وتةى بيستوحةوتةم
تايبةتة بة هاوةلَة بةرِيَزةكانةوة، خوايان لـآ رِازى بيَت.
وةك
مةولانا جامى دةفةرموآ، منيش دةلَيَم:
أو رود در جنت و من در جهنـم كى رواســــت
أو
سط أصحاب كهف و من سط أصحاب تو[1]
(وان من شئ الا يسبح بحمده)
بسم اللّه الرحـمن الرحيم
(مُحَمّدٌ رَسُولُ الله والّذينَ مَعهُ
اَشِدّاءُ على الكُفَّار رُحَماءُ بَيْنَهُم …)(الفتح:
29).
براى
بةرِيَزم! ثرسيارت كردبوو:
ضةند
رِيوايةتيَك هةن ئةوة دةطةيةنن كة لةكاتى بلآوبوونةوة و ثةرةسةندنى بيدعةتدا
هةندآ ئيماندارى رِاست دةطةنة ثلةى هاوةلَة بةرِيَزةكان، تةنانةت لةوانةية
ثيَشيشيان بكةون! ئايا ئةم رِيوايةتانة صةحيحن؟ ئةطةر صةحيحن حةقيقةتةكةيان ضىية؟
تكاية رِوونى بكةرةوة..
وةلآم: ئيجماعى
ئةهلى سوننةت و جةماعةت سةبارةت بةوةى كة هاوةلآنى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = لة دواى
ثيَغةمبةران = عليهم السلام = باشترين مرؤظن، ئةم ئيجماعة بةلَطةيةكة هيض
طومانيَكى لـآناكريَت و جيَطاى بؤ وتوويَذ لةم مةسةلةيةدا نةهيَشتووةتةوة. جا
هةركام لةو رِيوايةتانة صةحيح بن، ئةوا ضاكةكارىية جوزئىيةكانى ئةو ئيماندارانة
دةطريَتةوة، نةك كوللىيةكان. ضونكة هةندآ جار لة ضاكة جوزئىيةكاندا (مةرجووح)
بةسةر (رِاجيح)دا تةرجيح دةدريَت. دةنا سةبارةت بة ضاكةكارىية طشتىيةكان هيض
كةسيَك ناطاتة ثلةى ئةو هاوةلَة بةرِيَزانةى كة خواوةند لة قورئانى ثيرؤز و تةورات
و ئينجيلدا وةسف و ستايشى كردوون، وةك لة كؤتايى سوورةتى "الفتح"دا
باسى ئةمةى كردووة.
وا
سآ حيكمةت كة سآ هؤيان تيَداية، لة نيَوان ضةندين هؤ و حيكمةتى زؤردا، باس دةكةين:
حيكمةتى
يةكةم:
هاوةلَيَتيى
ثيَغةمبةر = صلى
الله عليه وسلم = ئيكسيريَكى مةزنة
و، كاريطةرىيةكى ئةوةندة لةعادةتبةدةرى هةية، كة هةر كةسيَك ماوةى يةك خولةك
ثيَى شةرةفمةند ببيَت، ئةوةندة نوورى حةقيقةتى دةست دةكةويَت كة ئةوانةى ضةندين
سالَى تةمةنيان لة سةير و سلووكى ثةروةردةى رِؤحىدا بةسةر دةبةن، دةستيان
ناكةويَت. ضونكة هاوةلَيَتيى ثيَغةمبةر = صلى الله
عليه وسلم = بريتىية لة
رِةنططرتن بة رِةنطى حةقيقةت و تيادرةوشانةوةى رِووناكيى حةقيقةت. مرؤظ بةهؤى
درةوشانةوةى ئةو نوورة تياىدا، دةتوانيَت بطاتة ضةندين ثلة و ثايةى بةرز و، بة
بؤنةى شويَنكةوتن و نيسبةت ثةيداكردن لةطةلأ ئةو نوورةدا، بة ضةندين مةقامى زؤر
شةرةفمةند ببيَت. ئةو هاوةلَة لةمةدا وةك خزمةتطوزارى ثادشا واية، كة دةتوانيَت
بطاتة شويَنى وا كة مير و ثيَشةوايانى سوثاى ثادشا ناتوانن ثيَى بطةن.
هةر
بةهؤى ئةم نهيَنىيةوةية كة دةبينين طةورةترين وةلى لة ئةوليا ثياوضاكةكان،
ناتوانيَت بطاتة ثلةى هاوةلَيَكى بةرِيَزى ثيَغةمبةرى مةزن = صلى الله عليه وسلم = تةنانةت ئةو
وةلىيانةش كة هةر لة حالَى بيَدارىدا شةرةفمةندى بةخزمةتطةيشتنى ثيَغةمبةر =
صلى الله عليه وسلم = بوون، وةك
(جةلالةددينى سيووطى)، ئةمانةش
هيَشتا ناطةنة ثلةى هاوةلآن، خوايان لـآ رِازى بيَت.
ضونكة
هاوةلَة بةرِيَزةكان بة (نوورى نبووةت) هاوةلَيَتيى ثيَغةمبةريان دةكرد. واتة لةو
حالَةتةدا هاوةلَى بوون كة ثيَغةمبةر = صلى الله
عليه وسلم = ثيَغةمبةر و
رِةوانةكراو بووة. بةلآم وةلىية ثياوضاكةكان، ثيَغةمبةريان لة دواى وةفاتى، واتة
دواى تةواوبوونى "وةحى" ديوة، كةواتة هاوةلَيَتى و بةخزمةتطةيشتنيان بؤ
ثيَغةمبةر = صلى
الله عليه وسلم= بة (نوورى ويلايةت) بووة. واتة دةركةوتنى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = لة بةرضاوى
ئةواندا، لة رِوانطةى (ويلايةتى ئةحـمةدى)يةوةية، نةك (نبووةت).
مادةم
ئةمة واية، ئةوا دةبآ ئةم دوو هاوةلَيَتىية بة ئةندازةى بةرزيى ثلةى (نبووةت)
بةسةر ثلةى (ويلايةت)دا لة يةك جيابن.
بؤ
رِوونكردنةوةى كاريطةريى لةعادةتبةدةر و رِووناكيى مةزنى هاوةلَيَتيى ثيَغةمبةر=
صلى الله عليه وسلم = بةهؤى
(نبووةت)ةوة، رِةضاوكردنى ئةمةى خوارةوة بةسة:
لة
كاتيَكدا دةشتةكىيةكى دلأرِةق بة دةستى خؤى كضى خؤى زيندةبةضالأ دةكرد، هةر
تةنها بةهؤى ئامادةبوونى كؤرِيَكى ثيَغةمبةر = صلى الله
عليه وسلم = و هاوةلَيَتيى يةك
سةعاتى ئةو، هيَندة دلأنةرمى و سنطفراوانى و رِووناكيى طيانى دةست دةكةوت، كة
خؤى لة كوشتنى ميَروولةيةكى بضووك دةثاراست!
يان
يةكيَكى تر كة هيض ياسا و زانيارىيةكى شارستانيَتيى نةديوة و نةزانيوة، كة ئامادة
دةبوو لة كؤرِى ثيَغةمبةردا = صلى الله
عليه وسلم، يةكسةر دةبوو بة
مامؤستاى ثيَشكةوتووترين نةتةوةى خاوةن شارستانيى وةك هيند و ضين و، بةوثةرِى
دادطةرى حوكمى دةكردن و بؤيان دةبوو بة نموونةيةكى بةرزى رِةوشت و ثيَشةوايةكى
باشى ضاولـآكراو.
حيكمةتى
دووهةم:
لة
ثةيامى (ئيجتيهاد)دا ضةسثاندمان كة هاوةلَة بةرِيَزةكانى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = لة ضلَةثؤثةى
كةمالَى مرؤظايةتىدان. ضونكة ئةو ئالأوطؤرِة مةزنةى كة ئيسلام لة رِةوتى ذيانى
ئةو كاتةدا = ض لة تاك و ض لة كؤمةلأدا = ئةنجامى دا و هيَنايةدى، جوانيى حةق و
ضاكةى بةوثةرِى رِوونى دةرخست و، ثةردةشى لة رِووى ناشيرينى و ضةثةلَيى شةرِ و
ناحةقى لابرد. بة رِادةيةك كة هةريةك لة حةق و ناحةق و رِاست و درؤ، ئةوةندة بة
رِوونى دةركةوتن كة دةتوت بة دةست لة يةك جياكراونةتةوة و، ئةندازة و ماوةى
دووريى نيَوان خيَر و شةرِ و، رِاست و درؤ، بة ئةندازةى دووريى نيَوان ئيمان و كوفر
و بةهةشت و دؤزةخ، فراوانيى ثةيدا كرد.
لةبةر
ئةوة، هاوةلَة بةرِيَزةكانى ثيَغةمبةر = صلى الله
عليه وسلم = كة هةستى بةرز و فيطرةتى تةواويان
ثآ بةخشراوة و، ئارةزوومةندى رِةوشتى جوان و كاروبارى بةرزن، رِوانينى خؤيان بةرةو
ئةو ثيَغةمبةرة خؤشةويستة = صلى الله
عليه وسلم = ئاراستة كردبوو
كة لةسةر ضلَةثؤثةى هةرة بةرزى كةمالَى مرؤظداية و، خاوةنى بانطةوازى خيَر و حةق
و رِاستىية، تةنانةت نموونةى هةرةبةرزى تةواوى مرؤظة، كة محمدى ثيَغةمبةرى
بةرِيَزمان و خؤشةويستى خواوةندى ثةروةردطارى هةموو جيهانةكانة = صلى الله عليه وسلم = ئيتر ئةوان بةهؤى
سروشت و فيترةتى ثاكى خؤيان، سةرجةمى ئةو هيَزةى كة خوا ثيَى بةخشيبوون بؤ ئةوةيان
تةرخان كردبوو كة لة ذيَر ئالآكةى ئةو ثيَغةمبةرةدا بن = صلى الله
عليه وسلم = و هةرطيز ئةوةيان
لـآدةرنةكةوت كة مةيليان بة لاى موسةيلةمةى درؤزندا بضيَت، كة نموونةى درؤ و
شةرِ و ناحةق و خورافات بوو.
بؤ
رِوونكردنةوةى زياتر، ئةم نموونةيةى خوارةوة دةهيَنينةوة:
جار
جار لة بازارِى شارستانيَتيى مرؤظ و ثيشانطاى ذيانى كؤمةلآيةتىدا هةندآ شتى وا
ثيَشضـاو دةخـريَن كة كاريطةرىيان وةك كاريطةريى ذةهر واية و ئةنجـامى ضةثةلَيان
هةية و. هةموو ئةو كةسانةى كة خاوةنى فيطرةتى ساغ و تةواون دوور
دةكةونةوة ليَى و بة هيض جؤريَك توخنى ناكةون.
بة
هةمان جؤريش ضةندين كةرةسةى مةعنةوى و شتى تر لة هةمان بازارِدا دةخريَنة
ثيَشضاو، كة ئةوةندة ئةنجامى جوان و كاريطةريى باشيان دةبيَت بة رِادةيةك سةرنجى
خةلَك بؤ لاى خؤيان رِابكيَشن و، وةك دةرمانى دةردةكانى كؤمةلأ وابن. لةبةر ئةوة،
هةموو ئةوانةى كة بة سروشت و فيطرةت ضاكةخوازن، بةرةو رِوويان دةرِؤن.
بةم
جؤرة، لة بازارِى ذيانى كؤمةلآيةتيى سةردةمى ثرِ لة بةختةوةريى ثيَغةمبةريَتىدا =
كة لة هةموو سةردةميَك ضاكترة = ضةندين جؤر شتى تيَدا ثيَشضاو خراوة. شتيَكى
بةديهىو ئاشكراية كة هاوةلَة بةرِيَزةكان بة بؤنةى فيترةتة بآطةرد و رِةوشتة
بةرزةكانى خؤيانةوة، لةو بازارِةدا بةرةو رِاستى و خيَر و حةق برِؤن و، لة هةموو
ئةو شتانةش دوورةثةريَزى بكةن كة ئةنجامى خراث و دةردىسةريى دنيا و قيامةتيان
تيَداية، وةك درؤ و شةرِ و كوفر. دةبينيت لة دةورى ئالآكةى ثيَغةمبةرى بةرِيَز =
صلى الله عليه وسلم = كؤبوونةوة و، لة
طالَتةجارِىيةكانى موسةيلةمةى درؤزنيش، كة نموونة و نويَنةرى درؤ و دةلةسة و شةرِ
و ناحةقىية، دوور كةوتنةوة.
بةلآم
بةرة بةرة و رِؤذ لة دواى رِؤذ هةموو شتيَك طؤرِا و، وةك ئةو بارةى سةردةمى
ثيَغةمبةر صلى
الله عليه وسلم، كة ضاكترين سةدة و
سةردةم بوو، نةمايةوة. بةلَكو ئةندازة و ماوةى نيَوان رِاست و درؤ وردة وردة و تا
بةرةو سةردةمةكانى ئيَستامان نزيك ببينةوة، كةمبووةوة، بة رِادةيةك كة لةم
سةردةمةى خؤماندا رِاستى و درؤ بة يةكةوةن و هاوشانى يةكترن، ئةوةتا هةردووكيان
لة يةك ثيشانطادا دادةنريَن و لة يةك سةرضاوةيشةوة دةردةضن! لة ئةنجامى ئةمةشدا
رِةوشت و تةرازووة كؤمةلآيةتىيةكان تيَكضوون و دووضارى ئالَؤزى بوون. ئةوةش كة
زياتر ناشيرينيى "درؤ"ى سامناك و، جوانيى "رِاستى"ى رِووناكى
داثؤشيوة، ثرِوثاطةندة سياسىيةكانة!
ئايا
ئيتر لة سةردةميَكى ئاوادا كةس جورئةت و ثرِكيَشى دةكات و لافى ئةوة لـآدةدات كة
بلَيَت: دةتوانم لة ثلةوثايةى ئةو مرؤظة مةزن و بةرِيَزانةوة نزيك ببمةوة كة لة
يةقين و تةقوا و دادطةرى و رِاستى و بةختكردنى خؤيان و شتة بةنرخةكانيان لة
ثيَناوى حةقدا، طةيشتوونةتة ثلةيةك كة هيض كةسيَكى غةيرى ئةوانى ثآنةطةيشتووة؟
كةس هةية ثرِكيَشيى ئةوة بكات و لافى نزيكبوونةوة لةوان لـآبدات، ض جاى ئةوةى
ثيَشيان بكةويَت؟
وا
حالَةتيَكتان بؤ باس دةكةم كة بةسةر خؤمدا هاتووة و، لايةنيَكى ئةم مةسةلةية
رِوون دةكاتةوة:
رِؤذيَكيان
ئةم ثرسيارةم بة دلأدا هات: بؤضى كةسانى ثايةبةرزى وةك "محي الدينى
عةرةبى" ناطةنة ثلةى هاوةلَة بةرِيَزةكان؟
ثاشان
لة كاتى وتنى: (سبحان
ربـي الاعلى)ى
سوذدةى نويَذدا، سةرنجم دا شتيَكم لة حةقيقةتة مةزنةكانى واتاى ئةم وشة ثيرؤزة بؤ
دةركةوت، نالَيَم هةمووى، بةلَكو شتيَك. لة دلَةوة وتم: خؤزطا نويَذيَكى تةواوم بؤ
دةرِةخسا، كة وةك ئةمةم لة واتاى ئةم وشة ثيرؤزةوة بؤ دةركةوت، هى هةموو ئةو
نويَذةم ئاوا بؤ دةربكةوتاية، ضونكة ئةوةم لة ثةرستنى سالَيَكى تةواوى (نةوافيل)
باشتر دةبوو.
لة
دواى نويَذةكة بؤم دةركةوت كة ئةو خاتيرةية و ئةو حالَةتة وةلآمى ثرسيارةكةم بوو.
واتة رِيَنمايى كردم بؤ ئةوةى كة مةحالَة هيض كةسيَك لة ثةرستندا بطاتة ثلةى
هاوةلَة بةرِيَزةكان. ضونكة ئةو طؤرِانكارىية كؤمةلآيةتىية مةزنةى كة قورئانى
ثيرؤز بة رِووناكىية درةخشانةكةى خؤى هيَنايةدى، هةموو شتة دذ بةيةكةكانى لة
يةكتر جياكردةوة. ئةوةبوو هةموو خراثكارى و تاريكىيةكى لة بةرامبةر خيَر و
كةمالآت و رِووناكى و ئةنجامةكانيةوة رِاوةستاند. ئا لةم حالَةتةدا كة حالَةتيَكى
واية هةموو هاندةرةكانى خيَر و شةرِ هةلأدةنيَت كة سةربةستى وةربطرن، لة لاى
خيَرخواهان هاندةرةكانى خيَر و ضاكة بيَداربوونةوة و، ئنجا واتاكانى هةموو (ذيكر و،
تةسبيح و، تةحـميد)يَك لايان بة تةواوى دةركةوتن و بة جؤريَكى تةرِ و ثاراو
دةردةبرِران. ئيتر هةموو هةستة ناسك و لةتائيفة خاويَنةكانيان = تةنانةت خةيالأ و
رِازيشيان = شيلةى واتا هةرة بةرزةكانى ئةو ذيكرانةيان بة
ضةشنيَكى بآطةرد و بيَدارانة و بةثيَى ضيَذة ناسكةكانيان، نؤشى. ئةو هاوةلَة
بةرِيَزانةى كة خاوةنى هةستى ناسك و وريا و لةطائيفى هةميشة
بيَدار بوون، كاتآ كة ئةو وشة ثيرؤزانة لةبةر خؤيانةوة دةلَيَنةوة (كة
رِووناكىيةكانى ئيمان و تةسبيح و تةحـميديان تيَدا كؤبووةتةوة) هةست بة هةموو
واتاكانيان دةكةن و، بة هةموو لةطائيفة ثاك و بآطةردةكانيان لة هةريةك لةو
وشانة بةهرة و بةشى خؤيان وةردةطرن.
بةلآم رِؤذطار هات و رِؤشت و، ئةو بار و دؤخة
تةرِ و ثاراو و نوآية نةما و، وردة وردة طؤرِا، تا هةموو لةطائيفةكان
خةويَكى قورسيان لـآكةوت و، هةستةكانيش بآئاطايى سةرى تآكردن و وازيان لة
حةقيقةتةكان هيَنا! ئيتر بةرةكانى دواى ئةوان وردة وردة تواناى ضةشتنى ثاراويى ئةو
وشة ثاك و ثيرؤزانة و لةزةتوةرطرتنيان لة تةرِى و تامةكانيان لةدةســت دا و، ئةم
وشـانة لاى ئةوان وةك ئةو جؤرة "ميوة"يةيان لـآهات كة جوانى و تةرِى و
ثاراويى نةمابيَت و، بةشيَكى كةمى نةبيَت ئيتر ئةوانى ترى وشك بووبن. ئةم بةشة
كةمةيش بة ماندووكردنى زيهن و، بيركردنةوةى قوولأ و، سةرفكردنى وزة و ماندووبوونى
زؤر نةبيَت بةدةست ناهيَنريَت. لةبةر ئةمة، ئةو بةرزى و ثلة و ثايةيةى كة
هاوةلَيَكى ثيَغةمبةر = صلى
الله عليه وسلم = لة ضل دةقيقةدا
دةستى دةكةوت، غةيرى هاوةلآن، مةطةر لة ضل رِؤذ، بةلَكو لة ضل سالأدا ئنجا دةستى
بكةويَت! ئةمةش بةهؤى فةزلَى هاوةلَيَتيى بة فةرِ و ثيرؤزى ثيَغةمبةرةوة = صلى الله عليه وسلم = لة رِوانطةى
"نبووةت"ةكةيةوة.
هؤى
سآهةم:
لة
وتةكانى: (دوازدةهةم و، بيستوضوارةم و، بيستوثيَنجةم)دا ضةسثاندوومانة كة:
ئةندازةى
"نبووةت" لة ضاو "ويلايةت"دا وةك ئةندازةى خؤرى ئاسمان واية
سةبارةت بة ويَنة ئاشكراكةى لةناو ئاويَنةدا. لةبةر ئةوة، ثايةبةرزيى كارطوزارانى
بازنةى "نبووةت" كة هاوةلَة بةرِيَزةكانن و لة هةموو كةسيَك زياتر لةو
خؤرة رِووناكةوة نزيكتر بوون، بةسةر ئةوليا ثياوضاكةكاندا بة هةمان بةرزيى ثلة و
ثايةى بازنةى "نبووةت"ة بةسةر بازنةى "ويلايةت"دا. تةنانةت
ئةطةر يةكيَك لة ئةولياكان ثلةى "ويلايةتى كوبرا"ش بةدةست بهيَنيَت، كة
ثلةى ميراتطرانى ثيَغةمبةران و صيدديقان و، ويلايةتى هاوةلَة بةرِيَزةكانة، هيَشتا
ناطاتة ثلةى ئةو هاوةلَة هةلَبذاردة و ثيَشينانةى ثؤلى يةكةم، خوايان لـآ رِازى
بيَت.
وا
لة نيَوان رِووة زؤرةكانى هؤى سآهةمدا، سآ "رِوو" رِوون دةكةينةوة:
رِووى يةكةم:
لة
مةسةلةى ئيجتيهاددا، كة وةرطرتن و دةرهيَنانى ئةحكامة شةرعىيةكانة، واتة لة
زانينى ئةو شتانةدا كة مايةى رِةزامةنديى خواى طةورةن، هةرطيز مومكين نىية هيض
كةسيَك بة هاوةلَة بةرِيَزةكان بطاتةوة. ضونكة ئةو ئالأوطؤرِة مةزنةى كة خواوةند
لةو كاتةدا هيَنايةدى تةنها لة يةك خولطةدا دةخولايةوة، ئةويش بريتى بوو لة:
بةدةستهيَنانى رِةزامةنديى خوا لة رِيَطاى تيَطةيشتنةوة لة ئةحكامةكانى. لةبةر
ئةوة، دةرطاى زةينةكانى ئةو كاتة هةموو رِووةو دةرهيَنانى ئةحكامةكان لةسةرثشت
بوون و، دلَةكانيش ثةرؤشى ئةوة بوون كة بزانن: (ئايا ثةروةردطارمان ضيى ليَمان
دةويَت)؟ هةرضى وتوويَذى ئةو كاتة بوو لة بارةى ئةم واتايانةوة بوون و، هةموو
بارودؤخ و رِووداوةكانيش لة رِؤشنايى ئةو واتايانةدا رِوويان دةدا.
جا
لةبةر ئةوةى كة هةرضى بار و وتوويذ و كؤرِبةستن و طفتوطؤى ئةو كاتة بوون،
هةموويان بةثيَى رِيَنمايى ئةم واتايانة بوون، ئةوا ئةم بارودؤخانة قابيللييةتى
هاوةلَةكانى ثرِ دةكردةوة و، بيرى رِووناك دةكردنةوة و، ليَهاتن و تواناى ئةوانى
دادةطيرساند و، بؤ ئيجتيهاد و دةرهيَنانى ئةحكام ئامادةى دةكردن. ضونكة ئةوان لة
يةك رِؤذ يان لة يةك مانطدا ئةوةندة توانا و (مةلةكة)ى ئيجتيهاد و دةرهيَنانى
ئةحكاميان بةدةست دةهيَنا، كة لةم كاتةى ئيَمةدا ئةطةر كةسيَك لة ئاستى زيرةكيى
ئةواندا بيَت، بة دة سالأ بةلَكو بة سةد سالأ نةتوانيَت بةدةستى بهيَنيَت.
هؤى
ئةمةش دةطةرِيَتةوة بؤ ئةوةى كة لةم كاتةى ئيَستاى ئيَمةدا هةرضى رِوانينة رِووةو
دةســتكةوتنى ذيانيَكى دنيايى شـاد ئاراسـتة كراوة، لة بريى بةختةوةريى هةميشةيى
قيامةت و ذيانى ثرِ لة ناز و نيعمةتى نةبرِاوةى ئةوآ، كة لةم كاتةدا رِوويان لـآ
وةرضةرخيَنراوة و ثشتيان تآكراوة. ئةوةتا خةم و خةفةتى ذيان = كة بة بؤنةى
تةوةككول نةبوون لةسةر خوا، هةردةم لة زيادبوونداية = قورسايى خؤى دةهاويَتة سةر
مرؤظ و واى لـآ دةكات كة هةميشة لة دوودلَى و دلَةتةثآدا بيَت. فةلسةفةى ماددى و
سروشتيش عةقلَى مرؤظ كول و بةسيرةتيشى كويَر دةكات. كةواتة ئةم دةوروبةرة
كؤمةلآيةتىية هةروةك ياريدةى زةينى ئةو مرؤظة (زيرةكة) نادات و ثشتى ئامادةيىية فيطرىيةكةشى
ناطريَت، زياتر شثرزة و ثتر ماندوويشى دةكات.
لة
ثةيامى (ئيجتيهاد)دا بةراورديَكمان لة نيَوان (سوفيانى كورِى عويةينة) و ئةو
كةسةدا كرد كة لةم ضةرخةى ئيَستادا دةذى و لة ئاستى زيرةكيى ئةوداية. لة ئةنجامى
بةراوردةكةدا طةيشتينة ئةوةى كة: ئةو تواناى ئةحكام دةرهيَنانةى سوفيان لة
سةردةمى خؤىدا و لة ماوةى دة سالأدا دةستى كةوتووة، ئةم ناتوانيَت لةم سةردةمةى
ئيَمةدا بة سةد سالَيش بةدةستى بهيَنيَت.
رِووى دووهةم:
هةرطيز
مومكين نىية بة هةنطاونانى "ويلايةت" كةس بطاتة ثلةى "هاوةلَة
بةرِيَزةكان" لة بارةى نزيكىيانةوة لة خواى طةورة. ضونكة خواوةند (لة رِةطى
لامل ليَمانةوة نزيكترة) بةلآم ئيَمة تابلَيَى لـآيةوة دوورين. مرؤظيش هةر تةنها
بةم دوو شيَوةية دةتوانيَت نزيكيى لة خواوة دةستبكةويَت:
شيَوةى
يةكةم: لة رِيَطةى دةركةوتنى "ئةقرةبييةتى" خواى طةورةوة لة بةندةكانى[2]. نزيكيى
"نبووةت" لة خواوةندةوة لةم جؤرة دةركةوتنةية. هاوةلآنى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = لةبةر ئةوةى
ميراتطرى (نبووةت) و شةرةفمةندى هاوةلَيَتيى نةبةوين، بةم دةركةوتنة بةهرةمةند
بوون.
شيَوةى دووهةم: لة رِووى دووريى ئيَمةوة لة خواى
طةورة. ضونكة لةم رِيَطايةوة شادبوون بة هةر نزيكبوونةوةيةك لة خواوةند، بة
برِينى ضةندين ثلة دةبيَت. جا زؤربةى رِيَطاكانى "ويلايةت" و، هةموو ئةو
سةير و سلووكانةى تيايانداية، ض (سةيرى ئةنفوسى) بيَت، ض (سةيرى ئافاقى) بةثيَى
ئةم شيَوةى دووهةمة دةبيَت.
شيَوةى
يةكةميان كة بريتىية لة دةركةوتنى: (ئةقرةبييةتى خواوةند) واتة نزيكيى لة
بةندةكانيةوة، بةخششيَكى خوايىية و هةرطيز بة كةسب و هةولَدان دةست ناكةويَت.
بةلَكو رِاكيَشان و بكيَشيَكة لة لايةن خواوةندى ميهرةبانةوة و، خؤشةويستىيةكى
بآطةردة. ضونكة رِيَطايةكة زؤر كورتة، بةلآم مةحكةم و دامةزراوة، تابيشلَيَى بةرز
و خاويَنة و هيض سيَبةر و ليَلَىيةكى تيَدا نىية.
بةلآم
شيَوةكةى ترى نزيكبوونةوة لة خواى طةورة، رِيَطايةكى كةسبىية و، يةكجار دوورة و،
تيَكةلأوثيَكةلأ و سايةدارة. خؤ هةرضةندةش خةواريقى زؤرة، بةلآم سةبارةت بة طرنطى
و نزيكبوونيةوة لة خواى طةورة، هيَشتا هةر ناطاتة شيَوةى يةكةم.
با
ئةمة بة نموونةيةك رِوون بكةينةوة:
بؤ
طةيشتن بة (دويَنآ) لةمرِؤدا دوو رِيَطا هةية:
يةكةم:
خؤدامالَين لة هاتوضؤ و رِووداوةكانى (كات) و سةركةوتن بةهؤى هيَزيَكى قودسىيةوة
بؤ سةرووى زةمان و بينينى دويَنآ وةك ئةمرِؤ.
دووهةم:
برِينى ماوةى سالَيَكى رِةبةق تاكو سةرلةنوآ بة دويَنآ بطةينةوة. لةطةلأ ئةوةشدا
ناتوانيت بيطريت. ضونكة بةجيَتدةهيَلَيَت و دةرِوات!
بة
هةمان جؤر رِؤشتنيش لة ظاهيرةوة بؤ حةقيقةت، بة دوو شيَوة دةبيَت:
يةكةميان:
كشانى رِاستةوخؤ بةرةو حةقيقةت و دةستكةوتنى حةقيقةت لة دووتويَى هةمان شتى
ئاشكرا و بينراودا، بة بآ ضوونة ناو بةرزةخى تةريقةتةوة.
دووهةميان:
بريتىية لة برِينى ضةندين ثلة و ثايةى زؤر بةهؤى سةير و سلووكةوة.
جا
هةرضةند ئةهلى ويلايةت لة نةهيَشتن و كوشتنى دةروونى بةدخوازدا سةركةوتوو دةبن،
بةلآم ناطةنة ثلةى هاوةلَة بةرِيَزةكان. ضونكة دةروونى هةريةك لةو هاوةلَة
بةرِيَزانة خاويَن و ثاكذكراو(مزكّاة) بووة. بةم بؤنةيةوة و
لة رِيَطاى ئاميَرة جياجيا و زؤرةكانى دةروونةوة، ضةندين جؤرى ثةرستن و شوكرانة و
سوثاسطوزارىيان دةستكةوتووة. بةلآم عيبادةتكردن و ثةرستشى ئةولياكان = لة ثاش
نةهيَشتنى دةروون = ئاسان دةبيَت[3].
رِووى سآهةم:
لة
كردةوة ضاكة بةرزةكان و، ثاداشتيان و، ثاداشتى دوارِؤذدا، مومكين نىية كةس بة
هاوةلَة بةرِيَزةكان بطاتةوة. ضونكة ئةو سةربازةى كة بؤ تةنها يةك سةعات و لة
بارودؤخيَكى توندوتيذى دةوروبةرى خؤىدا و لة جيَطايةكى طرنطى ترسناكدا ئيَشك
دةطريَت، ثاداشتيَكى ئةوتؤى دةست دةكةويَت كة لة بةرامبةر ثاداشتى سالَيَكى
ثةرستنةوةية[4]. خؤ ئةطةر
لة ماوةى يةك دةقيقةدا يةك طوللةى بةربكةويَت، ئةوا دةطاتة ثلةيةكى ئةوتؤ كة لة
(ويلايةت)دا مةطةر بة لاى كةمةوة بة (ضل رِؤذ) ئنجا مرؤظ ثيَى بطات..
جا
هةروةك ئةمة واية، جيهادى هاوةلَة بةرِيَزةكانيش لة كاتى دامةزراندن و جيَطيركردنى
ثاية و بناغةكانى ئيسلام و، بلآوكردنةوةى ئةحكامى قورئان و، ئيعلانى جةنط = بة
ناوى ئيسلامةوة = لة دذى هةموو طيَتى، ثلةيةكى ئةوةندة مةزن و خزمةتطوزارىيةكى
هيَندة طةورةية كة كاركردنى سالَيَكى تةواوى كةسانى تر ناطاتة كارى يةك دةقيقةى
ئةوان. بةلَكو دةكرآ و، رِاستيشة طةر بوتريَت:
هةر
دةقيقةيةك لة دةقيقةكانى ذيانى هةموو يةكيَك لة هاوةلَة بةرِيَزةكان، وةكو ئةو
دةقيقةية واية كة ئةو سةربازةى تيَدا شةهيد كراوة و، هةريةك لة سةعاتةكانى
تةمةنيشيان وةك سةعاتى ئيَشكطرتنى ئةو سةربازةية كة لة جيَطايةكى ترسناكدا ئيَشك
دةطريَت، لةوةدا كة كارةكة كةمة، بةلآم ثاداشتةكةى تابلَيَى مةزن و زؤرة و،
طرنطىيةكةشى تابلَيَى طةورةية.
بةلَآ،
هاوةلَة بةرِيَزةكان، يةكةمين خشتن لة دامةزراندنى بناغةى كؤشكى ئيسلام و، رِيزى
ثيَشةوةن لة بلآوكردنةوةى رِووناكىيةكانى قورئانى ثيرؤزدا. كةواتة بةثيَى
دةسـتوورى: "السبب
كالفاعل"
بةشيَكى زؤرى ضاكةكارىيةكانى نةتةوةى ئيسلام هى ئةوانة. ئةوةتا كاتيَك كة نةتةوةى
ئيسلام: "اللهم
صلّ على سيدنا محمد وعلى آله واصحابه وسلم" دووثات دةكاتةوة و
دةيلَيَتةوة، بةشة زؤرةكةى ئالىبةيت و هاوةلَة بةرِيَزةكانى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = رِوون دةكاتةوة
كة لة ضاكةكارىيةكانى هةموو نةتةوةى ئيسلامدا هةيانة.
جا
بؤ ئةوةى ئةو بةرهةم و ئةنجامة مةزنة رِوون بكةينةوة كة لةسةر بناغةى كاريَكى
بضووكى سةرةتا ديَتةدى، وا ئةم نموونانةى خوارةوة دةهيَنين:
تايبةتكارىيةكى
طرنطى بضووك كة لة رِةطى رِووةكدا بيَت، دوايى لة لق و ثةلةكانىدا شيَوةيةكى
طرنط وةردةطريَت. كةواتة ئةو تايبةتكارىيةى رِةطةكة لة مةزنترين لق طةورةترة..
هةروةها
بةرزبوونةوةيةكى بضووكى سةرةتا، وردة وردة زياد دةبيَت تا لة ئةنجامدا دةبيَت بة
بةرزبوونةوةيةكى طةورة..
هةروةها
زيادةيةكى كةم لة ضةقى تةوةرةدا = با بة ئةندازةى سةرةثةنجةيةكيش بيَت = كاتى وا
دةبآ لة بازنةكةى دةورىدا دةبيَت بة يةك مةترى تةواو.
هةر
بةم جؤرةيش، هاوةلَة بةرِيَزةكان، لةبةر ئةوةى دامةزريَنةرى ئيسلام و رِةطى درةختة
رِووناكةكةين و، سةرةتاى هيَلَة بنةرِةتىيةكانى بيناى ئيسلام و، بناغة و ثيَشةواى
كؤمةلَى ئيسلامين و، نزيكترين كةسن لة خؤرى رِووناكى "نبووةت" و ضراى
حةقيقةتةوة، ئةوا لةبةر هةموو ئةمانة، كردةوةيةكى كةمى ئةوان لة رِاستىدا
تابلَيَى طةورةية و، خزمةتطوزارىيةكى بضووك كة ئةوان ثيَشكةشى بكةن، يةكجار مةزن
و زؤرة. كةواتة مومكين نىية هيض كةسيَكيان ثآ بطاتةوة، مةطةر كةسيَك وةك ئةوان
هاوةلَى ثيَغةمبةر بيَت، صلى الله
عليه وسلم!
اللّهم صل على سيدنا محمد الذي قال:
"اصحابي كالنجوم بأيهم اقتديتم اهتديتم"[5]
و "خير القرون قرني"[6]
وعلى آله واصحابه وسلم.
(سبحانك لا
علم لنا الا ما علمتنا انك انت العليم الحكيم).
* * *
ثرسيار:
دةوترآ:
هاوةلَة بةرِيَزةكان بة ضاوى خؤيان ثيَغةمبةريان = صلى الله
عليه وسلم = ديوة، ئنجا
ئيمانيان ثآهيَناوة و تةسديقيان كردووة. بةلآم ئيَمة بآ ئةوةى بىبينين ئيمانمان
ثآهيَناوة. كةواتة ئيمانى ئيَمة لة هى ئةوان بةهيَزترة. ئةمة سةرةرِاى ئةوةى كة
ضةند رِيوايةتيَك هةن، ثشتى ئةم بؤضوونةى ئيَمة دةطرن!!
وةلآم: هاوةلَة
بةرِيَزةكان = خواى طةورة لة هةموويان رِازى بيَت = لة بةردةم تةوذمى هةموو
بيرورِاكانى ئةو كاتةى جيهاندا، كة هةر هةموويان دوذمنى ئيسلام بوون و بةرةنطاريى
ئيسلاميان دةكرد، رِاوةستابوون. ئةوان لةم جؤرة دؤخةدا ئيمانيَكى جيَطير و
دامةزراو و رِاست و بآطةرديان بةم ئايينة هيَنا، كة جطة لة رِوالَةتة ئاشكرا
مرؤظانةكةى ثيَغةمبةر = صلى
الله عليه وسلم = هيضى تريان لـآنةديبوو،
بةلَكو هةندآ جار بآ ئةوةى موعجيزةشى لـآببينن ئيمانيان ثآدةهيَنا. ئيمانةكةشيان
ئةوةندة بةهيَز و دامةزراو بوو كة ئةو هةموو بير و باوةرِة طشتىيةى دوذمنانى
ئيسلام نةيانتوانى ئيمانيان جآلةق بكةن، بةلَكو هةر نةيشيانتوانى كةمترين وةسوةسة
و طومان لة دلَياندا دروست بكةن.
بةلآم
ئيَوة، بيروباوةرِى جيهانى ئيسلام ثشتى ئيمانةكةتان دةطريَت و ياريدةتان دةدات.
سةرةرِاى ئةوةى كة ئيَوة بة ضاوى "ذيرى" كةسيَتيى مةعنةويى ئةو
ثيَغةمبةرة بةرِيَزة = صلى
الله عليه وسلم = دةبينن، كة بة نوورى
ئيسلام و حةقيقةتةكانى قورئان رِوون بووةتةوة. ئةو كةسيَتىيةى كة بةهؤى هةزار
موعجيزةى بآطومانى خؤى، بووة بة كةسيَتىيةكى بة سام و هةيبةت و شكؤدار. جا ئيَوة
دواى هةموو ئةمانة ئيمانتان بةم ثيَغةمبةرة هيَناوة، هةرضةندةش رِووى رِووناك و
كةسيَتيى مرؤظانةى ئةوتان بة ضاو نةديوة، كة لة جيَى تؤوى درةختى تووباى
نبووةتداية.
ئايا
ئةم ئيمانةى ئيَوة لةطةلأ ئةو ئيمانة مةزنةى ئةواندا بةراورد دةكريَت؟
ئةم
ئيمانةى ئيَوة بة تةنها قسة و وةسوةسةيةك كة فةيلةسووفيَكى مادديى ئةوروثايى
فرِيَى بدات، يةكسةر دةكةويَتة داوى طومانةوة! جا ئةمة لة كوآ و ئةو ئيمانةى
ئةوانيش لة كوآ كة وةك ضيايةكى سةختى دامةزراوى بلَندى ئةوتؤ واية لة بةردةم ئةو
طةردةلوولانةى هةموو ئةهلى كوفر و ئيلحاد و جوولةكة و طاور و فةيلةسووفةكانى ئةهلى
كوفرى ئةوسا هةلَياندةكرد و دةيانورووذاند، نةجوولآ و هةرطيز جيَى ثآ لةق نةبوو؟
ئةى
ئةو كةسةى كة ئةم لافة لـآدةدات!
ئيمانى
لاوازى تؤ، كة جارى وا هةية ناتوانيَت بة تةواوى فةرزةكان بةجآبهيَنيَت، لة كوآ
لةطةلأ ئيمان و تةقواى طةورة و ضاكةكارىيةكانى ئةواندا بةراورد دةكريَت كة
طةيشتووةتة ثلةى "ئيحسان"؟
ئةو
رِيوايةتةش كة لة هةندآ حةديثى ثيرؤزدا بةم واتاية هاتووة دةفةرمويَت:
"ئةوانةى نةيانديوم و ئيمانيان ثآهيَناوم، لة ئيَوة ضاكترن"[7]، سةبارةت بة
فةزائيلى تايبةتى و لة بارةى هةندآ كةسةوةية. ئةم باسةى ئيَمةش لة بارةى فةزائيلى
طشتىيةوةية و سةبارةت بةو شتانة دةدويَت كة دةطةرِيَنةوة بؤ زؤربةى خةلَكى.
ثرسيارى دووهةم:
دةلَيَن:
ئةوليا و ثياوضاك و خاوةن كةمالَةكان، بةثيَى ناوةرؤكى فةرموودةى: "حب
الدنيا رأس كل خطيئة"[8] وازيان لة
دنيا و هةرضىيةكى تيَداية هيَناوة. بةلآم هاوةلَة بةرِيَزةكان رِوويان لة دنيا
بووة و دةستيان تيَكةلَى كاروبارةكانى كردووة و وازيان لـآنةهيَناوة. تةنانةت
هةنديَكيان لة ئةهلى شارستانيَتى زياتر ثيَداويستىيةكانى دنيايان بةكارهيَناوة.
ئيتر ضؤن دةلَيَيت: بضووكترين هاوةلَى وةك ئةوانة، وةك طةورةترين وةلى واية؟
وةلآم:
لة
"هةلَويَستى دووهةم و سآهةمى وتةى سىودووهةم"دا بة شيَوةكى بآطومان
ضةسثاندوومانة كة: دنيا سآ رِووى هةية (رِوويةكيان رِووةو ناوة جوانةكانى خواى
طةورةية و، يةكيَكى تريان كيَلَطةى ئاخيرةتة و، سآهةميان رِووةو ئارةزوو و
داخوازىيةكانى نةفس دةرِوانيَت).. جا دةربرِينى خؤشةويستى بؤ ئةو دوو رِووةى كة
بةرةو ناوة جوانةكان و، قيامةت دةرِوانن، لة خواثةرستيى مرؤظ كةم ناكاتةوة. بةلَكو
هؤى كةمالَى مرؤظة و مايةى بةرزيى ئيمانةكةيةتى. ضونكة مرؤظ تاكو لة خؤشةويستيى
ئةو دوو رِووةدا زياتر خؤى ماندوو بكات، ثةرستنى ثتر و خواناسيى زياترى
دةستدةكةويَت.
ئا
ليَرةوةية كة دنياى هاوةلَة بةرِيَزةكان رِووةو ئةو دوو رِووةى دنيا بووة و، بةم
ثآية دنيايان بة كيَلَطةى قيامةت داناوة و ضاكةيان تيَدا ضاندووة و، درويَنةى
بةروبوومى ثآطةيشتوو و ثاداشتى طةورة و زؤريان بؤ ئةو دنيايان لـآكردووة. هةروةها
دنيا و هةموو شتيَكى ناو دنيايان وةك ئاويَنةيةك داناوة كة رِووناكيى
درةوشانةوةكانى ناوة جوانةكانى خواى طةورةيان تيَدا بةدىكردووة. ئةوان بةم جؤرة
سةيرى دنيايان دةكرد و بة وردى سةرنجيان لـآدةدا و بةوثةرِى شةوق و تاسةوة بيريان
لة هةموو لايةنيَكى دةكردةوة. بةم كارةش زياتر لة خواى طةورةوة نزيك دةبوونةوة..
لة هةمان كاتدا وازيان لة رِووى سآهةمى دنيا هيَنا، كة ئةو رِووة ضةثةلأ و
لةناوضووةيةتى رِووةو ئارةزووةكانى مرؤظ دةرِوانيَت.
ثرسيارى سآهةم:
تةريقةتة
سؤفىيةكان رِيَطاى طةيشتنن بة حةقيقةتةكان. بةناوبانطتر و بةرزترينيان تةريقةتى
نةقشبةندىية، كة بة جادةى هةرة طةورة دادةنريَت. هةندآ لة ئةقتابةكانيشى
دةستوورةكانى ئةم تةريقةتةيان بةم جؤرة كورت كردووةتةوة كة فةرموويانة:
واتة:
لة تةريقةتى نةقشبةندىدا مرؤظ دةبآ تةركى ضوار شت بكات: "تةركى دنيا". واتة
دنيا نةكات بة ئامانج و مةبةست. دووهةم: "تةركى ئاخيرةت بة حسابى نةفس"
واتة: مةبةستى دةستكةوتنى ئاخيرةتيش نةبيَت، بؤ هيَنانةديى خواستةكانى نةفسى.
هةروةها "تةركى نةفس" بةوةى كة نةفس لة بير ببريَتةوة. ثاشان
"تةركى تةرك" واتة: هةر بير لةم تةرككردنةش نةكاتةوة، بؤ ئةوةى دووضارى
خؤ بةطةورةزانين و لةخؤبايىبوون نةبيَت!
خؤ
ئةوةتا طةيشتن بة ناسينى رِاستةقينةى خوا و كةمالآتى رِاستةقينةى مرؤظانة، تةنها
بة تةرككردن و وازهيَنان لة غةيرى خوا دةبيَت.. ئايا ئةمة وا نىية؟
وةلآم:
ئةطةر
مرؤظ تةنها (دلأ) بواية و هيضى ترى نةبواية، ئةوا ثيَويستى دةكرد وازى لة غةيرى
خوا، تةنانةت لة سيفةت و ناوةكانيشى بهيَناية و (دلأ)ى تةنها ثةيوةستى زاتى خواى
طةورة بكرداية. بةلآم خؤ مرؤظ لةطائيفى (دلأ)ئاساى زؤرى هةية، وةكو عةقلأ و،
رِؤح و، سيرِرِ. هةريةك لةم لةطائيفانةش كار و فةرمانبةرىيةكى تايبةتيى
ثآسثيَرراوة كة دةبآ ئةنجامى بدات.
مرؤظى
كاملأ ئةو كةسةية كة بة ويَنةى هاوةلَة بةرِيَزةكان سةرجةمى ئةو لةطائيفانة
رِووةو ئامانجة سةرةكىيةكانيان، كة بريتىية لة خواثةرستى، ئاراستة بكات. بةم
جؤرة، (دلأ) وةكو ثيَشةوايةك واية سةركردةيى ئةو لةطائيفانةى لة
ئةستؤداية و، هةريةكةيان لة رِيَطاى بةندايةتيى تايبةتيى خؤيةوة رِووةو حةقيقةت
ئاراستة و بةرِآ دةكات. ئةو كاتة دلأ سةرثةرشتى و ثيَشةوايى لةطائيفةكان
دةكات و، سةرباز لة مةشقدا ضؤنة، بةو شيَوةية لة مةيدانيَكى بةريندا دةيانخاتة
كار و بةرِآيان دةكات. وةك ئةو حالَةتةى كة هاوةلَة بةرِيَزةكانى لةسةر بووة.
دةنا
وازهيَنانى (دلأ) لة سةربازةكانى و، هةولَدان بؤ رِزطاركردنى تةنها خؤى، كاريَكة
مايةى شانازى نىية، بةلَكو تةنها ئةنجامى ناضارىية!
ثرسيارى ضوارةم:
لافى
(ضاكترى) بةرامبةر بة هاوةلَةكان لة كويَوة ثةيدا دةبيَت؟ ئةوانة كيَن ئةم
لافليَدانة دةورووذيَنن؟ بؤضى لةم سةردةمةى ئيَستاماندا ئةم ضةشنة مةسةلانة
دةهةذيَنريَن؟ لة كوآ لافى طةيشتن بة ثلةى موجتةهيدة ثايةبةرزةكان سةرهةلأدةدات؟
وةلآم:
ئةوانةى
كة ئةم جؤرة مةسةلانة دةلَيَن، دوو بةشن. بةشيَكيان: هةندآ فةرموودةى ثيرؤزيان دى
و بلآويان كردةوة، بةو نيازةى كة شةوقى خاوةن تةقوا و ضاكةكارانى ئةم سةردةمة
هانبدةن و بةرةو ئايين ثالَيان ثيَوة بنيَن. ئةم جؤرة كةسانة خاوةنى ئايين و
زانيارىو ئيخلاسن. سةبارةت بةوان هيض تةعليقيَكمان نىية و، ئةوانة كةمن و بة
زوويى بيَدار دةبنةوة.
بةلآم
بةشةكةى تريان: ضةند كةسيَكى زؤر لةخؤبايين و تابلَيَى لة خؤيان رِازين،
دةيانةويَت بة ناوى لافليَدانى ئةوةى كة طوايا لة ئاستى موجتةهيدة طةورةكاندان،
خؤدارِنينيان لة مةزهةبة فيقهىيةكان ئاشكرا بكةن! تةنانةت دةيانةويَت
ئيلحادةكةيان و دامالَينى ئايين لة ئةستؤى خؤيان لة رِيَى ئةو لافليَدانةوة
بةرِآبكةن، كة طوايا لة ئاستى هاوةلَة بةرِيَزةكاندان.. جا ئةو طومرِايانة:
يةكةم:
كةوتوونةتة هةلَديَرى رِووةو كةندةلآن و شيوى هةرزةيى(سفاهة)يةوة! بة
رِادةيةك كة وايان لـآهاتووة لةطةلأ هةرزةيىدا رِاهاتوون و ناتوانن وازى
لـآبهيَنن و داواكارىيةكانى شةرع ئةنجام بدةن كة لة هةرزةيى دووريان دةخاتةوة.
دةبينيت هى وايان هةية بةهانة بؤ خؤى بةوة دةهيَنيَتةوة كة دةلَيَت: (ئةم مةسةلانة
ضةند مةسةلةيةكى ئيجتيهادين و، مةزهةبة فيقهىيةكان لةم ضةشنة مةسةلانةدا لةناو
خؤياندا جياجيان، ئةوان ثياو بوون ئيجتيهاديان كردووة و، ئيَمةش وةك ئةوان ثياوين
دةتوانين ئيجتيهاد بكةين. لةوانةية وةك ضؤن ئيَمة دةكةوينة هةلَةوة، ئةوانيش
بكةونة هةلَةوة. لةبةر ئةوة، عيبادةتةكانمان بةو شيَوةيةى خؤمان بة دلَمانة
ئةنجاميان دةدةين. واتة: خؤمان بة ناضار نازانين كة شويَنى ئةوان بكةوين)!!
ئةو
داماوانة، بةم فيَلَةى شةيتان، مةزهةبةكان لة ئةستؤى خؤيان دادةمالَن، كة
فيَلَيَكى تابلَيَى لاواز و بةهانةيةكى تابلَيَى بآبايةخة. وةك لة ثةيامى
ئيجتيهاددا ضةسثاندوومانة.
دووهةم:
ئةوانة كاتآ كة بؤيان دةركةوت فيَلَةكةيان لة سنوورى دةمدريَذىكردندا بةرامبةر
بة موجتةهيدة طةورةكان تةواو نابيَت، دةستيان كرد بة دةمدريَذى بؤ سةر هاوةلَة
بةرِيَزةكانيش، خوايان لـآ رِازى بيَت. ضونكة بؤيان دةركةوت كة موجتةهيدةكان تةنها
كاروبارى (نةزةريياتى ئايينى)يان لة ئةستؤداية. كةضى ئةمان دةيانةويَت
(زةرووريياتى ئايينى) برِووخيَنن و بة يةكجارى بيطؤرِن! لةبةر ئةوة ئةطةر بلَيَن:
(ئيَمة لة موجتةهيدةكان مةزنترين)، كارةكةيان تةواو نابيَت. ضونكة مةيدانى
كاروبارى موجتةهيدةكان سةيركردن و رِوانينة لة مةسةلة فةرعىيةكان، نةك "دةقة
شةرعىيةكان". لةبةر ئةوة، دةبينيت ئةوان دواى ئةوةى لة مةزهةبةكان خؤيان
دادةمالَن، دةستدةكةن بة دةمدريَذى بؤ سةر هاوةلَة بةرِيَزةكان، كة هةلَطرى
"زةرووريياتى ئاينن"!
بةلآم
ئةوانة خةيالَيان خاوة! ضونكة نةك هةر ئةم ضةشنة ئاذةلآنةى كة لة سةر شيَوةى
مرؤظن، بةلَكو مرؤظى رِاستةقينةش، تةنانةت مرؤظة رِاستةقينة كاملَةكانيش، كة طةورة
ثياوانى ئةوليا و ثياوضاكانن، هةرطيز ناتوانن لافى هاوضةشنيى بضووكترين هاوةلَى
بةرِيَز لـآبدةن. وةك لة ثةيامى ئيجتيهاددا ضةسثاندمان.
اللهم صل وسلم على رسولك الذي قال:
"لاتسبُّوا أصحابي لاتسبوا أصحابي، فوالذي نفسي بيده لو أن أحدكم أنفق مثل
أُحدٍ ذهبا ما أدركَ مُدَّ أحدِهم ولانصيفه"[9].
(سُبْحَانَكَ لا عِلْمَ لَنَا اِلاّ مَا
عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ).
[1] بةرِيَز "خولووصى
يةحيا طيل" كة يةكيَكة لة قوتابىية ديَرينةكانى مامؤستا نوورسى، دةطيَرِيَتةوة
و دةلَيَت :
(لة
سالَى 1916دا لة جةبهةى قةفقاس بووم، ئةفسةريَكى ئيحتياتى كةركووكيمان لةطةلأدا
بوو، زاواى شيَخ رِةزاى تالَةبانى بوو. ئةم ثارضةيةم لةو وةرطرت كة لة ذوورةكةى
شيَخ رِةزا لة تةكيةى تالَةبانيى كةركووك هةلَواسرابوو:
يا رسول الله ضة باشد ضون
سط أصحاب كهف..... هتاد
ثاشان كة ناسراويم
لةطةلأ مامؤستا نوورسىدا ثةيدا كرد، ئةم ثارضةيةم بؤ نارد و، لة داويَنيةوة تكام
لـآكردبوو كة لة نيَوان قوتابييانى نووردا بة (قطمير)، كة ناوى
سةطةكةى ئةسحابولكةهفة، قبوولَم بكات.
مامؤستايش لة
وةلآمدا بؤى نووسيم: لة خوا داواكارين كة يةكيَك بيت لة ثيَشكةوتووانى
ئةسحابولكةهف.. وشةى (قطمير) لة نامةكةتدا لا ببة،
وا ئيَمة لامان برد. برِوانة: "Son Şahitler. N. Şahiner. 1/38"
(وةرطيَرِ)
[2] خواى طةورة دةفةرموآ: (ونَحن
أقربُ اليه من حبل الوَريد)(ق: 16). (وةرطيَرِ)
[3] مامؤستا نوورسى لةم
بارةيةوة لة كتيَبى "المثنوي العربـي النوري" ص378دا
دةفةرمويَت:
بزانة!
دةروون(النفس) شتيَكى
سةيرة و طةنجينةى ضةندين ئاميَرى لةذمارةبةدةر و، تةرازووى بآسنوورة بؤ هةستكردن
بة درةوشانةوةكانى ناوة جوانةكانى خواوةند، ئةمة ئةطةر ثاكذ(تزكية) بكريَت..
هةر ئةم دةروونة، ئةشكةوتى ضةندين دووثشك و مار و ميَرووة، ئةطةر لايةنى
سةرثيَضىكردن و ستةم بطريَت. جا باشتر واية (والله اعلم) ئةم
دةروونة بميَنيَتةوة نةك لةناو ببريَت. ضونكة مانةوةى لةطةلأ ثاكذكردندا = وةك
ئةوةى هاوةلآنى بةرِيَزى لةسةر بووة = لةطةلأ نهيَنيى حيكمةتدا طونجاوترة تاكو
مراندنى بة تةواوى = وةك ئةوةى كة زؤربةى ئةولياكانى لةسةرة. بةلَآ، برسيَتىيةكى
زؤر و، ثيَويستىيةكى طةورة و، ضيَذيَكى سةير لة كرؤك و بناغةى دةرووندا هةية، جا
ئةطةر رِةوتى هةلَسوكةوتةكانى بةرةو ئاراستطةيةكى تر بطؤرِريَت، ئةوا رِذدىية
خراثةكةى دةبيَت بة تاسةيةكى تيَرنةبوو و، لةخؤبايىبوونة شوومةكةيشى دةبيَت بةهؤى
رِزطاربوون لة هةموو جؤرةكانى شيرك و، خؤشةويستىية توندوتيذةكةيشى بؤ خؤى دةبيَت
بة خؤشةويستىيةكى زاتى بؤ ثةروةردطارى خؤى… هةروةها بةم جؤرة، تاكو هةموو
خراثكارىيةكانى دةبن بة ضاكةكارى. (وةرطيَرِ هيَناويةتى)
[4] فةرموودة لةم بارةيةوة
زؤرة، وا ضةند دانةيةك دةهيَنين و، بؤ زياتريش برِوانة: (رياض الصالحين)
كتاب الجهاد:
"رباط يوم في
سبيل الله خير من الدنيا وما عليها..." متفق عليه عن سهل بن سعد.
"رباط يوم وليلة
خير من صيام شهر وقيامه، وان مات فيه اجرى عليه عمله الذي كان يعمل وأجرى عليه
رزقه وأمن الفتان" رواه مسلم عن سلمان.
"رباط يوم في
سبيل الله خير من ألف يوم فيما سواه من المنازل" رواه الترمذي وقال حسن صحيح.
"عينان
لاتمسهما النار: عين بكت من خشية الله، وعين باتت تحرس في سبيل الله" رواه
الترمذي وقال حديث حسن. (وةرطيَرِ)
[5] رواه البيهقي واسنده الدَيلمي عن ابن عباس
بلفظ: "اصحابي بمنـزلة النجوم في السماء.." برِوانة:
"كشف الخفاء"ى "عةجلوونى"
ج1/ص132.
واورده الحافظ ابن حجر في المطالب برقم 4193
وقال: اسناده ضعيف. قال المحقق: قال البوصيري: رواه ابن ابي عمر بسند ضعيف لضعف
يزيد الرقاش والراوي عنه. واورده بغير الالفاظ السابقة ايضا برقم 4194 وقال
الحافظ: ضعيف جدا. قال المحقق: "حمزة الجزري ضعيف جدا". وسكت عليه
البوصيري.
وفي
صحيح مسلم 2531 عن ابي بريدة عن ابيه: أن النبي = صلى الله عليه وسلم = قال:
"النجوم أمنة للسماء، فاذا ذهبت النجوم أتى السماء ما توعد. وانا أمنة
لاصحابي، فاذا ذهبت أتى أصحابي ما يوعدون. واصحابي أمنة لأمتي فاذا ذهب اصحابي أتى
أمتي ما يوعدون". (وةرطيَرِ = لة ضاثة عةرةبىيةكةوة هيَناويةتى)
[6] حديث: "خير الناس قرني ثم الذين
يلونهم، ثم الذين يلونهم" متفق عليه عن ابن مسعود رضي الله عنه مرفوعاً.
[7] لةوانةية مةبةست ئةم
فةرموودةية بيَت: "وددت أني قد رأيت إخواننا، قالوا: يا رسول الله ألسنا
اخوانك؟ قال: بل انتم اصحابي، واخواني الذين لم يأتوا بعد.."الخ رواه مسلم
والنسائي واحمد وابن ماجه والامام مالك، كلهم عن ابي هريرة رضي الله عنه.
[8] رواه البيهقي في شعب الايمان مرسلا ورمز
السيوطـي لضعفه. انظر تفصيل ذلك في كشف الخفاء (ت1099). وردت احاديث في ذم الدنيا.
منها "الدنيا ملعونة ملعون مافيها الاّ ما ابتغي به وجه الله" رواه
الطبراني باسناد لابأس به. وصححه محقق (الترغيب والترهيب 6/1).
[9] رواه
البخاري ومسلم وابو داود والترمذي والنسائي وابن ماجة بالفاظ متقاربة.
واتة:
جويَن بة هاوةلَةكانم مةدةن، جويَن بة هاوةلَةكانم مةدةن، بةو خوايةى طيانى منى بة
دةستة ئةطةر هةر يةكيَك لة ئيَوة بة ئةندازةى ضياى ئوحود زيَرِ لة رِيَى خوادا
ببةخشيَت هيَشتا ثاداشتةكةى ناطاتة ثاداشتى مشتيَك يان نيو مشت بةخشينى ئةوان.
(وةرطيَرِ)