانى خويَن بؤ دةبةن و فريايان دةخةن.
لةمةوة
بـة رِوونى تآدةطةين كـة: ئةو كةســةى ئةم طةرديلانةى ئاوا بةناو هةزاران مةنزلأ
و ضينى جؤراوجؤردا برد و بة دانايى طةياندنية جيَى خؤيان، بآ هيض طومانيَك، دةبآ
رِؤزيدةريَكى، دةسترِةنطينى، بةديهيَنةرى، ميهرةبان بيَت و، ض ئةستيَرةكان و ض
طةرديلةكان لة بةردةم توانستى ئةودا يةكسان بن!
ثاشان
هةموو طةرديلةيةك ويَنةيةكى ناوازة و نةخش و نيطاريَكى قةشةنط لة بةديهيَنراوةكةدا
دةنةخشيَنيَت، بة ضةشنآ كة:
يان
ئةوةية: ئةو طةرديلةية لة جيَى فةرماندةريَكى ئةوتؤداية كة دةستةلآتى بةسةر
يةكبةيةك و كؤى طشتيى ئةو طةرديلانةدا هةية و، لة هةمان كاتيشدا لة ذيَر
دةستةلآت و فةرمانى يةكبةيةك و كؤى طشتيى ئةو طةرديلانةداية و.. ئاطادارىيةكى
تةواوى لةو ويَنة ناوازة و سةرسوورِهيَنةرانة و لةو نةخش و نيطارة جوان و ثرِ لة
دانايىيانةدا هةية، بؤية بةدىيان دةهيَنيَت! خؤ ئةمةش هةزاران مةحالَى تيَداية!
يان:
ئةم طةرديلةية، خالَيَكة لة لايةن قةلَةمى توانست و ياساى قةدةرى خواوةندةوة، فةرمانى
بزووتنى ثآدراوة و ئةميش ئةنجامى دةدات.
بؤ
نموونة: ئةو بةردانةى كة لة طومةزى مزطةوتى "ئةياسؤفيا"دان، ئةطةر بة
طوآرِايةلَيى فةرمانى بةنناكةيان لةوآدا جيَطير نةبووبن، ئةوا دةبيَت يةكبةيةكى
ئةو بةردانة وةك "سينانى ئةندازيار"[2] لة ثيشةى
بةننايىدا ليَهاتوو و كارامة بيَت و، بةسةر هةموو بةردةكانى تردا فةرماندةر بيَت
و لة هةمان كاتيشدا لة ذيَر فةرمان و دةستةلآتياندا بيَت!
واتة:
فةرمان بؤ بةردةكانى تر دةربكات و بلَيَت: "ئةى بةردينة! وةرن با ثيَكةوة
يةكبطرين، تاكو نةكةوين"!
ئةو
طةرديلانةش كة لة بةديهيَنراواندان، بة هةمان جؤرن، ضونكة لةضاو طومةزةكةى
"ئةياسؤفيا" داهيَنانكارى و، وردةكارى و، جوانيى تابلَيَى زياتريان
تيَداية و، بة هةزاران جاريش سةرسوورِهيَنةرترن و خاوةنى دانايى طةلـآ زياترن.. جا
ئةطةر ئةم طةرديلانة طوآرِايةلَى فةرمانى بةديهيَنةرى مةزنى طةردوون نةبن، ئةوا
دةبيَت هةرضى وةسفى كةمالأ هةن و تةنها شايستةى خواوةندن، بة يةكبةيةكى ئةو
طةرديلانة بدريَت و ثيَيان رِةوا ببينريَت!
بيريَكى
ضةندة سةيرة!! كاتآ ئةو ماددىية كافرانة سةرثيَضىيان لة بوونى خواوةند كرد، ئاوا
بةثيَى ئةو رِيَرِةوةى طرتيانةبةر، ناضار بوون باوةرِ بة ضةندين خواى درؤينةى
زؤرو زةبةندةى بة ئةندازةى ذمارةى طةرديلةكان بكةن!
هةر
لةم رِووةوةية كة مرؤظى كافرى سةرثيَضىكار بةرامبةر بة "بوون"ى
خواوةند، ضةندة فةيلةسووف و زانايش بيَت، هةر بة نةزان دادةنريَت و، لة رِاستيشدا
تابلَيَى نةزانة!
ئةم
خالَة ئاماذة بؤ "شةشةم دانايى مةزن" دةكات، كة لة كؤتايى خالَى
يةكةمدا بةلَيَن درا باس بكريَت، كة ئةمةية:
لة
ثةراويَزى ثرسيارى دووهةمى وتةى بيستوهةشتةم (ثةيامى بةهةشت)دا ئةمةى خوارةوة
باسكراوة:
يةكيَكى
تر لةو هةزاران حيكمةتانةى كة لة ئالأوطؤرِ و بزووتنى طةرديلةكانى ناو لةشى
زيندةوةراندا هةن، ئةوةية كة: ئةو طةرديلانة بة "ذيان" رِووناك دةبنةوة
و، واتا و ناوةرؤك ثةيدا دةكةن. بةمةش وايان لـآديَت كة شايانى ئةوة دةبن لة
بنياتنانى جيهانى دوارِؤذدا بةكاربهيَنريَن.
بةلَآ، زيندةوةر و، مرؤظ، تةنانةت رِووةكيش وةك
ميوانخانة و، سةربازطةى مةشقكردن و، قوتابخانةى ثةروةردةيى فيَربوونى رِيَنمايى
وان بؤ ئةو طةرديلانة، بة ضةشنآ كة ئةو طةرديلانة كاتآ دةرِؤنة ئةوآ، رِووناك
دةبنةوة. وةك بلَيَى لةوآ مةشق دةكةن و فةرمان وةردةطرن. ئنجا بةوةش كة هةريةكةيان
فةرمانبةريى خؤى بة رِيَكوثيَكى ئةنجام دةدات، ئةوا شياويى ئةوةيان دةستدةكةويَت
كة ببن بة طةرديلةى جيهانى مانةوةى هةميشةيى و دوارِؤذى زيندوو كة هةموو شتيَكى بة
"ذيان" ئاوةدان كراوةتةوة.
ثرسيار:
بة
ضىدا بوونى ئةم "دانايى"ية لة جموجوولأ و بزووتنى طةرديلةدا
دةزانريَت؟
وةلآم:
يةكةم: بةهؤى دانستى خواوةندى داناوة دةزانريَت، ئةو
دانستةى كة بة رِيَسا كارطوزارةكانى ناو بوونةوةران و دانايىيةكانى نيَوانيان
ضةسثاوة. ضونكة ئةو دانستةى خواوةند كة ضةندين دانايى تابلَيَى زؤرى بة بضووكترين شتى
هةندةكى سثاردووة، هةرطيز ناطونجآ بزووتنى طةرديلةكان بآ هيض دانايىيةك واز لـآ
بهيَنيَت و ثشتطويَى بخات، ئةو جموجوولآنةى كة لة طةرديلةكاندان و لةناو لافاوى
بوونةوةراندا كارمةندىيةكى تابلَيَى مةزن دةردةخةن و هؤى دةركةوتنى ضةندين
داهيَنانكاريى دانايانةن.
ثاشان
"دانست" و "فةرمانرِةوايةتيى خواوةند" كة هةرطيز هيض
بةديهيَنراويَك = بةرامبةر بةو كارةى ئةنجامى دةدات = لة ثاداشت، يان كةمالأ، يان
ثلة، بآ بةش ناكات، ضؤن طةرديلة كارثآسثيَرراوةكان و خزمةتطوزارة هةرة زؤرةكانى
خؤى، بآ "رِووناكى" يان بآ "ثاداشت" ثشتطوآ دةخات؟
دووهةم: خواوةندى داناى زانا توخـمةكان دةجوولَيَنيَت و
بؤ ئةنجامدانى ضةندين كارى مةزن دةيانخاتة كار، بةمةش بةرزيان دةكاتةوة بؤ ثلةى
"كانزايىيةكان" تاكو ئةم بةرزكردنةوةية ببيَت بة ثاداشت بؤيان لة رِيَى
سةركةوتنياندا بة ثلةكانى "كةمالأ"دا.. طةرديلةى
"كانزايىيةكان"يش دةجوولَيَنيَت و لة ضةندين فةرمانبةرىدا دةيانخاتة
كار و، تةسبيحاتكردنى تايبةتيى خؤيانيان فيَر دةكات و، بةمةش ثلةى
"زيندةوةريَتيى رِووةكى"يان دةداتآ.. طةرديلةكانى "رِووةك"يش
دةبزويَنيَت و بةكاريان دةهيَنيَت و دةيانكات بة رِؤزيى شتانى تر، بةمةش خواوةند
نيعمةتى خؤى دةبةخشيَت ثيَيان و ثلةى نةرمونيانى "زيندةوةران"يان
دةداتآ.. طةرديلةكانى "زيندةوةران"يش لة رِيَى رِؤزىيةوة دةخاتةكار و
دةيانطةيةنيَتة ثلةى ذيانى "مرؤظايةتى".. ثاشان بةوةى كة طةرديلةكانى
لةشى "مرؤظ" ضةندين جار بة ضةند ثالَيَوطةيةكدا دةبريَن و ثاكذ
دةكريَنةوة و نةرمونيانى و ناسكى بةدةست دةهيَنن، ئةوا خواوةند ثلةيان بةرز
دةكاتةوة و دةيانبات بؤ ناسكترين و بةرِيَزترين شويَن لة لةشدا كة
"ميَشك" و "دلأ"ى مرؤظة.
لةمةوة
كة باس كرا تآدةطةين كة: جموجوولَى طةرديلةكان بآ مةبةست و دانايى نىية، بةلَكو
ئةم طةرديلانة بةرةو جؤرة كةمالَيَك، كة شايستةيانن، دةدريَنةبةر.
سآهةم: هةندآ لة طةرديلةكانى زيندةوةران = وةك
طةرديلةكانى تؤو و، ناوكةكان = نووريَكى مةعنةوى و، نةرمونيانى و،
تايبةتكارىيةكانيان دةستدةكةويَت، بة ضةشنآ كة بة ويَنةى: "طيان" و
"فةرمانرِةوا"يان لـآديَت سةبارةت بة طةرديلةكانى ترةوة، تةنانةت بؤ
درةختة زةبةلاحةكةى خؤشيان.
بةخشينى
ئةم ثلةية بةم طةرديلانة لة نيَوان طةرديلةكانى ترى ئةو درةختةدا، ثاداشت و
ئةنجامى جآبةجآكردنى ضةندين فةرمانبةريى ورد و كار و ئةركى مةزنة. ئةمةش بةلَطةية
لةسةر ئةوةى كة:
كاتآ
ئةم طةرديلانة، بة فةرمانى بةديهيَنةرى دانا، كارة سروشتىيةكانيان جآبةجآ دةكةن،
نةرمونيانى و، نووريَكى مةعنةوى و، ثلةيةكى بلَند و، رِيَنمايىكردنيَكى بةرزيان
دةستدةكةويَت، هةريةكةيان بة طويَرةى جؤرى جموجوولَى خؤى و، بةثيَى درةوشانةوةو
بةرزيى ئةو ناوة جوانانةى خواى طةورة كة تياياندا دةدرةوشيَنةوة.
بة ثوختى:
* بةديهيَنةرى دانا، خالَيَكى "كةمالأ"
و رِووناكىيةكى "بوون"ى بؤ هةموو شتيَك داناوة كة لةطةلَىدا بطونجآ و
شياوى بيَت. ئيتر ئةو شتة بةرةو ئةو خالَى "كةمالأ"ةى بةثيَى توانايىيةك
كة ثيَى بةخشيوة، دةداتةبةر تا دةيطةيةنيَتة ئةوآ.
ئةم
ياسـا "ثـةروةردطارى"يةى خـواوةند، هةروةك لة هةموو رِووةك و
زيندةوةراندا هةية و لة كارداية، لة ماددة بآطيانةكانيشدا هةية و بةردةوام كارى
خؤى رِادةثةرِيَنيَت. بة رِادةيةك كة خواوةند ثلةى خاك و خؤلَى ئاسايى تا ثلةى
ئةلَماس و بةردة طرانبةهاكانى تر بةو ياساية بةرز دةكاتةوة.
لةم
رِاستىيةوة، سووضيَكى ياسايةكى مةزن دةردةكةويَت، كة "ياساى
ثةروةردطاريَتى"ية.
* هةر ئةو بةديهيَنةرة دةسترِةنطينة، كاتآ
زيندةوةران دةخاتة كار بؤ جآبةجآكردنى ياساى مةزنى "زاوزآ"، ئةوا تام
و لةزةتيَكى هةندةكىيان دةداتآ و ئةمةيان بؤ دةكات بة ثاداشتى ئةنجامدانى ئةو
فةرمانبةرىيةى سةرشانيان.. هةروةها ئةو زيندةوةرانةى كة بؤ جآبةجآكردنى ضةند
فةرمانيَكى ثةروةردطارىيانة كاريان ثآدةسثيَريَت = وةك بولبول و هةنط =
ثاداشتيَكى بةرزى "كةمالأ"يان ثآدةبةخشيَت، كة ثلةى: بلآوكردنةوةى شةوق
و شادى و خؤشىية.
لةم
رِاســتىيةوة، سـووضيَكى ياسايةكى مةزن دةردةكةويَت، كة "ياساى
دةسترِةنطينى و سةخاوةتمةندى"ية.
* هةروةها مادةم "رِاستى"ى هةموو شتيَك
رِووى لة درةوشانةوةى يةكيَك لة ناوة جوانةكانى خواوةندة و، وةك ئاويَنةيةكى
تيشكدةرةوةى رِووناكىيةكانى ئةو ناوة واية، ئةوا ئةم شتة لة هةر باريَكى
جوانىدا ببيَت، جوانىيةكةى هى جوانى و بةرزيى ئةو ناوةى خواوةندة. ضونكة ئةو
ناوةى خواى طةورة داخوازى ئةو جوانىيةية و هى ئةوة لةو شتةدا دةدرةوشيَتةوة، ئيتر
ئةو شتة بة خؤى بزانيَت يان نا. ضونكة ئةو بارودؤخة جوانىية، لة رِوانطةى
"رِاستى"يةوة، دةبآ ببيَت.
لةم
رِاستىيةوة، سووضيَكى ياسايةكى مةزن دةردةكةويَت، كة "ياساى ئارايشتكارى و
جوانى"ية.
* هةروةها مادةم ئةو ثلة و كةمالَةى كة
بةديهيَنةرى دانا بةثيَى ياساى "دةسترِةنطينى و سةخاوةتمةندى" بة هةر
شتيَكى دةبةخشيَت، ئةوا دواى تةواوبوونى ماوة و تةمةنى ئةو شتة، ئةو ثلةيةى لـآ
ناسيَنيَتةوة، بةلَكو بةروبووم و ئةنجام و ضييةتيى مةعنةوى و ناوةرؤك و طيانةكةى =
طةر طياندار بيَت = دةهيَلَيَتةوة. بؤ نموونة: خواوةند ناوةرؤك و بةروبوومى ئةو
كةمالآتانةى كة دةستى مرؤظ دةكةون دةيانهيَلَيَتةوة، بة رِادةيةك كة ئةو
شوكرانةبذيَرى و سوثاسطوزارىيانةى مرؤظى ئيماندار بةرامبةر ئةو ميوةجاتانةى
دةيانخوات، بؤ خواوةند ثيَشكةشيان دةكات، خواى طةورة لة ثاداشتى ئةمةدا جاريَكى
تر لة بةهةشت لة شيَوةى ميوةى بةرجةستة و ثاك و خاويَندا بةو ئيماندارةى
دةبةخشيَتةوة.
لةم
رِاستىيةوة، سووضيَكى ياسايةكى مةزن دةردةكةويَت، كة "ياساى
ميهرةبانى"ية.
* ثاشان بةديهيَنةرى دانا لة هيض شتيَكدا
زيادةرِةوى(الإسراف) و كارى
نابةجآ ناكات. بة رِادةيةك داروثةردووى مادديى بوونةوةرة مردووةكانيش، كة لة
ثايزدا ئةركى سةرشانيان تةواو بوو، لة بنياتنانى بةديهيَنراوانى نويَى بةهاردا
بةكار دةهيَنيَتةوة.
لةبةر
ئةمة، يةكيَك لة داخوازىيةكانى دانستى ثةروةردطار ئةوةية: ئةم طةرديلة بآطيان و
هةستانةى زةوى كة ئةركى فةرمانبةريى سةرشانى خؤيان لة دنيادا بةجآهيَناوة، لة
دروستكردنى بةشيَكى بيناى دوارِؤذدا بةشدار بكات، ئةو دوارِؤذةى كة بة بةلَطةى
ئايةتى ثيرؤزى: (يَوْمَ تُبَدَّلُ الاَرْضُ غَيْرَ الاَرْضِ) (إبراهيم:48) و ئاماذةى
ئايةتى ثيرؤزى: (وَاِنَّ الدَّارَ الآخِرَةَ لَهِيَ
الْحَيَوَانُ) (العنكبوت:64) هةرضىيةكى تيَداية
زيندوون و داراى هةستن.. ئنجا لةبةر ئةوةش كة ثشتطوآخستن و بةكارنةهيَنانى ئةو
طةرديلة رِووخاوانةى دنيا، يان فرِآدانيان بةرةو "نةبوون"، بة
زيادةرِةوى و بآمةبةستى دادةنريَت.. ئةوا بةثيَى داخوازىيةكانى دانستى خواوةند
ئةو طةرديلانة لةوآ بةكاردةهيَنريَنةوة.
لةم
رِاستىيةوة، سووضيَكى ياسايةكى مةزن دةردةكةويَت، كة: "ياساى
دانايى"ية.
* ثاشان زؤربةى ئاسةوار و شويَنةوار و مةعنةوييات
و بةروبوومى ئةم دنياية و ئةنجامى كردارى كارثآسثيَرراوانى وةك: "جيننى و
ئادةميزاد" و لاثةرِةى كردةوةكانى ذيانى دنيايان و، طيان و، لةشيان، تيَكرِا
بؤ بازارِ و ثيشانطاى دوارِؤذ دةنيَرريَن. مادةم ئةمة واية، كةواتة بةثيَى
"دادطةرى" و "دانايى" دةبيَت طةرديلةكانى زةوييش، كة هاوةلأ و
هاودةم و خزمةتطوزارى ئةو بةروبووم و واتايانة بوون، لةطةلأ داروثةردوو(أنقاض)ى ئةم
دنيايةى كة دةرِووخيَنريَت، بؤ جيهانى دوارِؤذ بنيَرريَن و لة بنياتنانى ئةو
جيهانةى ئةوآدا بةكاربهيَنريَن. ئةمةش دواى ئةوةى كة ئةم طةرديلانة بة ئةنجامدانى
ئةو كارانةى ثيَيان سثيَررابوون، كاملأبوون و ثآطةيشتن، واتة دواى ئةوةى كة
رِووناكى و خزمةتطوزاريى "ذيان"يان دةستكةوت و بوون بة هؤيةك بؤ
ضةندين تةسبيحاتى "ذيان".
لةم
رِاستىيةوة، سووضيَكى ياسايةكى مةزن دةردةكةويَت، كة "ياساى
دادطةرى"ية.
* ثاشان هةروةك "طيان" بةسةر لةشدا
زالَة، ئةو فةرمانة تةكوينىيانةش كة بؤ ماددة بآطيانةكان دةرضوون و بة قةلَةمى
قةدةرى خواى طةورة نووسراون، بة هةمان جؤر بةسةر ئةو ماددانةدا زالأ و
دةستةلآتدارن. بةم ثآية، ئةو ماددانة بة رِيَسايةكى ديارىكراو و بةثيَى داخوازيى
نووسينى مةعنةويى قةدةرى خواوةند دةكةونة رِآ و جيَى خؤيان دةطرن.
بؤ
نموونة: ماددةكانى هةموو جؤرةكانى هيَلكة و، بةشةكانى ئاوى مةنى و، جؤرةكانى ناوك
و، ضةشنةكانى تؤو، بةثيَى جياوازيى فةرمانة تةكوينىيةكان، كة قةلَةمى قةدةرى خواى
طةورة بة ضةند جؤر و شيَوةيةكى جياجيا نووسيونى، جؤرةها نوور و ثلةى جياجيا
وةردةطرن. ضونكة ئةو ماددانة لةو رِووةوة كة "ماددة"ن داراى يةك ضييةتين[3]، بةلآم دةبن
بةهؤى نةشونماكردنى ضةندين بوونةوةرانى لةذمارةبةدةر و، بةم ضةشنة دةبن بة خاوةنى
ضةندين ثلة و نوورى جياجيا و جؤراوجؤر. كةواتة ئةطةر طةرديلةيةك لة
خزمةتطوزارىيةكى "ذيان"دا كار بكات و بةشداريى ئةو تةسبيحاتانة بكات
كة "ذيان" ضةندةها جار بةرامبةر خواى ثةروةردطار دةرياندةبرِيَت و،
لةوآ ئةو كارةى خراوةتة ئةستؤيةوة جآبةجيَى بكات، بآطومان قةلَةمى قةدةرى
خواوةند، كة هيض شتيَكى لـآ ون نابيَت و، لةسةر داخوازيى زانياريى بة هةموو شت
ئاطاى خواوةند، حيكمةتى ئةو واتايانة لةسةر تةويَلَى مةعنةويى ئةو طةرديلانةدا دةنووسيَت.
لةم
رِاستىيةوة، سووضيَكى ياسايةكى مةزن دةردةكةويَت، كة: "ياساى زانياريى بة
هةموو شت ئاطا"ية.
كةواتة،
بةثيَى ئةمانةى باسمان كردن، طةرديلةكان بةريان بؤ بةرةلآ نةكراوة و بة هةرِةمةكى
سةربةست نين[4].
ئةنجام:
ئةو
حةوت ياسايانةى ثيَشوو، واتة: ياساى ثةروةردطارى و، ياساى سةخاوةتمةندى و، ياساى
جوانى و، ياساى ميهرةبانى و، ياساى دانايى و، ياساى دادطةرى و، ياساى زانياريى بة
هةموو شت ئاطا و.. ياسا مةزنةكانى ترى هاوضةشنيان، هةريةكةيان لةو سووضةى كة
ليَيةوة دةردةكةويَت "ناوى هةرةمةزن"ى خواوةند و درةوشانةوةيةكى مةزنى
ئةو ناوة مةزنة، ثيشان دةدات. لةم دةركةوتن و درةوشانةوةيةشةوة ئةوة تآدةطةين كة:
ئالأوطؤرِ و بزووتنى طةرديلةكانيش، وةكو طشت بوونةوةرانى ترى ئةم دنياية، بةثيَى
ئةو دةستوورانةى كة قةلَةمى قةدةرى خواوةند كيَشاونى و.. بة طويَرةى ئةو فةرمانة
تةكونىيانةى كة توانستى خوا دةرىدةكةن و.. لةسةر بناغةى تةرازوويةكى زانستيى
سةرنةكةر و.. لة ثيَناوى ضةندين دانايى بةرزدا، دةبزوون و دةجوولَيَنةوة،
وةكبلَيَى بةرةو جيهانيَكى ترى بةرزتر خؤيان ئامادة بكةن، ئاوا ئالأوطؤرِ و
جوولآنةوةيان دةردةكةويَت[5]. هةر بةم
بؤنةيشةوةية لةشى زيندوويان وةك قوتابخانةيةكى ئةوتؤ داناوة كة طةرديلة
طةشتيارةكان وانةى تيَدا وةردةطرن و شتى تيَدا فيَر دةبن و.. وةك سةربازطةيةك
مةشقى تيَدا دةكةن و.. وةك ميوانخانةيةكى ثةروةردةييش تياىدا ثةروةردة دةكريَن.
دةشتوانين بة "حةدس"ى رِاست[6] برِيار بدةين
كة: لةشى زيندوو سةبارةت بة طةرديلةكان = لة رِاستىدا = واية.
ثوختةى ئةمانةى ثيَشوو:
وةك
لة "وتةى يةكةم"دا باسكراوة و ضةسثاوة، هةرضى شت هةية دةلَيَت : "بسم
الله"..
طةرديلةش وةكو هةموو تاك و كؤمةلَيَكى ترى بوونةوةران، بة زمانى حالأ، "بسم
الله"
دةلَيَت و بةو ثآية هةلَسوكةوت دةكات.
بةلَآ،
بة طويَرةى بةلَطةى ئةو سآ خالَةى باسمان كردن، هةرضى طةرديلة هةية لة سةرةتاى
جموجوولَىدا بة زمانى حالأ دةلَيَت : (بِسْمِ اللهِ الرحـمن
الرحيم). واتة: بة
ناو و هيَز و توانا و رِوخسةتى خوا و لة ثيَناوى ئةودا دةجوولَيَم. هةروةها هةموو
تاقميَكى طةرديلةكان دواى تةواوكردنى جموجوولأ و كارى سةرشانيان، وةكو هةموو
بةديهيَنراوانى تر، بة زمانى حالأ دةلَيَن: (الْحَمْدُ
للهِ رَبِّ الْعَالَمينَ).
كةواتة
هةموو طةرديلةيةك، وةك نووكى خامةيةكى بضووكى توانستى خواوةند خؤى دةنويَنيَت لة ويَنةكيَشانى
هةموو بةديهيَنراويَكى ناوازةى جواندا، كة وةك ثارضة شيعريَكى سةناخوان و
سوثاسطوزارى خواوةند واية.
تةنانةت
هةموو طةرديلةيةك وةك نووكى دةرزيى ضةندين قؤلَى مةعنةويى
"طرامافؤن"يَكى[7] مةزنى
ثةروةردطارىيانة خؤى دةردةخات و، ئةو دةرزىية بةسةر ضةند قةوانيَكدا دةخوليَتةوة
= كة بةديهيَنراوانى ثةروةردطارن = ئةم دةرزىيانة، بةم كارةيان، زمانى ئةو
قةوانانة بة ضةندان قةسيدةى سةنا و ستايشخوانى ثةروةردطار دةخةنة طؤ و، ضةندين
سروودى تةسبيحاتى خواى طةورةيان ثآ لـآدةدن.
(دَعْواَهُمْ
فيهَا سُبْحَانَكَ اللّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فيهَا سلامٌ وَآخِرُ دَعْوَاهُم اَنِ
الْحَمْدُ للهِ رَبِّ الْعَالَمينَ).
(سُبْحَانَكَ
لا عِلْمَ لَنَا اِلاّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَليمُ الْحَكِمُ).
(رَبَّنَا
لا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ
رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ).
اللهم صلِّ على سيدنا محمد صلاة تكون لك رضاءً
ولحقه أداءً، وعلى آله وصحبه وإخوانه وسلم. وسلمنا وسلم ديننا. آمين يا رب
العالمين.
[1] لة ضةند
جآيةكى قورئاندا (إمام مبين) و (كتاب مبين) هةن. هةندآ لة
تةفسيرنووسان وتوويانة: هةردووكيان يةك واتايان هةية. هةنديَكى تريش وتوويانة:
واتاكانيان لة يةك جياية و، ضةند رِوويةكى جياجيا و جؤراوجؤريان بؤ رِاستيى
واتاكانيان ليَكداوةتةوة. كورتةى قسةكانيان لةوة دةرناضيَت كة وتوويانة: ئةم
دوانة دوو ناونيشانى جياى زانياريى خواوةندن.
بةلآم من، بةهؤى
رِيَذنةى نوورى قورئانى ثيرؤزةوة، دلَنيايى تةواوم بؤ ثةيدا بوو كة: "ئيمامى
موبين"
ناونيشانى جؤريَكة لة "زانيارى" و "فةرمانةكانى" خواوةند كة
زياتر رِوويان لة جيهانى ثةنهانى غةيبة تاكو جيهانى بينراو. واتة: زياتر بؤ
رِابوردوو و داهاتوو دةرِوانن تاكو كاتى ئيَستا. بة دةستةواذةيةكى تر دةلَيَين:
تؤماريَكى قةدةرى خواى طةورةية كة زياتر بؤ بنةضة و نةوة و رِةط و تؤوى هةموو
شتيَك دةرِوانيَت تاكو بوونة رِوالَةتىيةكةى. لة وتةى بيستوشةشةم (ثةيامى قةدةر)
و لة ثةراويَزى وتةى دةهةم(ثةيامى حةشر)دا بوونى ئةم تؤمارة ضةسثيَنراوة.
بةلَآ، ئةم "ئيمامى
موبين"ة
ناونيشانى جؤريَكى "زانيارى" و "فةرمانى" خواى طةورةية. ئةمةش
ئةوة دةطةيةنيَت كة: بةرهةمهيَنانى بنةما و رِةط و بنةضةى شتان بةوثةرِى
ناوازةيى و وردةكارى و داهيَنانةوة، بةلَطةية لةسةر ئةوةى كة ئةم رِيَكوثيَكىية
بةثيَى تؤمارى دةستوورةكانى "زانيارى"ى خواوةند ئةنجام دةدريَن..
هةروةها ئةنجام و نةوة و تؤوى شتان، لةبةر ئةوةى بةرنامة و ثيَرِستى بوونةوةرانى
داهاتوويان تيَداية، ئةوا تؤماريَكى بضووكى "فةرمانةكانى" خواوةندن. بؤ
نموونة: دةتوانريَت بوتريَت: "تؤو" بةرنامة و ثيَرِستيَكى بةرجةستةية بؤ
هةموو ثيَكهيَنةرةكانى درةختى زةبةلاح و بؤ ئةو "فةرمانة تةكوينىيانة"ى
خواوةند كة ئةو بةرنامة و ثلان و ثيَرِستانة دةست نيشانيان دةكةن.
بة كورتى: "ئيمامى
موبين"
وةك ثيَرِست و بةرنامةيةك واية بؤ "درةختى بةديهيَنراوان" كة بة
ضواردةورى رِابوردوو و ئايندة و جيهانى ثةنهانى "غةيب"دا رِةط و لق و
ثةليان هاويشتووة. كةواتة: "ئيمامى موبين" بةم واتاية:
تؤمارى قةدةر و دةفتةرى دةستوورةكانى خواوةندة و، كاتآ طةرديلةكان بةرةو جموجوولأ
و كار و فةرمانبةرىيان لةناو شتاندا دةدريَنةبةر، ئةوا بةثيَى داخوازى و
فةرمانةكانى ئةو دةستوورانة بةرةو ئةو مةبةست و ئامانجانة دةبريَن.
بةلآم "كيتابى
موبين"
زياتر رِووى لة جيهانى بينراوة تاكو جيهانى ثةنهان. واتة: زياتر رِووةو كاتى
ئيَستا دةرِوانيَت تاكو رِابوردوو و ئايندة. ضونكة زياتر ناونيشان و تؤمارى كتيَبى
"توانست و ويست"ى خواوةندة تاكو ئةوةى ناونيشانى زانيارى و فةرمانةكانى
خواى طةورة بيَت. بة دةستةواذةيةكى تر دةلَيَين: هةروةك "ئيمامى
موبين" تؤمارى
"قةدةر"ى خواوةندة، "كيتابى موبين"يش تؤمارى
"قودرةت"ى ئةوة. واتة: رِيَكوثيَكى و وردةكارى كة لة هةموو شتيَكدا
هةن، ض لة "بوون"ىدا، ض لة ضىيةتىيةكةىدا، ض لة سيفةتةكانىدا، ض لة
كاروبارىدا، بـةلَطـةن لةسـةر ئةوةى كة كاتآ ئةو شتة بوونى ثآ دةبةخشريَت و
ويَنةكانى بؤ دةستنيشان دةكريَت و، ئةندازةى بؤ ديارى دةكريَت و، شيَوةيةكى
تايبةتيى ثآ دةدريَت، هةموو ئةمانةى بةثيَى ضةند دةستووريَكى توانستيَكى تةواو و
ياساكانى ويستيَكى جآبةجآكراو، بؤ ئةنجام دةدريَت.
كةواتة ئةو "توانست
و ويستةى خواوةند" داراى ضةندين ياساى هةمةكى و طشتين و، ئةم ياسايانةش لة
تؤماريَكى مةزندا هةلأطيراون و ثاريَزراون، بة ضةشنيَك كة بةرط و ثؤشاكى
جؤرةكانى "بوون"ى هةموو شتيَك و ويَنة و شيَوة تايبةتىيةكانى، بةثيَى
ئةو ياسايانة دةبرِريَن و دةدوورريَن. بوونى ئةم تؤمارة و بوونى "ئيمامى
موبين" لة
ثةيامى "قةدةرى خوا و جوزئى ئيختيارى"دا ضةسثيَنراون.
سةيرى نةفامى و طومرِايى
و بآئاطايى فةيلةسووفةكان بكة.. ئةوةتا ئةوان هةستيان بة بوونى لةوحى ثاريَزراوى
توانستى بةديهيَنةرانةى خواوةند كردووة و، بة دياردةكانى ئةو كتيَبة بينةرةى
دانايى ثةروةدطار و ويستة جآبةجآكراوةكةى ئةويان لة شتاندا زانيوة و، ثةىيان بة
ويَنة و نموونةكانى بردووة.. بةلآم = بة داخةوة = ناوى "سروشت"يان لـآ
ناوة و، بةمةش رِووناكىيةكةيان كوذاندووةتةوة!
بةم جؤرة بؤمان دةركةوت
كة: بة داخوازيى "ئيمامى موبين" واتة: بةثيَى فةرمانى
"قةدةر"ى خواى طةورة و دةستوورة جآبةجآكراوةكانى ئةو، توانست(قودرةت)ى
خواوةند كاتآ شتان دروست دةكات، ئةوا زنجيرةى بوونةوةران دةنووسيَت كة هةريةكةيان
لة خؤىدا نيشانةيةكى سةربةخؤية و، طةرديلةكان لة "لةوحى كوذانةوة و
تؤماركردن"دا = كة لاثةرِةى ميساليى "كات"ة = بةدىدةهيَنيَت و
دةيانبزويَنيَت.
واتة: جموجوولأ و
بزووتنى طةرديلةكان، لة رِاستىدا، بريتين لة ضةند لةرينةوة و بزووتنةوةيةك كة
ديَنة رِيَى بوونةوةران كاتآ لة "نووسين" و "لةبةرطرتنةوة" و
"جيهانى ثةنهان"ةوة بةرةو جيهانى بينراو ديَن و دةثةرِيَنةوة. واتة كاتآ
لة: "زانست"ةوة بؤ "توانست" دةرِؤن و دةطويَزريَنةوة.
"لةوحى
كوذاندنةوة و تؤماركردن"يش لة رِاستىدا تؤماريَكى بطؤرِى لةوحى ثاريَزراو(اللوح
المحفوظ)ى
مةزن و هةميشةيى و ضةسثاوة و، تابلؤيةكة لة بازنةى "مومكينات"دا شتانى
تيَدا دةنووسريَن و دةكوذيَنريَنةوة. واتة: تؤماريَكة بؤ ئةو شتانةى كة هةردةم
مردن و ذيـــان و نةمان و بوونيان لـة رِآداية، بة ضةشنآ كة رِاستيى
"كات" بريتىية لةم تؤمارة. بةلَآ، هةرضى شت هةية داراى رِاستىيةكة،
رِاستيى ئةو شتةش كة ئيَمة ناوى "كات"مان لـآ ناوة و وةك رِووباريَكى
مةزن و بةخورِ واية بة طةردووندا دةرِوات، كاغةز و مةرةكةبى نووسينةكانى توانستى
خواوةندة لةو "لةوحى كوذاندنةوة و تؤماركردن"ةدا! "لايعلمُ
الغيبَ إلا الله". (دانةر)
[2] طةورةترين
ئةندازيارى بةناوبانطى توركة و لة نيَوان سالَةكانى: (1489=1578ز)دا ذياوة.
سةرثةرشتيى بنياتنانى ضةندين مزطةوتى طةورةى كردووة، طرنطترينيان مزطةوتةكانى:
(سةليميية، سولةيمانيية، شاهزادة)ن. (وةرطيَرِ)
[3] بةلَآ، هةموو
ئةو ماددانة لة ضوار توخم ثيَكهاتوون كة بريتين لة: "ئؤكسجين و هايدرؤجين و
ئازووت و كاربؤن" و هاوضةشنيان، لةبةر ئةوة، لة رِووى ثيَكهاتنى ماددىيةوة
ئةو ماددانة لة يةك دةضن، بةلآم جياوازىيةكةيان لة نووسينى مةعنةويى قةدةرداية.
(دانةر)
[4] وةلآمى حةوت
برِطةكةى ثيَشووة. (دانةر)
[5] ضـونـكة
ئـةوةتا ئـةوةى ئيَمة بـة ضـاوى خؤمان دةيبينين، لة: بلآوكـردنةوةى نوورى
"ذيان" بة زؤرى لةم جيهانة نزم و ضرِةدا و، داطيرساندنى ئةم نوورة بة
كارمةندىيةكى بةردةوام و لةوثةرِى دةسترِةنطينىدا، تةنانةت بلآوكردنةوةى نوورى
"ذيان" بة ضةشنيَكى تابلَيَى زؤر لة بآنرخترين و بؤطةنترين شتدا و
ثاكذكردن و جوانكردنى ئةو ماددة بآنرخانة بةهؤى نوورى ذيانةوة.. ئةمةى كة ئيَمة
بة ضاوى خؤمان دةيبينين، ئاماذةيةكى زؤر نزيكة لة رِاشكاوىيةوة بؤ ئةوةى كة:
خواوةند
ئةم جيهانة ضرِة بآطيانة دةتويَنيَتةوة و بة جموجوولَى طةرديلةكان و نوورى ذيان
جوانى دةكات و دةيبريسكيَنيَتةوة، تاكو بةمة، بؤ جيهانيَكى ترى زيندووى ناسكى بةرز
و خاويَنى ئامادة بكات. وةك بلَيَى بؤ مةبةستى ئامادةكردنى ئةم جيهانة بؤ
كؤضكردنى بةرةو جيهانيَكى ناسك و جوان، ئارايشتى دةدات و دةيرِازيَنيَتةوة.
جا
ئةو كةسانةى كة ذيرىية تةسكةكةيان جيَى زيندووبوونةوةى مرؤظى تيَدا نابيَتةوة،
ئةطةر بة نوور و لة رِوانطةى قورئانى ثيرؤزةوة برِوانن، ئةوا دةبينن كة:
ياسايةك
هةية بة ضاو دةبينريَت، ئةويش: "ياساى رِاطيركاريى هةموو شتيَكة". ئةم
ياساية، وةك ضؤن سةربازةكانى سوثا كؤدةكريَنةوة، ئةويش ئاوا طةرديلةكان كؤدةكاتةوة
و دةستكارىيان دةكات. وةك لةبةر ضاوداية. (دانةر)
[6] "حَدْس" لة زمانى
عةرةبىدا بة "خةملآندن و طومان" دةوتريَت. لة زانياريى ذيربيَذى(منطق)يشدا = كة
ليَرةدا ئةو واتا زاراوةيىية زياتر مةبةستة = بة شتى وا ئاشكرا دةلَيَن كة مرؤظ
بآ بيرلـآكردنةوة يةكسةر هةستى ثآ بكات. (وةرطيَرِ)
[7] مةبةست
ئاميَرى دةنطدارى طرامافؤنة كة لة بريى شريتى كاسيَت قةوانى تيَدا بةكار دةهيَنرا.
(وةرطيَرِ)