(ئةو وتةيةى كة مةتةلأ و تةليسمى طةردوونى حةل كرد و، نهيَنىيةكى
مةزنى قورئانى ثيرؤزى ئاشكرا كرد)
(ثيتيَكة لة كتيَبى مةزنى "من"..
خالَيَكة لة دةرياى طةورةى "طةرديلة")
ئةم وتةية لة دوو مةبةست ثيَكهاتووة:
مةبةستى يةكةم: لة بارةى ضييةتى
و ئةنجامةكانى "من"ةوة[1] دةدويَت.
مةبةستى دووهةم: باسى جموجوولأ و
فةرمانبةرىيةكانى طةرديلة دةكات.
(إنَّا عَرَضْنَا الاَمانَةَ عَلَى
السَّمواتِ وَالاَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ اَنْ يَحْمِلْنَهَا وَاَشْفَقْنَ
مِنْهَا وَحَمَلَهَا الاِنْسَانُ اِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً) (الأحزاب:72).
ئاماذة
بؤ تةنها يةك دانة طةوهةر لة طةوهةرةكانى طةنجينةى ئةم ئايةتة ثيرؤزة دةكةين، كة
بريتىية لةوةى: ئةو ئةمانةتةى ئاسمانةكان و زةوى و ضياكان هةلَياننةطرت و
نةيانويست بيخةنة ئةستؤى خؤيانةوة، ضةندين واتا و رِووى زؤرى هةية، يةكيَك لةو
واتاو رِووانة بريتىية لة: "من".
بةلَآ،
"من" تؤويَكة درةختيَكى "تووبا"ى نوورانى طةورة و، درةختيَكى
"زةققووم"ى سامناكى لـآ سةوز بووة و، هةر لة سةردةمى حةزرةتى ئادةمةوة =
دروودى لةسةر بيَت = تا ئةم كاتةى ئيَستامان ئةم دوو درةختة بة هةموو لايةكى
جيهانى مرؤظدا لق و ثةليان هاويشتووة.
ثيَش
ئةوةى لةم "رِاستى"ية فراوانة رِؤبضين و ليَى بكؤلَينةوة، ثيَشةكىيةك
دةنووسين كة تيَطةيشتنى ئةو رِاستىيةمان بؤ ئاسان دةكات:
"من"
كليليَكة، طةنجينة شارراوةكانى ناوة جوانةكانى خواى طةورة و، لايةنة داخراوةكانى
طةردوون دةكاتةوة. "من" لة خؤىدا تةليسميَكى سةير و سةرسوورِهيَنةر و
موعةممايةكى نامؤية، بةلآم ئةم تةليسمة سةير و موعةمما نامؤية بة ناسينى
"ضييةتىيةكةى" حةل دةبيَت و، ثاشان مةتةلَى طةردوون و دةرطاى طةنجينةكانى
جيهانى "وجوب"يش دةكريَنةوة[2].
لة
ثةياميَكى عةرةبيمدا بة ناوى: "شمة من نسيم هداية القرآن" ئةوةندةى كة
ثةيوةنديى بةم مةسةلةيةوة ببيَت، بةم جؤرة باسمان كردووة:
"بزانة!
كليلى جيهان بة دةست مرؤظةوةية و لةناو خودى خؤىداية، ضونكة دةرطاكانى بوونةوةران
هةرضةند لة رِوالَةتدا كراونةتةوة، بةلآم لة رِاستىدا داخراون. خواوةند
كليليَكى بة ئةمانةت لة مرؤظدا داناوة كة هةموو دةرطاكانى جيهانى ثآ دةكريَنةوة
و، تةليسميَكيشى داوةتآ كة طةنجينة شارراوةكانى بةديهيَنةرى طةردوون دةكاتةوة،
كليلةكةش ئةو "من"ةية كة لة مرؤظدا هةية. بةلآم ئةم "من"ةش
لة خؤىدا مةتةلأ و تةليسميَكى داخراوة، جا ئةطةر بةهؤى ناسينى ضييةتيى
"مةوهووم" و نهيَنيى بةديهاتنى ئةم "من"ة دةرطاكةيت كردةوة،
ئةوا تةليسمى طةردوونيشت لـآ دةكريَتةوة"[3].
ئةويش
بةم جؤرةى خوارةوة:
خواى
طةورة ئةمانةتيَكى بة دةستى مرؤظ سثاردووة، ئةويش ئةو "من"ةية كة ضةندين
ئاماذة و نموونةى تيَداية رِيَنمايى مرؤظ دةكةن بؤ "رِاستى"ى وةسفةكانى
ثةروةردطاريَتيى مةزن و كاروبارة ثيرؤز و بآطةردةكانى ئةو خواوةندة. واتة:
"من" يةكةيةكى ثيَوانةية بةهؤيةوة وةسفةكانى ثةروةردطاريَتى و كاروبارة
خوايىيةكان دةناسريَن.
شتيَكى ئاشكرايشة لاى هةموان كة مةرج نىية
"يةكةى ثيَوانة" بوونى رِاستةقينةى ببيَت. بةلَكو دةكريَت بة طريمان و
ئةنديَشة، يةكةيةكى ثيَوانة ثيَكبهيَنريَت، وةك هيَلَة طريمانكراوةكانى زانستى
ئةندازة. واتة ثيَويست ناكات "من" بة رِاستى و بآطومانى و جؤريَكى
زانستانة "بوون"ى رِاستيى ببيَت.
ثرسيار:
بؤضى
ناسينى سيفةتة ثيرؤز و ناوة جوانةكانى خواى طةورة، ثةيوةستةى "منيَتى"ى
مرؤظة[4]؟
وةلآم:
شتى
رِةها و طشتطير(المحيط) خاوةنى سنوور و كؤتايى نىية، لةبةر ئةوةيشة كة
هيض شيَوةيةكى نادريَتآ و هيض حوكميَكيشى لةسةر دةرناكريَت، ضونكة بوارى
دةستنيشانكردنى تيَدا نىية و خاوةنى ويَنة و شيَوةيةكى تايبةتى نىية، لةبةر
ئةمةية كة ضييةتىيةكةى ناناسريَت و نازانريَت.
بؤ نموونة: رِووناكيى بةردةوام كة تاريكيى
ئاويَتة نةبيَت، هةتا بة تاريكىيةكى رِاستةقينة يان وةهمى سنوورى بؤ دانةنريَت،
ثيَى نازانريَت.
سيفةتة
ثيرؤزةكانى خواى طةورة = وةك: العلم والقدرة = و ناوة جوانةكانى
خواوةنديش = وةك: الحكيم، الرحيم = بة هةمان جؤرن. ضونكة لةبةر ئةوةى
رِةها و بآسنوورن و دةورى هةموو شتيَكيان داوة و هيض هاوبةش و دذيَكيشيان نىية،
ئةوا ناتوانريَت بة تةواوى لة هةموو لايةكةوة بزانريَن و دةوريان بطيريَت ياخود بة
شتيَك ببةستريَن و دةستنيشان بكريَن. كةواتة ضييةتىيةكةيان نازانريَت و هةرطيز
هةستيان ثآ ناكريَت. لةبةر ئةوة، ثيَويست دةكات، بة طريمان، سنووريَكى ئةنديَشةيى
بؤ ئةو سيفةت و ناوة رِةهايانة دابنريَت، تاكو ئةو سنوورة وةهمىية ببيَت بةهؤى
تيَطةيشتن لةوان. ضونكة لة رِاستىدا ئةو سيفةت و ناوانة سنوور و كؤتايى
رِاستةقينةيان نىية.
جا "منيَتيى مرؤظ" واتة "من"
لة مرؤظدا، دةبيَت بةو سنوورة و ناسيَنةرى ئةو سيفةتو ناوة رِةها و بآسنوورانة،
ضونكة مرؤظ ثةروةردطارىيةكى وةهمى و، مولَكدارىيةكى طريمانكراو و، توانا و،
زانيارىيةك، تا سنووريَكى ديارىكراو، لة خؤىدا شك دةبات، بةمةش سنووريَكى وةهمى
بؤ ضةندين سيفةت و ناوى دةورةدةر و رِةها دادةنيَت.
بؤ نموونة: خؤى بة خؤى دةلَيَت: (ليَرةوة تا ئةوآ
هى منة، لةولاتر هى ئةو سيفةتانةية). واتة جؤرة دابةشكردنيَك لة نيَوان شتاندا
دادةنيَت و، بةم سنوور دابةشكردنةش خؤى بؤ ئةوة ئامادة دةكات كة وردة وردة بةو
ثيَوةر و تةرازووة بضووك و ساكارانةى خؤى، لة ضييةتيى ئةو سيفةتة بآسنوورانة
تآبطات.
بؤ
نموونة: بة بؤنةى ئةو ثةروةردطاريَتىية وةهمىيةى كة لة بازنةى مولَكى خؤىدا بؤ
خؤى برِيارى دةدات، لة ثةروةدطاريَتىية رِةهاكةى بةديهيَنةرى خؤى لة بازنةى
"مومكينات"دا[5] تآدةطات..
هةروةها بة مولَكدارىية رِوالَةتىيةكةى خؤى،
مولَكداريى رِاستةقينةى بةديهيَنةريشى دةزانيَت و، بة خؤى دةلَيَت: "هةروةك
من خاوةنى ئةم خانووةم، خواوةندى بةديهيَنةريش خاوةنى ئةم طةردوونةية"..
هةروةها
بة زانينة هةندةكىيةكةى خؤى، لة زانستى رِةهاى خواى طةورة تآدةطات..
هةروةها
بة كارامةيىية دةستكةوتوو و هةندةكىيةكةى خؤى، لة وردةكارىية بآويَنةكانى
بةديهيَنةرى مةزن تآدةطات. بؤ نموونة: خؤى بة خؤى دةلَيَت: (هةروةك من ئةم
خانووةم كردووة و رِيَكم خستووة، هةروةها دةبآ خانةى دنياش بنياتنةر و
رِيَكخةريَكى ببيَت).
بةم
ضةشنة، لة "من"دا هةزاران بار و سيفةت و هةست و شعوور هةن، هةزاران
نهيَنيى داخراويان تيَداية كة دةتوانن = تا رِادةيةك = مرؤظ بؤ هةموو سيفةت و
كاروبارة ثرِ لة دانايىيةكانى خواوةند رِيَنمايى بكةن و رِوونيان بكةنةوة بؤى.
واتة:
من خؤى لة خؤىدا واتايةكى سةربةخؤى نىية، بةلَكو رِآثيشاندةريَكة بؤ واتاى
غةيرى خؤى، بة ضةشنى ئاويَنة واية كة رِةنطى ويَنةكان دةداتةوة و، وةك يةكةى
ثيَوانة و، ئاميَرى دةرخستن(آلة استكشاف) و واتاى
"حةرفى"[6] واية.
كةواتة "من" موويةكى هةستيارة لة ثةتى ئةستوورى بوونى ئادةميزاد و..
تالَيَكى باريكة لة ضنراوى بةرطى ضييةتيى مرؤظ و.. ثيتى "ئةلف"ة لة ثةرِاوى
كةسيَتيى ئادةميزاددا، بة ضةشنيَك كة ئةو ثيتة دوو رِووى هةية:
يةكيَكيان
رِووى لة "ضاكة و بوونة". "من" لةم رِووةدا تةنها ئةوةى
ثآدةكريَت كة ضيى ثآدةبةخشريَت وةرىبطريَت و بةس. ضونكة لةبةر ئةوةى لةم
رِووةدا دةستى كورتة، ئةوا ناتوانيَت هيض شتيَك بةدىبهيَنيَت و هيض كاريَك ئةنجام
بدات.
رِووةكةى
تر: رِووى لة "خراثة"ية و شت بةرةو "نةبوون" دةبات.
"من" لةم رِووةدا بكةر و خاوةن كردارة و، هةرضى دةكات خؤى خاوةن و
بةرثرسياريةتى.
ثاشان ضييةتى "من" وةك هى
"حةرف" واية، واتاى شتيَكى ترى غةيرى خؤى دةطةيةنيَت. ضونكة ثةروةردطاريَتىيةكةى
شتيَكى ئةنديَشةيىية و، "بوون"يشى ئةوةندة لاوازة كة ناتوانيَت خؤى هيض
شتيَك هةلَبطريَت و هيض شتيَكى لة كؤلأ بنريَت. بةلَكو تةنها تةرازوويةكة
سيفةتةكانى خواوةند، كة رِةها و طشتطيرى هةموو شتيَكن، رِوون دةكاتةوة، بة ضةشنى
ثيَوةرى طةرمى و ثيَوةرى هةوا و طشت ثيَوةر و تةرازووةكانى تر واية كة ئةندازة و
ثلةى شتانى تر دةردةخةن و رِوونيان دةكةنةوة.
ئةو
كةسةى بةم جؤرة لة ضييةتيى "من" تآدةطات و، ملكةضى دةبيَت و، بةثيَى
داخـوازىيـةكانى رِةفتـار دةكات، ئـةوا مـذدةى: (قَدْ
اَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا) (الشمس:9) دةيطريَتةوة و، بة
رِاستى سثاردةكةى ئةستؤى بةجآ دةهيَنيَت و، ثاشان بة دووربينى "من"
رِاستيى بوونةوةران دةبينيَت و لةو كار و فرمانانةى ئةنجاميان دةدةن تآدةطات. هةر
كاتيَكيش لة "ئاسؤكان"ى دةرةوة زانيارى بؤ ناوةوةى "دةروون"ى بيَن،
ئةوا "من" تةسديقيان دةكات و، ئنجا ئةو زانينانة دةبن بة ضةند زانستيَكى
رِووناك و دانايى رِاست لة دةرووندا و، نابن بة تاريكايى بآمةبةستى(العبثية) تياىدا.
كاتآ
"من" فةرمانبةريى خؤى بةم ضةشــنة بةجآ هيَنا ئةوا واز لة
ثةروةردطارىية وةهمى و مولَكدارىية طريمانكراوةكةى دةهيَنيَت، كة جطة لة: يةكةى
ثيَوانة هيضى تر نىية. ئنجا هةموو مولَكيَك بؤ خواى طةورة دةطيَرِيَتةوة و
دةلَيَت: "له
الملك، وله الحـمد، وله الحكم، وإليه ترجعون"[7] ئيتر ثؤشاكى
بةندايةتيى رِاستةقينة لةبةر دةكات و بة ثلةى بلَندى: (اَحْسَن
تَقويم)دا
سةردةكةويَت.
بةلآم
ئةطةر "من" حيكمةتى بةديهيَنانى خؤى لة بير ضووةوة و، بة واتاى
"ئيسمى"[8] بؤ خؤى
رِوانى و، فةرمانبةريى سروشتيى سةرشانى واز لـآ هيَنا و، لةو باوةرِةدا بوو كة
خؤى خاوةنى خؤيةتى، ئةوا خيانةت لة سثاردةكةى ئةستؤى دةكات و، ئةم هةرِةشةيةى
خواوةند دةيطريَتةوة كة دةفةرمويَت: (وَقَدْ خَابَ مَنْ
دَسَّاهَا)
(الشمس:10).
بةلَآ،
مةترسيى ئاسمانةكان و زةوى و ضياكان لة هةلَطرتنى ئةمانةت و ئةو سامةى ليَيان نيشت
سةبارةت بة هاوبةشبرِياردان(شرك)يَكى وةهمى و طريمانكراو، لةم
رِووةى"منيَتى"يةوة بووة كة هةموو جؤرةكانى هاوبةشبرِياردان و خراثكارى
و طومرِايىيةكانى لـآ دةوةشيَتةوة.
بةلَآ، هةرضةند "من" ئةلفيَكى باريك و
تالَيَكى وردى ناسك و هيَلَيَكى طريمانكراوة، بةلآم ئةطةر ضييةتىيةكةى
نةزانريَت، ئةوا بة ضةشنى طةشةسةندنى تؤو لة ذيَر خاكدا، ئةويش بة ثةنامةكى طةشة
دةكات و بةرة بةرة طةورة دةبيَت تا بة هةموو لايةكى "بوون"ى مـرؤظدا
بـلآو دةبيَتةوة و، وةكو هةذديهايةكى زةبةلاحى لـآ ديَت مرؤظةكة هةلأدةلووشيَت
و ئنجا ئةو مرؤظة، بة هةموو لايةنة ناسك و طشت هةستةكانيةوة، دةبيَت بة يةكثارضة
"من"!
ثاشان
"منيَتى"ى جؤر و رِةطةزى مرؤظيش ئةوةندةى تر ثةرةى ثآدةسيَنيَت و،
طيانى هاورِةطةزى و نةتةوايةتيش ثتر فووى تآدةكات و، بة ثشتبةستنيش بةم
"منيَتى"ية ئةوةندةى تر ئةستوور دةبيَت، تاكو وةك شةيتانى لـآديَت و
دةبيَت بة نةيارى فةرمانةكانى خواى طةورة و سنطيان لـآدةردةثةرِيَنيَت.
ثاشان
بةثيَى ئارةزووةكانى، سةيرى هةموو كةس و شتيَك وةك خؤى دةكات و، بةم ضةشنة مولَكى
خواى طةورة بةسةر ئةو شتانة و هؤكارةكاندا دابةش دةكات و، بةرةو شيركيَكى طةورة
ثيَى دةترازيَنيَت و واتاى ئةم ئايةتةى بة تةواوى تيَدا دةردةكةويَت كة دةفةرموآ: (إنَّ
الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظيمٌ) (لقمان:13). ضونكة ئةو كةسةى ضل
دينارى دةولَةت بدزيَت، ناضارة سةر و درةم بة هاوةلَةكانى بدات تاكو ضاولةبةريان
بكات و كارةكةى بة نارِةوا دانةنيَن! بة هةمان جؤر ئةو كةسةش كة دةلَيَت: (من
خاوةنى خؤمم) بآ هيض طومانيَك ثرِ بةدةم دةلَيَت و باوةرِيشى واية كة: (هةموو شتيَك
خاوةنى خؤيةتى)!
بةم
جؤرة "من" لةم بارودؤخةىدا، كة خيانةتكردنة لةو سثاردةيةى خراوةتة
ئةستؤيةوة، سةرانسةر نوقمى نةفامى و نةزانى بووة، تةنانةت لةم بارةىدا لة هةموو
كةسيَك نةزانترة و طةوزاوى ناو نةزانىيةكى وةها ئالَؤزة كة سةر و بنى ديار نىية،
با هةزاران هونةرو زانستيش بزانيَت! ضونكة هةموو ئةو رِووناكى و زانستانةى لةمةرِ
ناسينى خوا كة بة طشت لايةكى طةردووندا بلآو بوونةتةوة و بير و هةستةكانى ئةم
وةرياندةطرن، لة "دةروون"ى ئةم مرؤظة نةزانةدا شتيَك شك نابةن
بيانسةلميَنيَت و رِووناكيان بكاتةوة و مانةوة و بةردةوامىيان ثآ بدات. لةبةر
ئةوة، ئةو زانست و خواناسىيانة، لة دةروونى ئةمدا دةتويَنةوة و دةبن بة
تاريكايىيةكى طةلـآ ضرِ و ئةستوور. ضونكة هةرضىيةك لةو زانيارىيانة بؤ ناو
دةروونى ئةم بيَن، يةكسةر رِةنطى تاريكى دةروونى ئةم وةردةطرن، تةنانةت ئةطةر دانايىيةكى
بةرزى جوانيش بيَت، ئةم هةر لة دةروونى خؤىدا ثؤشاكى "بآمةبةستيى
رِةها"ى دةكاتة بةر. ضونكة رِةنطى "من" لةم بارةدا هاوبةش
برِياردان و دةستبةتالأكردنى بةديهيَنةرة لة سيفةتة مةزنةكانى و، ئينكارىكردنى
"بوون"ى ئةوة. بةلَكو ئةطةر طشت طةردوون ثرِ ببيَت لة بةلَطةى رِوونى
بآطومان و ضراى رِيَنمايى، هيَشتا دادى ئةو خالَة تاريكةى "من" نادات
و، ئةو هةموو رِووناكىيانةى بؤ دةروونى ديَن ئةم سةرومرِ داياندةثؤشيَت و
نايةلَيَت هيضيان دةربكةون!
لة
وتةى "يازدةهةم"دا بة دريَذى باسى "منيَتى"ى
مرؤظمان لة رِووى "واتاى حةرفىيةوة" كردووة و، بة ضةشنيَكى بآطومان
ضةسثاندوومانة كة ضؤن ئةو ضييةتى و منيَتىية تةرازوويةكى هةستيارن بؤ طةردوون و،
ثيَوةريَكى رِاست و ورد و سةرنةكةرن و، ثيَرِستيَكى دةورةدةر و طشتى و، نةخشةيةكى
تةواو و، ئاويَنةيةكى كؤكةرةوةى ئةو شتانةن كة ثيشانيان دةدةن و، هةلَسةنطاندنيَكى
طشتين. ئةو كةسةى دةيةويَت بة دريَذى لةمة ئاطادار بيَت، با بطةرِيَتةوة سةيريَكى
ئةو ثةيامة بكات.
ليَرةدا
كؤتايى بة ثيَشةكىيةكة دةهيَنين و، بةو دريَذةيةى كة لةو ثةيامة ناوبراوةدا هةية،
وازدةهيَنين.
براى
خويَنةرم!
ئةطةر
بة تةواوى لةم ثيَشةكىية تآطةيشتوويت، ئةوا فةرموو با ثيَكةوة برِؤينة ناوجةرطةى
خودى "رِاستىيةكة".
ميَذووى
مرؤظايةتى، لة سةردةمى حةزرةتى ئادةمةوة = دروودى لةسةر بيَت = تا ئيَستا، دوو
تةوذمى طةورة و دوو زنجيرة بيرى تيَداية كة بة دريَذايى كات و سةردةم و ضةرخةكان
بةردةوام ديَن و دةرِؤن و، وةك دوو درةختى طةورة وان كة لق و ثةليان بؤ هةموو
لايةك و طشت ضينيَكى مرؤظايةتى هاويشتووة.
يةكةميان:
زنجيرةى ثيَغةمبةريَتى و ئايينة.
ئةوى
تريان: زنجيرةى فةلسةفة و حيكمةتة[9].
هةركات ئةم
دوو زنجيرةية يةكيانطرتبيَت و تيَكةلَى يةكترى بووبن، واتة: لة هةر كاتو
سةردةميَكدا فةلسةفة بةدةم ئايينةوة رِؤشتبيَت و ملى بؤ كةض كردبيَت و
طوآرِايةلَى بووبيَت، ئةوا مرؤظايةتى بووذاوةتةوة و ذيانيَكى كؤمةلآيةتيى خؤش و
شادمانى بةسةر بردووة.. هةركاتيَكيش كةليَن كةوتبيَتة نيَوانيانةوة و لة يةكترى
جيابووبيَتنةوة، ئةوا هةرضى نوور و خيَر و ضاكةية لة دةورى زنجيرةى ثيَغةمبةريَتى
و ئاييندا و، هةمـوو شــةرِ و شؤرِ و طومرِايىيةكانيش لة دةورى زنجيرةى
فةلسةفةدا كؤبوونةتةوة.
با
ئيَستا بناغة و بنضينةى هةريةك لةو دوو زنجيرةية بدؤزينةوة:
زنجيرةى
ئةو فةلسةفةيةى كة ثشتى لة ئايين هةلَكردووة، شيَوةى درةختيَكى ضةثةلَى زةققوومى
وةرطرتووة كة تاريكيى شيرك و طومرِايى بة دةورى خؤىدا بلآودةكاتةوة، بة رِادةيةك
كة ئةم درةختة لة لقى: "هيَزى ذيرى"دا بةروبوومى سروشتثةرست و
ماددىيةكانى بة دةستى ذيريى مرؤظ بةخشيوة و، لة لقى "هيَزى توورِةيى و
زةبروزةنط"يشدا بةرى نةمروود و فيرعةون و شةددادةكانى[10] بة سةرى
مرؤظدا كوتا و، لة لقى "هيَزى ئارةزووة ئاذةلَىيةكان"يشدا بةرى بتان
و ئةوانةى ثآطةياند و طةشةى ثآسةندن كة لافى خوايةتىيان لـآ دةدا.
هةر
لة تةنيشتى ئةم درةختة ضةثةلَةى زةققوومةوة، درةختى تووباى "بةندايةتى بؤ
خواى طةورة" كة زنجيرةى ثيَغةمبةريَتىية، سةوز بوو و طةشةى كرد و، ضةندين
بةروبوومى بةتام و ثاكى لة باخ و بيَستانى طؤى زةوىدا هيَنايةبةر و، بة ضةشنى
ضةند ضةثكيَك بةرى نزيك لة طرؤى مرؤظى نزيك خستنةوة و، لة لقى "هيَزى ذيرى"دا
بةرى ثيَغةمبةران و صيدديقان و ئةوليا و ثياوضاكانى ثآطةياند، هةروةك لة لقى
"هيَزى دوورخةرةوةى زيانةكان"دا ضةندين كاربةدةستى دادطةر و ثادشاى
مةلائيكةت ئاساى ثاكى هيَنايةبةر و، لة لقى "هيَزى رِاكيَشةرى
سوودةكان"يشدا ضةندين مرؤظى دةسترِةنطينى سةخاوةتمةند و، جواميَر و، رِةوشت
و شيَوة جوان و، دةست و داويَن ثاك و خاويَنى بةرهةمهيَنا، بة رِادةيةك ئةم
درةختة دةرىخست كة (مرؤظ لة رِاستىدا بةرزترين و بةنرخترينى بةرى درةختى
طةردوونة).
جا
رِةط و بناغةى ئةم درةختة ثيرؤزة و ئةو درةختة ضةثةلَة، هةردوو لا و هةردوو
رِووةكانى "من"ن! واتة: "من" كة بوو بة تؤوى بنضينةيى ئةو دوو
درةختة، هةردوو رِووةكةى بوون بة بناغة و رِةط و بنجى هةريةك لةو دوانة. ئةمةش
بةمةى خوارةوة رِووندةكةينةوة:
"ثيَغةمبةريَتى"
رِوويةكى "من" وةردةطريَت و دةرِوات.. "فةلسةفة"ش ديَت و
رِووةكةى ترى "من" لةطةلأ خؤىدا دةبات.
رِووى
يةكةم:
كة دةرِوانيَتة رِاسـتىيـةكانى ثيـَغـةمبـةريَتى، سةرضاوةى بةندايةتيى بآطةرد و
خاويَنة بؤ خواى طةورة. واتة "من" لةم رِووةدا:
دةزانيَت
كة: بةندة و طوآرِايةلَى خواى ثةرستراويةتى و.. تآدةطات لةوةى كة: ضييةتىيةكةى
"حةرفى"ية، واتاى غةيرى خؤى رِادةطةيةنيَت و.. باوةرِى بةوة هةية كة:
بوونى خؤى، شويَنكةوتةى بوونى يةكيَكى ترى غةيرى خؤيةتى، كة بةديىدةهيَنيَت و..
دةزانيَت كة: شتان بة ضةشنيَكى "وةهمى" مولَكى ئةون، واتة
مولَكدارىيةكى كاتى و رِوالَةتى هةية، كة بة رِوخسةت و فةرمانى مولَكدارى
رِاستةقينةى خؤى ثيَىدراوة.. هةروةها دةزانيَت كة: خؤى لة رِاستىدا سيَبةرة نةك
رِاستىيةكى رِةسةن. واتة: بةديهيَنراويَكى "مومكين"ى لاواز و،
سيَبةريَكى بآتينة و، رِةنطدةرةوةى رِاستىيةكى ثيَويست و رِةواية..
فةرمانبةرىيةكةشى: طوآرِايةلَى ثرِ هةست و شعوورة بؤ خواى خؤى، ضونكة ثيَوةريَكة
بؤ ناسين و زانينى سيفةتة رِةهاكانى بةديهيَنةرى، بؤ ئةوةى لة كاروبارة
خوايىيةكان تآبطات.
ثيَغةمبةران
= درووديان لةسةر بيَت = و شويَنكةوتووانيان لة ئةوليا و ثياوضاكة ثاكةكان، لةم
رِووةوة تةماشاى "من"يان كردووة و بؤيان رِوانيوة و، بةم جؤرة
رِاستىيةكةيان ديوة و ثةىيان ثآبردووة و، هةرضى مولَكة بة دةستى خاوةنى هةموو
مولَكيَكيان سثاردووة كة خواوةندى طةورةى شكؤمةندة و، هةر هةموويان دانيان بةوةدا
ناوة كة ئةو خواوةندة مولَكدارة، ض لة مولَك و دارايى و، ض لة ثةروةردطاريَتى و، ض
لة خوايةتىدا، هاوبةش و هاوويَنةى نىية و، هةر ئةوة كة ئةوةندة بةرز و بلَندة
ثيَويستى بة هيض شتيَك، نة وةزير و نة ياريدةدةر، نةبيَت و، خوايةكة هةموو شتيَكى
بةدةستة و تواناى بةسةر هةموو شتيَكدا هةية و، "هؤكارةكان"يش ضةند
ثةردةيةكى رِوالَةتين و بةلَطة و رِآثيشاندةرى توانا و مةزنيى ئةون،
"سروشت"يش تةنها شةريعةتى فيطرى و كؤمةلَةيةك ياساى
كارطيَرِى ئةوة لة طةردووندا، بؤ مةبةستى دةرخستن و ثيشاندانى توانا و مةزنيى خؤى
دايناوة.
ئةم
رِووة رِووناكة نوورانىية جوانة، وةك تؤويَكى زيندووى ثرِ لة واتا و دانايى واية،
خـواى طـةورة درةختى تووباى بةندايـةتيى لـآ سـةوز كردووة و ثيَى طةياندووة كة
ضلأ و لق و ثةل و ثؤ ثيرؤزةكانى بؤ هةموو لايةكى جيهانى مرؤظايةتى هاويشتووة و،
بة ضةندين بةروبوومى ثاك و خاويَن و جوان و رِووناك، كة تاريكيى رِابوردوويان
تةفروتوونا كردووة، رِازاندوويةتةوة و، بة رِاستى ضةسثاندوويةتى كة ئةو كاتة دوور
و دريَذةى رِابوردوو طؤرِستانيَكى سامناكى بةرين و طؤرِةثانى ترسناكى لة
سيَدارةدان نىية، وةك فةلسةفة واى دةبينيَت! نةخيَر.. بةلَكو يةكيَكة لة باخضةكانى
رِووناكى بؤ ئةو "طيانانة"ى كة كؤلَى قورسى سةرشانيان داناوة تاكو بة
سةربةستى ئةم دنياية بةجآبهيَلَن. رِابوردوو لةم رِوانطةيةوة، خولطةى ضةندين نوور
و ثليكانةى رِووناكى ثلة ثلةى ئةو طيانانةن كة لةم دنيادا و لة ئاسؤى مردنةوة ئاوا
دةبن تاكو كؤض بؤ ئةودنيا و ئايندة طةشاوةية و بةختةوةريى هةميشةيى، بكةن.
بةلآم
رِووى دووهةمى
"من": فةلسةفة وةرىطرت و، بة واتاى "ئيسمى" بؤى رِوانى.
واتة: فةلسةفة دةلَيَت: "من" بؤ خؤى داراى واتاى خؤيةتى.
"من"
بةم ثآية، داخوازى ئةوةية كة:
واتاكةى
لة خؤىداية و، بؤ خؤى و لة ثيَناوى خؤىدا كار دةكات و.. "بوون"ى خؤى
بة بوونيَكى رِةسةن دادةنيَت و بة سيَبةرى بوونيَكى ترى دانانيَت، واتة: لاى واية
خؤيةتىيةكى تايبةتيى بة خؤيةوة هةية و.. وا طومان دةبات كة: خاوةن مافة لة
ذياندا و، لة بازنةى جموجوولَىدا خاوةنى مولَكة و، ئةم طومانةى خؤشى بة
رِاستىيةكى دامةزراو و ضةسثاو دادةنيَت و.. وا تآدةطات كة: فةرمانبةريى ذيانى
بريتىية لةوةى بةهؤى هاندةرى خؤشةويستيى خؤيةوة، سةربكةويَت و طةشة بكات و خؤى
ثآبطةيةنيَت بؤ ئةو خؤويستىيةى خؤى.
بةم
جؤرة، ئةوان رِيَبازةكةيان بة ضةندين بناغةى زؤرى بآكةلَك رِاطير كردووة و، لةسةر
ئةم بناغة فشةلأ و لاوازانة بنياتيان ناوة. لة زؤر ثةيامدا بة تايبةت لة
"وتةكان"دا و، زياتر لة "وتةى دوازدةهةم" و "وتةى
بيستوثيَنجةم"دا كة تايبةتة بة موعجيزاتى قورئانةوة، بة ضةشنيَكى طومانبرِ
مةوداى بآكةلَكيى ئةو بناغانةمان ضةسثاندووة.
طةورةثياوان
و زيرةكان و ثيَشـةوايانى فةلسـةفة، وةك: ئةفلاتوون و، ئةرستؤ و، ئيبن سينا و،
فارابى، لة ئةنجامى ثشتبةستنيان بةم بناغة لاواز و بآكةلَكانةوة، لةو باوةرِةدا
بوون كة ئامانجى هةرة بةرزى كاملَيى طرؤى مرؤظ لةوةداية كة: "لة خوا
بضن"!
بةم
ضةشنة فةرمانيَكى نارِةواى فيرعةونانةيان دةركرد و رِآيان بؤ زؤر لةو دةستة و
تاقمانة ئاسان كرد كة ضةندين جؤرى هاوةلأبرِياردان(شيرك) لة
هةلَسوكةوتياندا دةبينريَت، وةك: هؤثةرستان و، بتثةرستان و، سروشتثةرستان و،
ئةستيَرةثةرستان. ئةمةشيان لة رِيَى ورووذاندنى "منيَتى"ى مرؤظةوة
ئةنجامداوة، تاكو بآ هيض بةربةستيَك لة شيو و دؤلَةكانى شيرك و طومرِايىدا بيَت
و برِوات. ئيتر بةم كارةيان ئةو رِيَطايةيان لة مرؤظ طرت كة دةيطةيةنيَتة
بةندايةتيى خواى طةورة و، دةرطاكانى: كؤلَةوارى و، لاوازى و، ثيَويستى و،
كةموكوورِى و ناتةواوىيان لـآ داخست كة لة سروشتى مرؤظدا هةن. بةم جؤرة لة
ليتاوى "سروشت"دا ضةقين و ون بوون و، نة بة تةواوى لة ضلَكاوى شيرك
رِزطاريان بوو، نة دةرطاى فراوان و هةميشة لةسةرثشتى شوكرانةبذيَريشيان دؤزىيةوة!
بةلآم
برِيار و فةرمانى ئةوانةى كة لة رِيَرِةوى "ثيَغةمبةريَتى"دان لةم
رِووةوة، برِياريَكة يةكثارضة "بةندايةتيى بآطةردة" بؤ تةنها خواوةندى
مةزن. لةو برِيار و فةرمانةياندا ئةوةيان رِاطةياندووة كة: مةبةستى هةرة بلَند و
فةرمانبةريى سةرةكيى مرؤظ لةوةداية كة: "بة خوو و رِةوشتة خوايىيةكان رِةفتار
بكةن و لة خؤياندا بيانهيَننةدى". واتة: ئةو رِةوشت و هةلَسوكةوتة بةرز و
جوانانةى كة خواوةند داوايان دةكات و مايةى رِةزامةنديى ئةون جآبةجآيان بكةن..
هةروةها لةوةداية كة مرؤظ كؤلَةواريى خؤى بزانيَت تا هانا بؤ لاى توانا و هيَزى
خواى طةورة ببات و.. ضاوى لة هةذاريى خؤيةوة بيَت، تاكو بؤ لاى ميهرةبانيى ئةو
خواية بطةرِيَتةوة و.. تةماشاى دةستكورتيى خؤى بكات تاكو لة دةولَةمةنديى
خواوةند بةهرمةند ببيَت و.. كةمتةرخةمىيةكانى خؤى بزانيَت بؤ ئةوةى داواى
لـآبوردن لة ثةروةردطارى بكات و.. بة شويَن ناتةواوىيةكانى خؤىدا بطةرِيَت، تاكو
تةقديس و تةسبيحاتى خوا بكات و خواوةند لة بيروباوةرِى خؤىدا ثاك و خاويَن
رِابطريَت.
جا
لةبةر ئةوةى فةلسةفةى سةرثيَضىكار لة ئايين بةو جؤرة رِيَى ون كرد و لة رِيَى
رِاســت دووركةوتةوة، ئةوا سةرةنجام "من" لة رِيَرِةوى فةلسـةفةدا
جلَةوى خؤى بة دةسـتةوة طرت و، بة ثةلة و زوويى خؤى هاويشتة باوةشى هةموو جؤريَكى
طومرِايىيةوة.
بةم
ضةشنة، لةسةر لوتكةى ئةم رِووةى "من"ةوة، درةختيَكى زةققوومى ئةوتؤ رِوا
كة طومرِايىيةكةى نيوةى طرؤى مرؤظى طرتةوة و لة رِيَى رِاست دوورى خستنةوة.
ئةو
بةروبوومانةى كة ئةو درةختة زةققوومة ضةثةلَة خستوونيةتة بةرضاوى مرؤظ لة لقى
"هيَزى ئارةزووة ئاذةلَىيةكان"دا بريتين لة: بتةكان بة هةموو
جؤرةكانيانةوة. ضونكة فةلسةفة هةر لة سةرةتادا "هيَز"ى بةلاوة شتيَكى
باشة و دةيكات بة ياسايةكى برِياردراوى رِيَبازةكةى، بة رِادةيةك كة ئةو ياسا و
بنةمايةى كردووة بة يةكيَك لة ياساكانى خؤى كة دةلَيَت: (فةرمانرِةوايى بؤ ئةو
كةسةية سةربكةويَت) و لةسةر ئةو بنةمايةش دةرِوات كة دةلَيَت: (حةق لة هيَزداية)[11] ئيتر بة
ضةشنيَكى ناوةكى و ثةنهان و ناديار ستةم و دةستدريَذىكردنى ثآخؤشة و، هانى
ستةمكار و كةللةرِةق و سةركةشانى دا تا طةياندنية ئةوةى لافى خوايةتى لـآبدةن!
ثاشان
جوانى و شيَوةكانى جوانيى بوونةوةرانى بة هى خودى ئةو بوونةوةرانة لة قةلَةم داوة.
بةم كارةشى ئةوةى لة بيرى خؤى بردووةتةوة كة رِيَذةى ئةو جوانىية لة ضاو درةوشانةوةى
جوانيى ثاك و خاويَنى بةديهيَنةر و داهيَنةرى خاوةنى جوانىدا هةرطيز بةراورد
ناكريَت. دةبينيت لة بريى ئةوةى بلَيَت: (بةديهيَنانى ئةمة ضةندة جوانة)! دةلَيَت:
(ئةمة ضةندة جوانة)! واتة ئةو جوانىيةى وةك بتيَكى ثةرستراو لـآكردووة!
ثاشـان
فةلسـةفة و درةختة ضةثةلَةكةى، جوانيى رِوالَةتيى دياردةكانى ناوبانط دةركردن و
رِياكارىيان بةلاوة شتيَكى جوانة. لةبةر ئةوة هةميشة رِياكارانى هان داوة و ثالَى
ثيَوة ناون تاكو ثتر لةسةر هةلَة و نةفاميى خؤيان سوور بن و، واى لة بتةكان و
هاوضةشنى بتةكانيش كردووة كة ئةوانيش ثةرستيارانى خؤيان [12]
ئةم
درةختة ضةثةلَة لة لقى "هيَزى توورِةيى و زةبروزةنط"دا فيرعةون و
نةمروود و ستةمكارة بضووك و طةورةكانى بةسةر تةوقى سةرى مرؤظةوة طؤشكردووة و
ثيَىطةياندوون..
لة
لقى "هيَزى ذيرى"يشدا سروشتثةرست و ماددىيان و بةروبوومى ضةثةلَى ترى
هاوضةشنى ئةوانى لة ذيريى مرؤظدا داناوة، بةم كارةشى ذيريى مرؤظى بة تةواوى
ثةرتةوازة و تةفروتوونا كردووة.
ثاشان..
بؤ رِوونكردنةوةى ئةم رِاستىية، وا لة نيَوان هةزاران بةراورددا، بة ضةند
نموونةيةك، بةراورديَكى نيَوانى ئةو بةرهةمانة دةكةين كة لةو بناغة فشةلأ و
بآكةلَكانةى فةلسةفةوة ثةيدا بوون و، ئةو ئةنجامانةش كة لة بناغة رِاستةكانى
رِيَرِةوى ثيَغةمبةريَتىيةوة سةريان هةلَداوة:
نموونةى يةكةم:
يةكيَك
لة دةستوورةكانى رِيَرِةوى ثيَغةمبةريَتى لة ذيانى خؤيى مرؤظدا ئةوةية كة (طرؤى
مرؤظ بة رِةوشتة جوانةكانى خوا رِةفتار بكةن). واتة بة طرؤى مرؤظ دةلَيَت:
خةلَكينة! ببن بة بةندةى ثاك و بآطةردى خواى طةورة و بةو رِةوشتانةى مايةى
رِةزامةنديى ئـةون رِةفتـار بكـةن و، هـانا تةنها بؤ لاى ئةو ببةن و، لـة ناخى
دةروونتاندا دان بة كؤلَةوارى و هةذارى و ناتةواوىيةكانتاندا بنيَن.
جا
ئةم دةستوورة مةزنة، لة كوآ و.. ئةو وتةيةى فةلسةفةش لة كوآ كة دةلَيَت: "تشبهوا
بالواجب"
واتة: "لة خـوا بضن"! كة ئةمةش بة ئامانجى هةرةبةرزى مرؤظايةتيى
دادةنيَن؟!
ئايا
ضييةتيى مرؤظ كة بة: كؤلَةوارى و، هةذارى و، لاوازى و، ثيَويستيى لةسنووربةدةر
شيَلراوة، لة كوآ و.. ضييةتيى "واجب الوجود"يش كة خواوةندى
بةتواناى بةهيَزى دةولَةمةند و مةزنة، لة كوآ؟!
نموونةى دووهةم:
يةكيَك
لة دةستوورة ضةسثاوةكانى رِيَرِةوى ثيَغةمبةريَتى لة ذيانى كؤمةلآيةتىدا ئةوةية
كة: "يارمةتىدانى يةكتر" دةستوورى زالأ و دةستةلآتدارى ناو طةردوونة،
هةر لة مانط و خؤرةوة هةتا دةطاتة رِووةك و ئاذةلأ. دةبينيت رِووةك بةدةم
ثيَويستيى ئاذةلَةوة دةرِوات و، ئاذةلَيش بة هاناى مرؤظةوة ديَت. بةلَكو
طةرديلةكانى خؤراكيش بةدةم خواستى خانةكانى لةشى مرؤظةوة دةرِؤن و يارمةتىيان
دةدةن.
جا
ئةم دةستوورة بةنرخةى "يارمةتىدان" و ياساى رِيَزليَنانة خوايىية، لة
كوآ و.. دةستوورى "مشتومرِ"يش لة كوآ، كة فةلسةفة لاى واية دةستوورى
زالأ و فةرمانرِةواى ذيانى كؤمةلآيةتىية؟ دةبيَت بيشزانين كة
"مشتومرِ" تةنها لاى هةنديَك لة ستةمكاران و ئاذةلَة درِندةكان و لة
ئةنجامى خراثبةكارهيَنانى سروشتى خؤيانةوة سةرى هةلَداوة. تةنانةت فةلسةفة لةم
طومرِايىيةىدا ثتر رِؤضووة و ئةم دةستوورى "مشتومرِ"ةى كردووة بة
دةمرِاست و فةرمانرِةواى زالَى ناو هةموو بوونةوةران! ئةوةتا بة تةواوى ثيَى لـآ
رِادةكيَشيَت و بةوثةرِى نةفامى و طةلحؤيىيةوة وا برِيار دةدات كة طوايا:
"ذيان تيَكرِا بريتىية لة مشتومرِ و ململانآ"!
نموونةى سآهةم:
يةكيَك
لة بةرهةمة بةنرخةكانى رِيَرِةوى ثيَغةمبةريَتى و دةستوورة بةرزةكانى لة
يةكتاناسيى خوا(التوحيد)دا ئةوةية كة
رِاىطةياندووة: (يةك تةنها لة يةكةوة دةردةضيَت) واتة: هةر شتيَك خاوةنى يةكيَتى
بيَت ئةوا لة دةستى يةك كةسةوة دةرضووة. ضونكة مادةم هةرضى شت هةية يةكيَتىيةكى
ئاشكراى هةية، ئةوا دةبيَت هةموو بةديهيَنانى يةك كةس بن.
بةلآم
دةستوور و باوةرِى فةلسةفةى كؤن لةسةر ئةوةية كة: (يةك، تةنها يةكى لـآ ثةيدا
دةبيَت). واتة: يةك زات تةنها يةك شتى لـآ دةردةكةويَت و بةديىدةهيَنيَت، ئنجا
شتانى تر بة بؤنةى هؤكارةكانةوة سةرهةلَدةدةن.
وةك
ئاشكراية، ئةم دةستوورةى فةلسةفةى كؤن جؤرة هاوبةشىيةك لة ثةروةردطاريَتيى خوادا
بة هؤكارةكان دةبةخشيَت و، ئةو خوايةى كة لة رِاستىدا تواناى بةسةر هةموو
شتيَكدا هةية و دةولَةمةندى رِةهاية و ثيَويستى بة هيض شتيَك نىية، ئةو
فةلسةفةية واى ثيشان دةدات كة طوايا ثيَويستى بة ضةند هؤكاريَكى دةستةوسان و
كؤلَةوار هةية! تةنانةت لةوةش زياتر لةناو طومرِايىدا رِؤضوون و لة رِآ لايان دا
و دووركةوتنةوة، ضونكة ناويَكى بةديهيَنراويان لة خواوةندى بةديهيَنةر نا، كة
بريتىية لة: "ذيريى يةكةم"! ئنجا مولَكى خوايان بةسةر هؤكارةكاندا
دابةش كرد و، بةم كارةش رِآيان بؤ شيركيَكى مةزن والآ كرد.
جا
ئايا ئةو دةستوورى "يةكتاناسى"يةى رِيَرِةوى ثيَغةمبةريَتى، لة كوآ و..
ئةم دةستوورة بة شيرك و طومرِايى ضةثةلأبووةى فةلسةفةى نةخؤشى كؤنيش، لة كوآ؟
لة
كاتيَكدا فةيلةسووفة ئيشراقىيةكان كة لة هةموو ئةوانى تر تيَطةيشتووترن، وتةى
ئاوا نةشياويان لة زار دةربضيَت، دةبيَت فةيلةسووفة ماددى و سروشتىيةكان، كة
ثلةيان لة هى ئةوان طةلـآ نزمترة، ضى بلَيَن؟!
نموونةى ضوارةم:
يةكيَك
لة دةستوورة سةرتاثا دانستةكانى رِيَرِةوى ثيَغةمبةريَتى ئةوةية كة: (هةموو شتيَك
حيكمةت و سوودى تابلَيَى زؤرى تيَداية) بة رِادةيةك كة، وةك لة ئايةتى: (وَاِنْ
مِنْ شَيْءٍ اِلاّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ)يةوة
دةردةكةويَت، درةخت بة ئةندازةى ذمارةى ئةو بةرانةى دةيانطريَت حيكمةتى تيَداية.
خؤ ئةطةر لة بةديهيَنانى زيندةوةريَكدا تةنها يةك حيكمةت بؤ خودى ئةو زيندةوةرة
برِواتةوة و رِووى لة "بوون"ى ئةو بيَت، ئةوا هةزاران ئةنجام و حيكمةت و
دانايى لة بةديهيَنانى ئةودا هةن كة هةموو رِوويان لة بةديهيَنةرى دانا و مةزنى
ئةو زيندةوةرةية و بؤ ئةو بةديهيَنةرة دةطةرِيَنةوة.
بةلآم
دةستوورى فةلسةفة لةم رِووةوة ئةوةية كة:
(حيكمةت
و سوود لة بةديهاتنى هةموو زيندةوةريَكدا رِووى لة خودى زيندةوةرةكةيةو تةنها بؤ
قازانج و بةرذةوةنديى ئةو دةطةرِيَتةوة ياخود ثةيوةنديى بة بةرذةوةنديى مرؤظةوة
هةية).
ئةم
دةستوورة، ضةندين حيكمةتى زؤر لةبةر بوونةوةر دادةمالَيَت كة ثيَى دراوة و،
بةريَكى بضووكى وةك تؤوة خةرتةلةيةك بة درةختيَكى طةورةى زةبةلاح دةسثيَريَت. بةم
كارةش "بوون"ى بوونةوةران دةكات بة بآمةبةستىيةكى وا كة هيض كةلَك و
سووديَكى تيَدا ناهيَلَيَتةوة.
جا
ئايا ئةو دانايىية رِاستة، لة كوآ و.. ئةم دةستوورة فشةلأ و بآكةلَكةى فةلسةفةى
لة دانايى بةتالأ، لة كوآ، كة تيَكرِاى بوونةوةران بة "بآمةبةستى"
بؤية دةكات؟!
ليَرةدا
تةنها ئةم ئةندازةيةمان نووسى، ضونكة ئةم حةقيقةتةمان لة "رِاستيى دةهةمى
وتةى دةهةم = ثةيامى حةشر"دا زياتر بة دريَذى رِوونكردووةتةوة.
ئنجا
دواى ئةم بةراوردكردنانة، تؤ بؤ خؤت دةتوانيت لة رِوانطةى ئةم ضوار نموونانةى
باسمان كردن هةزاران نموونةى تر بهيَنيت و بة هةمان ثيَوةر ليَكيان بدةيتةوة.
ئيَمة لة ثةيامى "لوامع"دا ئاماذةمان بؤ
هةنديَكيان كردووة.
جا
لةبةر ئةوةى فةلسةفة ثشت بةم جؤرة بناغة فشةلأ و لاواز و ناساغانة دةبةستيَت و،
لةبةر ئةنجامة بآكةلَكةكانيشى، ئةوا فةيلةسووفة هةرة زيرةك و بليمةتةكانى ئيسلام،
وةك: "ئيبن سينا" و "فارابى" كة زرق و برقى رِوالَةتيى
فةلسةفة لة خشتةى بردن و، رِيَى فةلسةفةيان طرتةبةر، ئةمانة، نزمترين ثلةى ئيمان
نةبيَت زياتريان دةستنةكةوت، كة ثلةى ئيماندارى ئاسايىية. تةنانةت ئيمامى غةزالى
ئةو ثلةيةشى ثآ رِةوا نةبينيون!
هةروةها
ثيَشةوايانى "موعتةزيلة"ش كة زانا هةرة شارةزاكانى زانستى
"كةلام"ن، لةبةر ئةوةى بة رِووى ئارايشتدراوى فةلسةفة خةلَةتان و
ثةيوةندىيان لةطةلأدا ثتةوكرد و ذيرىيان كرد بة سةركار و دةمرِاستى خؤيان، ئةوا
جطة لة ثلةى "ئيماندارى فاسقى خاوةن بيدعةت" زياتريان دةستنةكةوت!
هةروةها
"ئةبولعةلاى مةعةرِرِى" كة يةكيَكة لة كةلَة ئةديبة موسلَمانةكان و بة
رِةشبينى ناسراوة و.. "عومةرى خةييام"يش كة بة شين و طريانى هةتيوانة
ناوبانطى دةركـردووة، ئـةمـان و جطـة لةمانيش لةو ئةديبة مةزنانةى كة فةلسةفة
سةرنجى رِاكيَشابوون و، دةروونى بةدخوازيان لة بةرامبةر فةلسةفةوة نوقمى سةرسامى
و حةثةسان بووبوون، هةموو ئةوانة، لة لايةن ئةهلى حةقيقةت و كةمالَةوة زللةى:
تةمآكردن و، سووكى و، بة كافر لة قةلَةمدانيان ضةشت و ثيَيان وتن: (نةفامينة!
ئيَوة خةريكى بآئةدةبىو كارى نةفامين و، رِيَى زةنديقيتان طرتووةتة بةر و، لة
باوةشى ئةدةبةكةتاندا زةنديقان طؤش دةكةن و ثيَيان دةطةيةنن)!
ثاشان
يةكيَك لة ئةنجامى بنضينة بآكةلَكةكانى فةلسةفة ئةوةية كة: لة كاتيَكدا
"من" ضييةتىيةكى لاوازى وةك هةوا و هةلَم زياتر هيضى تر نىية، كةضى
بةهؤى تةماشاكردنى شوومى فةلسةفة و بة بؤنةى رِوانينى ئيسميى بؤ شتان، دةتويَتةوة
و، ثاشان بةهؤى رِاهاتن لةطةلَىدا و رِؤضوون لة شتى ماددى و ئارةزوودا وةك بلَيَى
رِةق دةبيَت، ئنجا لةبةر ئةوةى بآئاطايى و ئينكاريى ديَتةرِآ، ئةوا ئةو
"منيَتى"ية وةك سةهؤلأ دةيبةستيَت، ثاشان بة بؤنةى سةرثيَضىكردنى
"من" لة فةرمانةكانى خواوةند، ئةوا وردة وردة رِوونىيةكةى ناميَنيَت و
ليَلأ دةبيَت، ئنجا بةرة بةرة ئةستوور دةبيَت تا خاوةنةكةى قووت دةدات. تةنانةت
"من" بةم ئةندازةيةش رِازى نابيَت، بةلَكو بةهؤى "بيرةكان"ى
مرؤظةوة دةئاوسيَت و فراوان دةبيَت و قياسى خةلَكى و هؤكارةكان دةكاتة سةر خؤى،
هةرضةندةش لة ناخةوة بة فيرعةونايةتيى ئةوانة رِازى نابيَت، كةضى
فيرعةونايةتىيةكى ستةمكارانة بة هةموو يةكيَك لةوانة دةبةخشيَت! ديارة ئةو كاتةش
وةك نةياريَكى فةرمانةكانى خواى طةورة دةردةكةويَت، وةك بلَيَى ئةو خواوةندةى كة
بةسةر هةموو شتيَكدا بةتوانا و دةستةلآتدارة، ئةم تؤمةتبارى دةكات و سنطى
لـآدةردةثةرِيَنيَت و دةلَيَت:
(مَنْ
يُحْيِي الْعِظامَ وَهِيَ رَميمٌ)؟(يس:78).
ئنجا
لةسةر ئةم كارةى بةردةوام دةبيَت تا واى لـآديَت دةست بخاتة ناو وةسفة مةزنةكانى
خواى طةورةوة و، هةر شتيَك لةطةلأ ئارةزووى ئةودا نةطونجآ، يان فيرعةونايةتيى
دةروونى ئةو نةيةويَت، ئةوا بيطؤرِيَت يان ئينكاريى بكات يان وةرىنةطريَت.
بؤ
نموونة: تاقميَك لة فةيلةسووفةكان ناوى: "الموجب
بالذات"يان
لة خواى طةورة ناوة، واتة: "خؤ بةسةر خؤدا سةثيَن"! بةمةش ويست و
ئيختياريان لة خواى طةورة سةندووةتةوة و، شايةتيى هةموو طةردوونيان لةسةر ويستى
سةربةستى خوا بة درؤ خستووةتةوة.
دةسا
برِوانة ئةم مرؤظة ضةندة سةيرة! خؤ هةموو بوونةوةران، هةر لة طةرديلةكانةوة هةتا
دةطاتة خؤرةكان، بة جؤريَكى رِوون و بة دةستنيشانكراويى شكلأ و شيَوةيان و بة
رِيَكوثيَكى و دانايى و هاوسةنطىيان، بةلَطةن لةسةر ويستى بةديهيَنةرى دانا.
ئايا ضؤن ضاوى فةلسةفة هةموو ئةمانة نابينيَت، خوا ضاويان كويَر بكات؟!
تاقميَكى
ترى فةيلةسووفةكان لايان وابووة طوايا: (زانياريى خوا طوآ بة شتة هةندةكىيةكان
نادات). بةمةش "نةفى"ى ئةوةيان كردووة كة زانياريى خواى طةورة دةورةى
بة هةموو شتيَكدا داوة و هةموو شتيَكى طرتووةتةوة و، شايةتى رِاستى هةموو
بوونةوةرانيان لةسةر ئةو زانيارىية بةهةموو شت ئاطا و طشتطيرةى خواوةند
وةرنةطرتووة.
ثاشان
فةلسةفة كاريطةرى بة هؤكارةكان دةدات و، داهيَنان و دروستكردن بة سروشت دةبةخشيَت
و، ئةو بةلَطانة نابينيَت كة بةسةر هةموو بوونةوةريَكةوة دةبريسكيَنةوة و شايةتن
لةسةر بةديهيَنةرى مةزن، وةك لة "وتةى بيستودووهةم"دا ضةسثاندوومانة.
سةرةرِاى ئةوةى كة بةديهيَنانى هةندآ بوونةوةران، كة ضةند نووسراويَكى بآويَنةى
خواوةندن، بؤ سروشتى كؤلَةوارى بآطيان و هةست و شعوور دةطيَرِيَتةوة، كة جطة لة
رِيَكةوت و هيَزى كتوكويَر زياتر هيضى ترى لة دةستدا نىية. بةم جؤرة ســروشـت
دةكات بة سـةرضـاوةى بةديهيَنانى شتان و، كاريطةريى ثآ دةبةخشيَت و، بةم ثآية
فةلسةفة هةزاران دانايى دةشاريَتةوةكة لة دووتويَى بوونةوةراندان.
ثاش
ئةمانة، ئةوةش هةية كة: فةلسةفة رِيَى فراوانى دوارِؤذى نةدؤزيوةتةوة و ثةيى ثآ
نةبردووة، بةم هؤيةشةوة ئينكاريى حةشرى كردووة و، لاى وابووة "طيان"
ئةزةلىية، لة كاتيَكدا كة دةزانين: خواوةند خؤى و هةموو ناوة ثيرؤزةكانى و،
طةردوون بة هةموو رِاستىيةكانيةوة و، ثيَغةمبةرة بةرِيَزةكان بة هةموو ئةو
رِاستىيانةى لةطةلأ خؤياندا هيَناويانن و، ثةرِاوة ئاسمانىيةكان بة هةموو
ئايةتةكانيانةوة.. هةموو ئةمانة، حةشرى دوارِؤذ رِوون دةكةنةوة، وةك لة "وتةى
دةهةم"(ثةيامى حةشر)دا ضةسثاندوومانة.
بؤ
خؤت دةتوانيت بةم شيَوةية هةموو مةسةلة و كيَشةكانى ترى فةلسةفة بؤ سةر ئةم
خورافةتة بآنرخانة قياس بكةيت و بة هةمان ثيَوةر بيانثيَويت و بة هةمان ضاويش
تةماشايان بكةيت.
بةلَآ،
وةكو بلَيَى شـةيتانةكان بة دةنووك و نينؤكى "من" ذيريى فةيلةسـووفانيان
فرِاندووة و فرِآيان داونةتة ناو ضالأ و شيوى طومرِايى و، بةم ضةشنة ذيريى
ئةوانى هةثروون هةثروون كردووة!
كةواتة:
"من" لة جيهانى بضووكدا = كة مرؤظة = وةك "سروشت" واية لة
جيهانى طةورةدا، هةردووكيان "تاغووت"ن: (فَمَن
يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ باللهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ
الْوُثْقى)
(البقرة:256).
* * *
هةشت
سالأ ثيَش دةستكردن بة دانانى ئةم ثةيامة، لة ئةستةمبوولأ و لة مانطى رِةمةزانى
ثيرؤزدا رِووداويَكى ميساليم دى. ئةو كاتة من هيَشتا "سةعيدى كؤن" و
سةرقالَى فةلسةفة بووم و لةوةدا بووم بطؤرِيَم بة "سةعيدى نوآ". لةو
كاتةدا سةرنجم لةو سآ رِيَبازةى كؤتايى سوورةتى "فاتيحة" دا كة بة: (اَنْعَمْتَ
عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِم وَلا الضَّالّين) ئاماذةيان
بؤ كراوة. لةم سةرنجدانةوة، ئةو رِووداوة ئةنديَشةيىيةم دى كة زؤر لة
"خةون" دةضوو و، كاتى خؤى لة كتيَبى "لوامع"دا و لة
شيَوةى طةشتيَكى ئةنديَشةيىدا و بة ثةخشانيَكى لةشيعرضوو تؤمارم كرد. وا ئيَستا
كاتى رِوونكردنةوة و ليَكدانةوةى هاتووة، ضونكة تيشكى رِووناكى دةخاتة سةر ئةو
رِاستىية ناوبراوة:
خؤمم
لة ناوةرِاسـتى دةشـتايىيـةكى طـةلـآ طةورة و فراواندا بينىيةوة و، هةورى
تاريك و رِةش رِووى ئاسمانى داثؤشىبوو و، هةموو شويَنيَكى سةر زةوى تةنطةنةفةسيى
تيَدا زالأ بوو و بة ئاسانى هةناسة نةدةدرا و وةخت بوو مرؤظى تيَدا بخنكيَت. نة
سروةيةك هةبوو، نة رِووناكىيةك، نة ئاويَك.. وام طومان دةبرد كة سةرزةوى لة
درِندة و ئاذةلَى زيانبةخش ثرِ بووة..
لةو
كاتةدا ئةوةم بة دلأدا هات كة رِووةكةى ترى زةوى سروةيةكى فيَنك و ئاويَكى
سازطار و رِووناكىيةكى طةلـآ جوانى لـآية. كةواتة ضار نىية دةبيَت برِؤم بؤ ئةو
لايةى كة ئةمانةى تيَدان.. ثاشان خؤم وا بينىيةوة كة بة ويستى خؤم بؤ ئةوآ دةرِؤم..
رِؤشتمة ناو ئةشكةوتيَكةوة لةناو زةوىدا كة لة تونيَلى ناو ضياكان دةضوو، رِيَم
طرتةبةر و رِؤشتم، دةمبينى ثيَش من كةسانى زؤرى تر بةم رِيَطايةى ذيَر زةوىدا
طوزةريان كردووة و بآ ئةوةى رِؤشتنةكةيان تةواو بكةن، لة ثةلوثؤ كةوتوون و لة جيَى
خؤياندا هةناسةيان سوار بووة و خنكاون، ضونكة جآ ثآيانم دةبينى و جار بة جاريش
دةنطى هةنديَكيانم دةهاتة طوآ، بةلآم هيَندةى نةدةخاياند ئةو دةنطةش دةبرِا و كث
دةبوو.
دةسا
ئةى ئةو هاورِآيةى كة ئةويش بة ئةنديَشةى خؤى لةم طةشتة ئةنديَشةيىيةدا بةشداريم
دةكات!
ئةو
زةوىية: "سروشت" و "فةلسةفةى سروشتىية".. تونيَلةكةش: ئةو
رِيَبازةية كة رِيَرِةوانى فةلسةفة بؤ مةبةستى طةيشتن بة "رِاستى" بة
بيرى خؤيان برِيويانة.. جآثآكانيش جآثيَى فةيلةسووفة بةناوبانطةكانى وةك:
"ئةفلاتوون" و "ئةرستؤ"ن..[13] ئةو
دةنطانةش كة دةهاتنة طويَم: هى بليمةت و مرؤظة زيرةكةكانى ضةشنى "ئيبن
سينا" و "فارابى" بوون. بةلَآ، هةندآ "وتة" و
"ياسا"ى "ئيبن سينا"م لة هةندآ جآدا دةبيست، بةلآم بة
تةواوى ئةو دةنطانة دةبضرِان و نةدةمان و نةياندةتوانى ثتر بةرةو ثيَش برِؤن،
واتة: دةخنكان!
بة
هةر حالأ، وا من هةندآ لةو رِاستىيانةم بؤ رِوون كرديتةوة كة لة ذيَر ثةردةى
ئةنديَشةكةمدان، تاكو هةندآ تاسةمةنديى ضاوةرِوانىكردنت لةسةر شان سووك بكةم..
وا ئيَستاش بؤ باسى طةشتة ئةنديَشةيىيةكةم دةطةرِيَمةوة:
كاتآ
من لة رِؤشتندا بةردةوام بووم، كتوثرِ دوو شتم هاتنة دةست:
يةكةميان:
طلَؤثيَكى كارةبايى بوو كة تاريكيى ضرِ و ئةستوورى ذيَر زةويى دةرِةواندةوة.
دووهةميان:
ئاميَريَكى مةزن بوو، بةردى طةورة طةورةى وةك ضياكانى لةتوثةت دةكرد و رِيَى بؤ
دةكردمةوة. لةو كاتةدا ئةوةم بة طوآدا درا كة: ئةم ضرا و ئاميَرةت لة طةنجينةى
قورئانى ثيرؤزةوة ثآ بةخشراوة.
بةم
ضةشنة، ماوةيةك رِؤشتم تاكو طةيشتمة ديوةكةى تر. دةبينم لةوآ، لة ئاسمانيَكى سافى
بآ هةورى سامالأ و جواندا خؤر هةلَهاتووة و، رِؤذيش بةهاريَكى خؤشى سةفابةخشة
و، سروةى هةوايش وةك طيانى بة بةردا كرابيَت هةلَى دةكرد و، ئاوى سازطاريش لة
كانياوةكانةوة بة خورِ دةهاتة خوارآ.. بة كورتى: جيهانيَكم دى كة بة خؤشى و شادى و
كامةرانى خةملآبوو. منيش سوثاس و شوكرانةى زؤرم ثيَشكةشى خواى طةورةى خؤم كرد.
ثاشان
سةيرى خؤمم كرد، دةبينم خاوةنى خؤم نيم و ناتوانم بةسةر دةروون و خودى خؤمدا
زالأ و سةركةوتوو بم و، يةكيَك هةية تاقيم دةكاتةوة..
كتوثرِ
جاريَكى تر خؤم لةو دةشتايىية بةرينةدا بينىيةوة و، ديسان هةورى رِةشى تاريك
رِووى ئاسمانى داثؤشى و دنيا تاريكداهات و لة تةنطةنةفةسىدا وةخت بوو هةناسةم بؤ
نةدريَت. وام هةست دةكرد كة يةكيَك هةية بؤ رِآيةكى ترم دةبات، ضونكة بينيم ئةم
جارةيان لةسةر رِووى زةوى بؤ لاكةى تر دةرِؤم نةك لة ناو تونيَلةكةوة. لةم
رِؤشتنةى ئةم جارةمدا شتى طةلـآ سةير و ديمةنى سامناكى زؤر ناوازةم دى كة هةرطيز
باس ناكريَن، ضونكة دةمبينى دةريا رِقى ليَم هةلَساوة و زريان دةىترساندم و هةموو
شتيَك تةطةرةى دةهيَناية رِيَم، بةلآم ئةو تةطةرة و قورسايىيانةم بة سايةى ئةو
هؤى طةشتةى كة لة قورئانى ثيرؤزةوة ثيَمبةخشرابوو، لةسةر رِآ بؤ لا دةبرا و كارم
بؤ ئاسان دةكرا.. بةردةوام هةنطاوم دةنا و رِيَم دةبرِى و تةرمى طةشتيارانم لةم لا
و لةو لاى رِيَطادا دةبينى كة يةك لة هةزارى طةشتياران نةبآ كةسى تر ئةو طةشتةيان
تةواو نةكردبوو! هةرضؤن بوو لة تاريكيى ئةو ضـةرِة هـةورانةى كة وةخت بوو مرؤظ
بخنكيَنن، رِزطارم بوو و طةيشـتمة لاكةى ترى زةوى و، رِووبةرِووى خؤرى رِاستةقينة
بوومةوة و هةناسةيةكى فيَنك و خؤشى ئاسوودةم هةلَكيَشا و، دةستم بة طةشت و طةرِان
كرد لةو جيهانةدا كة وةك بةهةشت وابوو و، سوثاسى خواى طةورةم كرد و وتم: "الحـمد
لله".
ثاشان دةبينم نايةلَن ليَرةشدا بميَنمةوة، ضونكة
يةكيَك هةية دةيةويَت رِآيةكى ترم ثيشان بدات. لةبةر ئةوة، يةكسةر بردميةوة دؤخى
يةكةم جار بؤ دةشتايىية بةرينةكةى يةكةم. سةيرم كرد ضةندين شتى ضةشنى ثليكانةى
كارةبايى لة بةرزايى ئاسمانةوة دادةبةزنة خوارةوة و هةريةكةيان شيَوة و جؤريان
لةوانى تر جياوازة، هةنديَكيان لة فرِؤكة دةضوون و هةنديَكى تريان لة ئؤتؤمبيل و
هةنديَكى تريش وةك زةمبيلة شؤرِ كرابوونةوة.. ئنجا هةركةسيَك بةثيَى هيَز و تواناى
خؤى بتوانيَت دةست بة يةكيَك لةمانةوة بطريَت ئةوا سةردةخريَت و لةوآ رِزطارى
دةبيَت. منيش سوارى يةكيَكيان بووم، دةبينم لة ماوةى يةك خولةكدا لة سةرووى هةور
و لةسةر ضةندين ضياى سةوز و جوان و رِةنطيندام، تةنانةت ئةو ضيايانة ئةوةندة
بةرزن كة هةورةكان ناطةنة نيوةيان و، لة هةموو جيَطايةكةوة جوانترين رِووناكى و
ناسكترين سروة و سازطارترين ئاو دةبينران و هةستيان ثآدةكرا. كة بة جوانى
تةماشاى هةموو لايةكم كرد، دةبينم ئةو مةنزلَطا نوورانىيانةى كة وةك ثليكانة وان،
لة هةموو شويَنيَكدا هةن. لة دوو طةشتةكةى ترم لة رِووةكةى ترى زةوىدا شتى وةك
ئةمانةم دةبينى، بةلآم هيضم لة بارةيانةوة نةدةزانى، وا ئيَستا تآدةطةم كة ئةو
مةنزلَطايانة هى درةوشانةوةى ئايةتةكانى قورئانى ثيرؤزن. جا:
رِيَى يةكةم: هى طومرِايانة، كة بة: (وَلا
الضَّالين) ئاماذةيان
بؤ كراوة و، رِيَبازى ئةوانةية كة بةرةو ضةمكى "سروشت" ثآيان خليسكاوة و
بيرى سروشتىيةكانيان هةلأطرتووة. ديارة ئيَوةش هةستتان كرد و بؤتان دةركةوت كة
طةيشتن بة "رِاستى" بةهؤى برِينى ئةم رِيَطايةوة ضةندة كاريَكى دذوار و
ثرِ لة طيروطرفتة.
رِيَى دووهةميش: كة بة: (غَيْرِ
الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ) ئاماذةى بؤ كراوة، رِيَبازى هؤثةرسـتانة و هى
ئـةوانـةية كة بـةديهيَنان دةطيَرِنةوة بؤ هؤكارةكان و كاريطةرىيان دةدةنآ و،
دةيانةويَت وةك دانايانى فةلسةفةى طةرِؤكايةتى(الحكماء المشّائيون) تةنها لة
رِيَى "بير" و "ذيرى"يةوة بطةن بة رِاستيى هةموو رِاستىيةكان
و ناسينى خواى طةورة.
بةلآم رِيَى سآهةم: كة بة: (اَنْعَمْتَ
عَلَيْهِمْ) ئاماذةى بؤ
كراوة، رِيَى رِاست و نوورانيى شويَنكةوتووانى قورئانة و، كورتترين و
بآمةترسىترين و ئاسانترين رِآية و، لة بةردةم هةموو خةلَكىدا كراوةتةوة تاكو
بيطرنة بةر و، رِيَطايةكى ئاسمانى و رِةحـمانى و نوورانىية!
[1] وشةى "من" لةم
ثةيامةدا مامؤستا نوورسى بة واتاى "دةروونى بةخؤ ئاطاى مرؤظ" بةكارى
هيَناوة و، مةبةست ئةو "من"ة نىية كة هاوواتاى “EGO”ية و، دةروونى ناوةكى دةردةبرِيَت و، هيض ثةيوةندىيةكى بةم
باسةوة نىية. (وةرطيَرِ)
[2] مةبةست لة وجوب، "واجب
الوجود"ة
كة خواى طةورةية. واتة: دواى كردنةوةى طرآكويَرةى "من" مرؤظ كليليَكى
دةست دةكةويَت كة دةرطاى جيهانى ناسينى خواوةندى ثآ بكاتةوة. (وةرطيَرِ)
[3] برِوانة: ص321
"المثنوي العربي النوري" الطبعة المحققة الثانية ص 327=328.
[4] مةبةست لة وشةى
"منيَتى" ليَرةدا ئةو واتايةى سةرةوةية، نةك خؤثةرستى. (وةرطيَرِ)
[5] جطة لة خوا هةموو شتيَكى
تر ثيَى دةوتريَت: "مومكين" لةبةر ئةوةى هةردوو لاى بوون و نةبوونى
يةكسانة، ضونكة دةكرآ ببيَت و دةشكرآ نةبيَت. خؤ ئةطةر هؤى بوونى بؤ رِةخسا و
بوونى ثآبةخشرا، ثيَى دةوتريَت: "حاديث". بةلآم خواوةند ثيَى
دةوتريَت: "واجب
الوجود"
واتة: هةر دةبآ ببيَت و بوونى ثيَويستة، ضونكة ئةو "بوون" بة "مومكينات" دةبةخشيَت،
طةر ئةو نةبيَت، شتانى تريش نابن. "موستهحيل"يش بة غةيرى "واجب"
و "مومكين" دةوتريَت. (وةرطيَرِ)
[6] لة رِيَزمانى عةرةبىدا
"حةرف" بةوة ثيَناسة دةكريَت كة: خؤى ماناى سةربةخؤ بؤ خؤى بةدةستةوة
نادات، بةلَكو واتاكةى بة غةيرى خؤيةوة بةندة و واتاى شتى تر ليَكدةداتةوة.
(وةرطيَرِ)
[7] واتة: مولَك و
سوثاسطوزارى و فةرمانرِةوايى هةر بؤ خواوةندة و هةمووتان لة ئةنجامدا بؤ لاى ئةو
دةطةرِيَنةوة. (وةرطيَرِ)
[8] لة رِيَزمانى عةرةبىدا
"ئيسم" بةوة ثيَناسة دةكريَت كة: بؤ خؤى داراى واتايةكى سةربةخؤية.
(وةرطيَرِ)
[9] ليَرة بةولاوة، لة هةر
شويَنيَكى ئةم ثةيامةدا وشةى (فةلسةفة و حيكمةت) هاتة رِيَمان مةبةست ثيَى هةموو
ئةو زانستانةن كة ثةيوةندىيان بة ئايينةوة نةبيَت و لةو رِآيةوة وةرنةطيرابن.
(وةرطيَرِ)
[10] بةلَآ، فةلسةفةى كؤنى
ميسر و بابل بوو كة طةيشتة رِادةى زانينى سيحر، يان ئةوةى بة سيحر دةزانرا = ضونكة
تاقميَكى تايبةتى دةيانزانى = ئةم فةلسةفةية بوو كة فيرعةون و نةمروودةكانى لة
باوةشى خؤىدا طؤش كرد و ثيَىطةياندن، هةروةك زؤنطاو و ليتاوى "فةلسةفةى
سروشتى"ش بوو كة جيَى بتةكانى لة ميَشكى فةيلةسووفة كؤنةكانى يؤناندا كردةوة
و بتثةرستيى لةمةوة هيَناية كايةوة. بة رِاستى ئةو كةسةى ثةردةى سروشت بةرى ضاوى
طرتبيَت و لة بينينى نوورى خوا بآبةشى كردبيَت، "خوايةتى" بة هةموو
شتيَك دةبةخشيَت و ثاشان بةسةر خؤيشىدا زالَى دةكات! (دانةر)
[11] بةلآم برِيارى رِيَرِةوى
ثيَغةمبةريَتى لةم بارةيةوة ئةوةية كة دةلَيَت: "هيَز لة حةقداية، نةك حةق
لة هيَزدا" بةمةش رِيَطا لة ستةم دةطريَت و رِيشةكةنى دةكات و، دادطةرى
دةهيَنيَتةدى. (دانةر)
[12] واتة: ئةو لةبتضووانة،
ضةند هةلَسوكةوتيَكيان لـآ دةردةكةويَت كة لة هى ثةرستن دةضن، تاكو ئةوانةى
ثيَيان موعجةبن رِوويان تآبكةن و شويَنيان بكةون و، بةم ثآية و لةم رِآيةوة
ئارةزووةكانى دةروونى خؤيان بهيَننةدى. كةواتة ئةوانة لة رِوويةكةوة ثةرستيارن و،
لة رِوويةكى تريشةوة ثةرستراون! (دانةر)
[13] ئةطةر دةلَيَيت: جا تؤ
ضييت تاكو زؤران لةطةلأ ئةو مرؤظة بةناوبانطانةدا بطريت؟ ئايا وةك ميَشيَكيش دةبيت
تاكو لةطةلأ ئةو هةلَؤيانةدا بفرِيت؟
منيش
دةلَيَم: مادةم مامؤستايةكى ئةزةليم هةية كة قورئانى ثيرؤزة، ئةوا لة رِيَى
طةيشتندا بة "رِاستى و زانست" بة ئةندازةى بالَة ميَشيَكيش خؤم بة
ناضار نازانم بايةخ بةو هةلَؤيانة بدةم كة قوتابيى ئةو فةلسةفةيةن بة طومرِايى ضةثةلأ
بووة و، شويَنكةوتةى ئةو ذيرىيةن كة دووضارى دةردى طومانة.. كةواتة هةرضةندة
ثلةم لةوانة نزمتر بيَت، بةلآم مامؤستاكانى ئةوان بة ضةندين ثلةى لةذمارةبةدةر لة
خوارووى مامؤستاكةى منةوةن. بة سايةى مامؤستاكةمةوة، ئةو ماددةيةى كة ئةوانى بة
تةواوى لة خؤىدا نوقم كرد، نةيتوانى بنى ثيَيشم تةرِ بكات! بةلَآ، سةربازيَك كة
فةرمانى ثادشايةكى مةزنى ثآبيَت، دةتوانيَت كارى وا ئةنجام بدات كة
"موشيريَك" لاى ثادشايةكى بضووك هةرطيز نةتوانيَت ئةنجامى بدات. (دانةر)