وتةى
بيستوحةوتةم
(نزيكةى ثيَنج
سالأ، يان زياتر ثيَش ئيَستا باسيَكم لة بارةى ئيجتيهادةوة لة ناميلكةيةكى
عةرةبىدا[1] نووسى. وا
ئيَستاش لةسةر داواكارى و خواستى دوو براى ئازيز و، بؤ مةبةستى رِيَنمايىكردنى ئةوانةى
لةم مةسةلةيةدا سنوورى خؤيان نازانن، تاكو هةست بكةن كة لة ض سنووريَكدا دةبيَت
بووةستن، ئةم وتةيةم نووسى).
(ولَوْ رَدُّوهُ اِلى الرَّسُولِ وَاِلى
أُوْلي الأمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِيْنَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ) (النساء:83).
دةرطاى
ئيجتيهاد هةميشة كراوة و لةسةرثشتة، بةلآم لةم كات و سةردةمةى ئيَمةدا شةش رِيَطر
هةن، رِآ لة ضوونةذوورةوة دةطرن:
يةكةميان:
هةروةك
لة كاتى رِةشةبا و طيَذةلَووكةى توندوتيذى زستاندا هةموو دةرطا و ثةنجةرة و
كةلةبةريَك دةطيريَن و دادةخريَن و، كردنةوةى دةرطاى تر كاريَكى رِاست و ذيرانة
نىية.. هةروةك لة كاتى هيَرشهيَنانى لافاودا، بؤ مةبةستى تازةكردنةوة و
ضاككردنةوةى ديوار و بةربةستةكان، كون و كةلةبةر و دةرطاى ئةو ديوار و بةربةستانة
ناكريَنةوة، ضونكة ئةم كارة دةبيَتة هؤى تياضوون و ئةنجامةكةى ناهةموار دةبيَت..
هةر
بةم جؤرةش، كردنةوةى ضةند دةرطايةكى نوآ بة ناوى ئيجتيهادةوة لة كؤشكى بةرزى
ئيسلامدا، يان كونكردنى ديوارةكانى ئةو كؤشكة، كة ئةمةش رِيَطا بؤ ضوونةذوورةوةى
ويَرانكاران ئاسان دةكات، ئةم كارة لة رِاستىدا تاوانة بةرامبةر بة ئايينى
ئيسلام. بة تايبةت لة كاتى زؤربوونى خراثكارى و، هيَرشهيَنان و
دةستةلآتثةيداكردنى رِةفتار و نةريتة بيانىيةكان و، ثةرةسةندنى بيدعةت و،
ثالَنان و كاولكارىيةكانى طومرِايىدا..
دووهةميان:
ئةو
شتانةى ثيَياندةوتريَت: "ما عُلِمَ من الدين بالضرورة" كة بة
"قةتعى" و جؤريَكى وا ضةسثاون هةرطيز ناطؤرِريَن، ئةمانة ئيجتيهاديان
تيَدا ناكريَت و، لة حوكمى قووت و خؤراكدان. هةموو ئةمانة لةم سةردةمةدا ثشتطوآ
خراون و خةريكة لةتوثةت دةبن. كةواتة كاريَكى تابلَيَى ثيَويستة كة هةموان هةولأ
و كؤششى بآوضان بؤ زيندووكردنةوة و ئةنجامدانى ئةو لايةنة زةروورىيانة بدةن،
ضونكة لايةنة "نةزةرى"يةكانى ئيسلام، بة بؤنةى بير و ئيجتيهادى بآطةرد
و خاويَنى زانا ثياوضاكةكانى ثيَشينةوة فراوان و دةولَةمةند بوون، بة ضةشنيَك كة
بةشى هةموو سةردةميَك بكات و لةطةلأ هةموو ضةرخيَكدا بطونجآ. لةبةر ئةوة،
وازهيَنان لةو ئيجتيهادانةى كة بة نيازيَكى ثاك و بآطةرد كراون و، دةستكردن بة
ئيجتيهادى نوآ لة ثيَناوى شويَنكةوتنى "ئارةزووى نةفس"دا، بة خيانةت و
بيدعةتيَكى تازة دادةنريَت.
سآهةميان:
هةروةك
هةندآ كةرةسة و شتومةك، هةريةكةيان بةثيَى وةرزى خؤى، لة بازارِدا برةوى دةبيَت و
بايةخى ثآدةدريَت، بازارِى ذيانى كؤمةلآيةتى و شارستانيَتيى مرؤظيش لة جيهاندا
بة هةمان جؤرة.. دةبينيت جؤرة شتومةك و كةرةسةيةك لة ضةرخيَكى تايبةتىدا رِةواجى
دةبيَت و برةوى ثآدةدريَت و سةرنج و بيرى خةلَكيان بؤ لا رِادةكيَشريَت و
ثيَشضاو دةخريَن و، خةلَكيش ئارةزوومةنديان دةبن..
بؤ
نموونة: ئةو شتةى كة لةم سةردةمةى ئيَمةدا سةرنجى خةلَكى بؤ لا رِادةكيَشريَت،
خؤخةريككردنة بة كاروبار و رِووداوةكانى سياسةت و.. خؤشرِابواردن و دابينكردنى
ذيانى دنيا و، خةم و خةفةتخواردن تةنها بؤ ئةم دنياية و.. بلآوكردنةوة و
برةوثيَدانى بيرورِا ماددىيةكان..
بةلآم
لة ضةرخ و سةردةمى زانايانى ثياوضاكى ثيَشيندا، ئةو كةرةسة و شتومةكةى طرانبةها
بووة و بايةخ و برةوى ثآدراوة و لة بازارِى زةمانى ئةواندا سةرنجى بؤ لا
رِاكيَشراوة، بريتى بووة لة: رِةزامةنديى ثةروةردطارى ئاسمانةكان و زةوى و،
سنوورنةشكاندنى فةرمانةكانى و، دةرهيَنانى ئةمر و نةهىيةكانى لة طوفتارة
مةزنةكةىداو، هةولأدان بؤ بةدةستهيَنانى ئةو شتانةى كة هؤى طةيشتنن بةو
بةختةوةرىية هةميشةيىيةى كة قورئانى ثيرؤز و رِووناكيى درةخشانى سوننةتى نةبةوى
دةرطاكانيان بؤ خستبووة سةرثشت.. بة جؤريَكى وا كة لةو سةردةمانةدا
"زةين" و "دلأ" و "طيان"ى ئةوان، بة هةموو
هيَزيَكيانةوة، بؤ: زانينى ئةو شتانةى مايةى رِةزامةنديى خواى طةورةن و، بؤ:
فيَربوونى ئامانجةكانى خواوةند لة طوفتارةكانىدا، ئاراستة كرابوون. بة رِادةيةك
كة هةموو رِوويةكى: ذيان و، حالَةتة جؤراوجؤرةكان و، ثةيوةندى و، طفتوطؤكانى
نيَوانيان هةموويان رِووةو رِةزامةنديى خواوةندى ثةروةردطارى ئاسمانةكان و زةوى
ئاراستة كرابوون..
لةبةر
ئةوة، هةر شت و كاروبار و رِووداويَك لة ذيانيَكى ئاوادا لة ذينطة و دةوروبةرى هةر
خاوةن توانا و ليَهاتنيَك رِووبدات، كة ذيانيَكة هةموو لايةنيَكى بةثيَى
رِةزامةنديى خوا بةرِيَوة دةرِوات، بآ ئةوةى ئةو خاوةن توانا و ليَهاتنة بة خؤى
بزانيَت، هةموو ئةوانةى بؤ دةبيَت بة دةرس و ثةند و، وةك بلَيَى دلأ و فيطرةتةكةى دةرس
و رِيَنمايى لة دةوروبةر و، سوود لة هةموو بارودؤخ و رِووداويَك وةردةطرن و، هةموو
شتيَك دةورى مامؤستا و رِابةرى بؤ ببينيَت، ئاوا فيطرةتى ئةو
مرؤظة فيَر و رِيَنمايى دةكات، بة رِادةيةك كة زيرةكيى ئةو كةسة، بآ ئةوةش ئاطرى
"ئيكتيساب"ى بةركةوتبيَت، لة رِووناكىدا دةدرةوشيَتةوة. ئيتر ئةطةر
كةسيَكى وا ئامادة، لة كؤمةلَيَكى ئاوادا و، لة كاتى خؤىدا، دةست بة ئيجتيهاد
بكات، ئةوا ئةو ئامادةيى و ليَهاتنةى كة لةو كةسةدا هةية، يةكيَك لة
نهيَنىيةكانى: (نورٌ على نور)ى دةسـتدةكةويَت و، بة زوويى و لة
ماوةيةكى يةكجار كورتدا دةبيَت بة موجتةهيد.
بةلآم
لةم ضةرخ و سةردةمةى ئيَمةدا:
خؤسةثاندنى
شارستانيَتيى ئةوروثا و.. زالأبوونى بير و فةلسةفةى ماددى و.. ئالَؤزبوونى
داخوازىيةكانى ذيانى رِؤذانة، دةبن بةهؤى شثرزةيى بيرى ئادةميزاد و سةرطةردانيى
دلآنيان و، ثةرتةوازةبوونى هيممةتيان و، بةشبةشبوونى ئةو شتانةى كة مايةى بايةخثآدانى
ئةون. بة رِادةيةك كة كاروبارة مةعنةوىيةكان لة زةين و بيرى خةلَكىدا نامؤ بوون.
لةبةر
ئةوة، ئةطةر لةمرِؤدا كةسيَك ببيَت لة زيرةكىدا وةكو (سوفيانى كورِى عويةينة)[2] وابيَت، كة
لة تةمةنى ضوار سالَىدا هةموو قورئانى ثيرؤزى لةبةركردووة و، لة كؤرِى دةرسى
زاناياندا دانيشتووة و بةشداريى كردووة، ئةوا ئةو كةسةى كة ئةمرِؤ لة زيرةكىدا
وةكو ئةو واية، ثيَويستى بة (دة) هيَندةى ئةو شتانة دةبيَت كة ئةو كاتة سوفيانى
كورِى عويةينةيان طةياندبووة ثلةى ئيجتيهادكردن! واتة: ئةوةى كة بؤ ئيجتيهادكردنى
سوفيانى كورِى عويةينة لة ماوةى دة سالأدا رِةخسا، ئةوا بة سةد سالأ ئنجا بؤ ئةو
كةسة دةرِةخسيَت كة لةم سةردةمةى ئيَمةدا لة زيرةكىدا وةكو ئةو واية!
ضونكة
سةرةتاى سروشتيى فيَربوونى سوفيان بؤ ئيجتيهادكردن لة تةمةنى "تةميز"ةوة
دةست ثآدةكات و، ئنجا وردة وردة ئامادةيى و ليَهاتنى بؤ ئيجتيهاد، بة ويَنةى
ئامادةيى طؤطرد بؤ ئاطر، دةست ثآدةكات.. بةلآم ئةو كةسةى كة ئةمرِؤ لة زيرةكىدا
وةكو ئةو واية، بيرى لة زؤنطاوى فةلسةفةى ماددىدا نوقمبووة و، عةقلَى ثةرتةوازةى
رِووداوة سياسىيةكانة و، لة بةردةم داخوازىيةكانى ذيان و طوزةرانى دنيادا سةرسام
و سةرطةردان بووة و، توانا و ئامادةيى و ليَهاتنةكانيشى لة ئيجتيهادكردن دوور
كةوتوونةتةوة..
بآطومان
ليَهاتوويى و تواناى ئةم ضةشنة مرؤظة، بة ئةندازةى رِؤضوون و وردةكاريى لة زانستة
نوآيةكانى سةر زةوىدا، بةو رِادةية لة توانا و ثلةى ئيجتيهادكردن دوور كةوتووةتةوة.
لةبةر ئةوة، بؤى نىية بلَيَت: (خؤ من وةكو سوفيان زيرةكم، ئيتر بؤضى ناتوانم وةك
ئةو بطةمة ثلةى ئيجتيهاد)؟
بةلَآ،
بؤى نىية ئةمة بلَيَت، هةروةك هةرطيز ثيَيشى ناطاتةوة!
ضوارةميان:
ئةطةر
مةيلى نةشونماكردنى هةر جةستة و لةشيَك لةناو خودى ئةو لةشةوة ثةيدا ببيَت، ئةوا
ديارة مةيليَكى رِةسةن و تةواوة. بةلآم ئةطةر ئةم مةيلة هى دةرةوةى لةشةكة بوو،
ئةوا هؤيةكة بؤ لةتبوونى ثيَستى ئةو لةشة. واتة هؤكاريَكة بؤ تيَكدان، نةك
فراوانبوون و طةشةكردن!
بة
هةمان جؤر، ئةطةر ويستى ئيجتيهاد و ئارةزووى فراوانكردنى ئايين لة لاى ئةو
كةسانةوة بيَت كة لة خولطةى ئيسلامدا دةخوليَنةوة و، لة دةرطاى تةقوا و وةرعى
تةواوةتى و رِاستةقينةوة و لة رِيَطاى ئةنجامدانى "زةرووريياتى
ئايينى"يةوة بيَت، ئةوا بةلَطةى تةواوىية و هةولَدانة بؤ تةواوكارى. باشترين
شايةت لةسةر ئةمة ثياوضاكانى ثيَشينمانن.
بةلآم
ئةطةر سةربةرزكردنةوة بؤ ئيجتيهاد و ئارةزووى فراوانكردنى ئايين، لة لايةنى ئةو
كةسانةوة بيَت كة وازيان لة (زةرووريياتى ئايينى) هيَناوة و، فةزلَى ذيانى
دنيايان بةسةر دوارِؤذدا داوة و، بة فةلسةفةى ماددى ضةثةلأ بوون، ئةوا ئةم جؤرة
ئيجتيهادة، هؤكاريَكة بؤ رِووخاندن و لةناوبردنى ئيسلام و، دامالَينى ئيسلام لة
ئةستؤى موسلَمانان.
ثيَنجةميان:
سآ
خالَى سةرنج رِاكيَش هةن وا لة ئيجتيهادى ئةم ضةرخةى ئيَمة دةكةن كة ثةيوةنديى بة
زةوىيةوة بيَت و طيانة ئاسـمانىيةكةى لـآ دادةمالَن، لة كاتيَكدا كة شـةريعةت
ئاسمانىية و، ئيجتيهاديش لةبةر ئةوةى حوكمة نهيَنىيةكانى شةريعةت
دةردةهيَنيَت، ئةوا دةبيَت ئةويش ئاسمانى بيَت.
(سآ
خالَةكةش ئةمانةن):
يةكةميان: "عيللـةت" و "حيكمةت"ى هةر
حوكميَكى شـةرعى دوو شـتى لةيةكجياوازن و نابن بة يةك. حيكمةت و مةسلَةحةت هؤى
تةرجيحدانى حوكمةكةن، نةك هؤ و خولطة بن بؤ ثةيدابوونى ئةو حوكمة. بةلآم
"عيللةت" خولطةى ثةيدابوونى حوكمةكةية.
با
ئةمة بة نموونةيةك رِوونبكةينةوة:
لة
سةفةردا نويَذة ضوار رِكاتىيةكان كورت دةكريَنةوة و لة بريى ضوار رِكات دوو رِكات
دةكريَت.
ئةم
رِوخسةتة شةرعىية عيللةتةكةى بريتىية لة (سةفةر) بةلآم حيكمةتةكةى ئةو
(مةشةققةت)ةية كة (لةوانةية) لة سةفةردا ببيَت. جا ئةطةر هةر كاتيَك (سةفةر) بوو،
ئيتر (مةشةققةت) هةبوو يان نةبوو، ئةوا نويَذةكة كورت دةكريَتةوة. ضونكة عيللةتةكة
كة سةفةرة هاتووةتةدى. بةلآم ئةطةر (مةشةققةت)ى ضةندين ئةوةندةى هى سةفةر لة
طؤرِآدا ببيَت، نويَذى ثآ كورت ناكريَتةوة و نابيَت بة عيللةتى كورتكردنةوةى
نويَذ.
رِوانينى
ئيجتيهادى ئةم سةردةمة بة ثيَضةوانةى ئةم رِاستىيةوةية، لة بريى عيللةتى حوكم
دةرِوانيَتة مةسلَةحةت و حيكمةت و، لة رِؤشنايى ئةمةدا حوكمى خؤى دةردةكات.
بآطومان ئيجتيهادى وةك ئةمة، ئيجتيهاديَكة بة زةوىيةوة بةندة و، ثةيوةنديى بة
ئاسمانةوة نىية.
دووهةم: رِوانينى ئةم سةردةمة بة تايبةتى و رِاستةوخؤ
ئاراستةى بةدةستهيَنان و دابينكردنى بةختةوةريى دنيا كراوة و، رِووى
ئةحكامةكانيش بةرةو ئةو رِووة وةرضةرخيَنراوة! لة كاتيَكدا كة مةبةستى رِاستةوخؤ
و سةرةكيى شةريعةت لة ثيَش هةموو شتيَك و لة ثلةى يةكةمدا ئاراستةى دابينكردنى
بةختةوةريى دوارِؤذ كراوة و، ئنجا لة ثلةى دووهةمدا و بؤ ئةوةى ئةم دنيا بكات بة
هؤكاريَك بؤ بةختةوةريى ئةودنيا، دةرِوانيَتة بةختةوةريى ذيانى ئةم دنياية. واتة
رِووكارى ئيجتيهادى ئةم سةردةمة لة "طيان" و "ئامانجةكان"ى
شةريعةتةوة نامؤ و دوورة و، ناتوانيَت بة ناوى شةريعةتةوة ئيجتيهاد بكات.
سآهةم: ئةو قاعيدة شةرعىيةى كة دةلَيَت: "الضروراتُ
تُبيح المحظورات" واتة: "ثيَويستى" كاريَك دةكات كة
شتانى حةرام دةهيَنيَتة ثلةى حةلآلَةوة، قاعيدةيةكى طشتى و هةمةكى نىية. ضونكة
ئةطةر "ثيَويستى" لة رِيَطاى حةرامةوة ثةيدا بووبيَت، ئةوا نابيَت بةهؤى
حةلآلأبوونى شتى حةرام و، ئةو ثيَويستىيةى لة ئةنجامى كارى هةلَة و خراثى
مرؤظةوة دروست بووة، هةرطيز نابيَت بة بيانوو و هؤيةك بؤ حةلآلأكردنى حةرام و
بة يةكيَك لة خولطةكانى ئةو ئةحكامانة دانانريَت كة رِوخسةتيان تيَدا رِةضاو
كراوة.
بؤ
نموونة: ئةطةر كةسيَك بة رِةزامةندى و ويستى خراثى خؤى برِوات خؤى مةست بكات، ئةوا
بة لاى زانايانى شةرعةوة بةرثرسيارى هةموو هةلَسوكةوتيَكى خؤيةتى. واتة
مةستىيةكةى نابيَت بة عوزر و بةهانة بؤ هيض هةلَسوكةوتيَكى. ئةطةر ذنةكةى تةلآق
بدات، تةلآقى دةكةويَت و.. هةر تاوانيَكيش بكات، سزا دةدريَت! بةلآم ئةطةر
مةستبوونةكةى بة بآ هيض ويست و دةستةلآتيَكى خؤى بووبيَت، ئةوا نة تةلآقةكةى
دةكةويَت و، نة لةسةر تاوانةكةيشى سزا دةدريَت. بؤ نموونة: مةىخؤريَكى هةميشة
طيرؤدةى مـةى(مُدمن) بؤى نىية
بلَيَت: (مـن تـازة طـرفتار بووم، كةواتة مةى بؤ من ثيَويسـتة و سةبارةت بة من
حةلآلَة). نةخيَر بؤى نىية ئةمة بلَيَت، با سةبارةت بةويشةوة طةيشتبيَتة رِادةى
ثيَويستى.
هةر
لةم رِوانطةيةوة زؤر شت لةم سةردةمةدا هةن كة خةلَكيان ثيَوة طيرؤدة بووة و بؤ
ئةوان وةك ثيَويستى لـآهاتووة، بة رِادةيةك شيَوةى طيرؤدةيىيةكى طشتى (البلوى
العامة)ى
وةرطرتووة. جا ئةم جؤرة شتانةى كة ئيَستا بة "ثيَويستى" دادةنريَن،
هةرطيز نابن بة بةهانة بؤ ئةحكامةكانى رِوخسةت و، شتى حةراميان لة ثيَناودا حةلآلأ
ناكريَت، ضونكة لة ئةنجامى ويست و دةستةلآتى خراث و هةلَةى مرؤظ و، ئارةزووى
نامةشرووع و، مامةلَةى حةرامةوة ثةيدا بوون.
جا
مادةم ئةوانةى كة لةم زةمانةدا ئيجتيهاد دةكةن، ئةم "ثيَويستى"يانةيان
كردووة بة خولطةى حوكمة شةرعىيةكان، ئةوا ئيجتيهادةكانيان ئيجتيهاديَكى سةربةزةوى
و، شــويَنكـةوتةى ئارةزووة و، ئاويَتةى فةلســةفـةى مـاددىيـة! كـةواتة
ئيجتيهاديَكى ئاسمانى نىية و، بة هيض جؤريَكيش دروست نىية ناوى: (ئيجتيهادى
شةرعى)يان لـآ بنريَت. ضونكة هةر دةستكارىكردنيَك لة ئةحكامةكانى بةديهيَنةرى
ئاسمانةكان و زةوىدا و، هةر دةستتيَوةردانيَك لة ثةرستشى بةندةكانىدا، بة بآ
هيض ئيزن و رِوخسةتيَكى مةعنةوى، شتيَكى وةرنةطيراوة و بةسةر خاوةنةكةىدا
دةدريَتةوة!
با
نموونةيةك بؤ ئةمة بهيَنينةوة:
هةندآ
كةس لة بآئاطايان وايان ثآ باشة كة وتارى هةينى و درووشمة ئيسلامىيةكانى ترى وةك
ئةو، لة بريى زمانى عةرةبى، هةموو نةتةوةيةك بة زمانى خؤى ئةنجامى بدات[3]. ئةو
بآئاطايانة دوو هؤ بؤ ئةم كارة دةكةن بة بيانوو:
يةكةم:
بؤ ئةوةى عاممةى موسلَمانان لة رِووداوة سياسىيةكان تآبطةن! كة دةشزانين ئةوةندة
درؤ و دةلةسة و فرتوفيَلأ لةمرِؤدا تيَكةلأ بة سياسةت بووة، كة طةياندوويانةتة
ئةوةى لة حوكمى وةسوةسةى شةيتاندا بيَت! لة كاتيَكدا كة مينبةر شويَنى
رِاطةياندنى سرووش(وةحى)ى خواى طةورةية و، زؤر لةوة بةرز و ثايةدارترة وةسوةسةى
شةيتانى بؤ سةربكةويَت.
دووهةم:
وتارى هةينى بؤ تيَطةيشتنة لةو ئامؤذطارىيانةى كة هةندآ سوورةتى قورئان خةلَكيان
بؤ رِيَنمايى دةكةن.
بةلَآ،
ئةطةر ئةو شتانةى كة لة شةرعدا موسةللةمن و، ئةو ئةحكامانةش كة لة ئاييندا بة
زةروورةت دانراون، زؤربةى موسلَمانان بيانزانن و ثةيرِةوىيان لـآبكةن، ئةوا ئةو
كاتة وتارخويَندنةوة بةو زمانةى دةيزانن شتيَكى جوان دةبوو، هةروةك وةرطيَرِانى
ضةند سوورةتيَكيش لة قورئانى ثيرؤز = ئةطةر موممكين بيَت =[4] هؤكار و
بوارى بؤ دةرِةخسا تاكو دواى زانينى ئةو زةروورىياتانة، شتة شةرعىية نةزةرىيةكان
و مةسةلة وردةكان و، ئامؤذطارىية شارراوةكانيش فيَرببن و بيانزانن.
بةلآم
خؤ لةم سةردةم و كاتةى ئيَمةدا، ئةحكامة ئاشكرا و زانراوةكانى وةك: واجببوونى
نويَذ و زةكات و رِؤذوو، هةروةها حةرامبوونى قةتلأ و داويَنثيسى و مةى، ثشتطوآ
خراون و، عاممةى موسلَمانان ضةندة ثيَويستيان بة زانينى ئةم واجببوون و
حةرامبوونةية، زياتر ثيَويستيان بة هيَنانةديى ئةو ئةحكامانة و ثةيرِةوىكردنيانة
لة ذيانياندا. ئةمةش بةوة ديَتةدى كة هةردةم يادبخريَنةوة و بؤ كردةوةى ضاك
هانبدريَن و، هيممةت و غيرةتى ئيسلام لة دةمارةكانياندا تيذبكريَنةوة و
بهةذيَنريَن و، هةستى ئيمانىيان ببزويَنريَت، تاكو بؤ شويَنكةوتن و
ثةيرِةوىكردنى ئةو ئةحكامة ثاكوخاويَنانة رِابثةرِن.
موسلَمانى
عةوام = ضةندةش نةزان بيَت = ئةم ثوختة واتاية لة قورئانى ثيرؤز و وتارى عةرةبى
تآدةطات و، لة قوولآيى دةروونى خؤىدا دةزانيَت كة وتارخويَن و، خويَنةرى
قورئانى ثيرؤز، ثايةكانى ئيمان و بناغة ثيَويست و زانراوةكانى ئايين يادى ئةم و
كةسانى ديكةش دةخاتةوة و، بةمةش دلَى لة شةوقى ئةنجامدان و ثةيرِةوىكردنى ئةو ئةحكامانة
ثرِ دةبيَت.
خؤزطا
دةمزانى لة هةموو طةردووندا ض تةعبيريَك هةية بتوانيَت لة بةرامبةر ئيعجازى
قةشةنطى قورئانى ثيرؤزى ثةيوةستةى عةرشى مةزنى ثةروةردطارةوة لةسةر ثآ
رِابووةستيَت و.. ض تةرغيب و تةرهيب و، ض يادخستنةوة و رِوونكردنةوةيةك
دةتوانيَت لةو طةورةتر بيَت؟!
شةشةميان:
نزيكيى
سةردةمى موجتةهيدة طةورةكان لة سةردةمى ثياوضاكة ثيَشينةكانةوة، كة بريتىية لة
ضةرخى هاوةلَة بةرِيَزةكان و لة رِاستىدا ضةرخ و سةردةمى نوور و رِاستىية، ئةم
نزيكىية، ئةوةى بؤ ئاسان و مةيسةر كردبوون كة رِووناكىية بآطةردةكان لة
نزيكترين سةرضاوةى خؤيانةوة وةربطرن. بةمةش توانىيان ئيجتيهادة بآطةردةكانيان بة
ثاكى ئةنجام بدةن.
بةلآم
موجتةهيدةكانى سةردةمى نوآ، لة ماوةيةكى تابلَيَى دوورةوة و لة ثشتى ضةندين ثةردةى
زؤر و زةبةندةوة بؤ كتيَبى "حةقيقةت" دةرِوانن، بة رِادةيةك كة زؤر بة ئةستةم
رِوونترين ثيتى تيَدا بةدىدةكةن!
ئةطةر
دةلَيَيت:
خولطةى ئيجتيهادةكان و سةرضاوةى حوكمة شةرعىيةكان بريتىية لة رِاستطؤيى و
عةدالَةتى هاوةلآنى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = بة ضةشنآ كة سةرجةمى نةتةوةى
ئيسلام لةسةر رِاستطؤيى و عةدالَةتيان يةكيان طرتووة.. بةلآم خؤ ئةوانيش وةك ئيَمة
مرؤظن و لة هةلَة بةدةرنين؟
لة
وةلآمدا دةلَيَين: هاوةلآن = خوايان لـآ رِازى بيَت = ثيَشةوا و شةيدايانى
حةقيقةتن و، تامةزرؤ و ئارةزوومةندى رِاستى و عةدالَةتن. لة سةردةمى ئةواندا
خراثى و ناشيرينيى "درؤ" و، ضاكة و جوانييى "رِاستى" بة
رِوونى دةركةوتبوو. بة رِادةيةك كة ماوةى نيَوان "رِاستى" و
"درؤ" بة ئةندازةى دووريى نيَوان زةوى و ئاسمان و عةرش و فةرش، فراوان
بوو!! ضونكة ئةو جياوازىية طةورةيةى نيَوان ثيَغةمبةرى مةزن، صلى الله عليه وسلم
(كة لةسةر ضلَةثؤثةى هةرة بةرزى ثلةكانى رِاستىدا رِاوةستاوة) و، موسةيلةمةى
درؤزن (كة لة نزمترين ثلةكانى درؤزنىدا بوو) بؤ ئةوان رِوون بووبووةوة.
ئةو
شتةى كة موسةيلةمةى دابةزاندة ثلة نزمةكان (درؤ) بوو و، ئةوةش كة حةزرةتى محمدى
ئةمينى = صلى الله عليه وسلم = طةياندة ئةو ثلة بةرزانة (رِاستى) و ئيستيقامةت
بوو.
لةبةر
ئةوة، هاوةلَة بةرِيَزةكان = خوايان لـآ رِازى بيَت = كة خاوةنى هيممةت و رِةوشتى
بةرزن و، بة بؤنةى رِووناكيى هاوةلَيَتيى خؤرى نبووةتةوة رِووناك بووبوونةوة، بآ
هيض طومانيَك ئةم هاوةلآنة = وةك ضةسثاوة = هةردةم دوورة ثةريَزىيان لةو درؤ و
دةلةسة بيَزليَكراوةى كةرةسةكةى موسةيلةمةى درؤزن كردووة، كة ئةوةندة كةرةسةيةكى
ضةثةلأ بووة زةليلى و رِسوايى بةرهةم دةهيَنا. هةروةها وةك ضؤن لة كوفر
هةلأدةهاتن و توخنى نةدةكةوتن، بة هةمان جؤر توخنى درؤيش نةدةكـةوتن كة شـتيَكـة
هـاوشـان و هاوتاى كوفرة و، بة هةموو هيَز و لـآبرِان و توانايةكيانةوة هةولَى
بآوضانيان بؤ دةستكةوتنى حةق و رِاستى و ئيستيقامةت بوو، تا ئةو رِادةيةى كة
شةيداى بووبوون. بة تايبةت لة رِيوايةتكردن و رِاطةياندنى ئةحكامةكانى شةرعدا،
ئةو ئةحكامة جوانانةى كة شايانى شانازى ثيَوةكردنن و، هؤكارن بؤ ثيَشكةوتن و
سةركةوتن بةرةو كةمالأ و، ثةيوةستن بة مةزنيى ئةو ثيَغةمبةرةوة = صلى الله عليه
وسلم = كة ذيانى مرؤظايةتى بة تيشكى ئةو رِووناك بووةتةوة.
بةلآم
ئيَستا ماوةى نيَوان (درؤ) و (رِاستى) ئةوةندة تةسك و كورت بووةتةوة كة لة ئاست و
بةرامبةرى يةكترىدان، بةلَكو هاوشانى يةكن و، بازدان لة رِاستىيةوة بؤ درؤ
تابلَيَى كاريَكى ئاسانة. تةنانةت لة ثرِوثاطةندة سياسىيةكاندا فةزلَى درؤ بةسةر
رِاستىدا دةدريَت!
ئةطةر
جوانترين و ناشيرينترين شت لة يةك دوكاندا و بة هةمان نرخ و لة تةنيشتى يةكترةوة
بفرؤشريَن، ئةوا كرِيارى مرواريى طرانبةهاى (رِاستى) نابيَت ثشت بة قسة و ناسراويى
فرؤشيار ببةستيَت، هةتا خؤى بة جوانى تةتةلَةى نةكات و ليَكىنةداتةوة!
بةثيَى
طؤرِانى كات و سةردةم، شةريعةتةكانيش دةطؤرِريَن. بةلَكو هةروةك رِوويشىداوة،
هةندآ جار لة يةككات و سةردةمدا و بة طويَرةى نةتةوةكانى ئةو كاتة ضةندين
ثيَغةمبةر لة لايةن خواوة رِةوانة كراون.
بةلآم
دواى كؤتايىهيَنان بة ثيَغةمبةرايةتى و ناردنى دواهةمين ثيَغةمبةر = صلى الله
عليه وسلم = ثيَويست بة شةريعةتى تر نةما. ضونكة شةريعةتة مةزنةكةى ئةو ثيَغةمبةرة
= صلى الله عليه وسلم = سةروزيادى هةموو نةتةوةيةكة لة هةموو ضةرخيَكدا. لايةنة
جوزئىيةكانى ئةو ئةحكامة فيقهىيانةش كة (نص)يان لة بارةوة نىية و، بةثيَى
بارودؤخ داخوازى ئالأوطؤرِن، ئةوا ئيجتيهادى زانايانى مةزهةبةكان ئةم كارةيان
طرتووةتة ئةستؤ.
هةروةك
بةرط و ثؤشاك بةثيَى وةرزةكان و، دةرمان بةثيَى ثيَويستيى نةخؤش و بيماران
دةطؤرِريَن، شةريعةتةكانيش بة هةمان جؤرن، بةثيَى سةردةمةكان دةطؤرِريَن و
ئةحكامةكانيش بة طويَرةى ئامادةيى سروشتيى نةتةوةكان دةبن. ضونكة ئةحكامة
فةرعىيةكانى شـةرع شــويَنكـةوتةى حالَةتةكانى مرؤظن و، لةطةلأ ئةو حـالَةتانةدا
طونجاون و دةرمانى دةردةكانيانن.
ئةوةبوو
ضينةكانى مرؤظ لة سةردةمى ثيَغةمبةرة ثيَشينةكاندا = سلآوى خوايان لةسةر بيَت =
لة يةكتر دوور بوون و، وشكى و توندوتيذيش لة خوو رِةوشتياندا هةبوو و، لة
بيركردنةوةياندا زياتر لة دةشتةكيَتىيةوة نزيكتر بوون. لةبةر ئةوة، شةريعةتةكانى
ئةو سةردةمانة جياجيا و، لةطةلأ بارودؤخياندا شياو بوون. تةنانةت هةندآ جار رِووى
داوة كة ضةندين ثيَغةمبةر = درووديان لةسةر بيَت = لة يةك ناوضة و يةك سةردةمدا
ضةند شةريعةتيَكى جياجيايان لةطةلأ خؤياندا بؤ خةلَكى ئةو كاتة هيَناوة.
بةلآم
بة هاتنى دواهةمين ثيَغةمبةر، كة ثيَغةمبةرى ئاخر زةمانة = صلى الله عليه وسلم =
مرؤظايةتى كاملأ بوو، وةك بلَيَى قؤناغى سةرةتايى و ئنجا ناوةنديى برِيوة و،
بةرةو خويَندنى بالآ رِؤشتووة و، ئيَستا شايانى ئةوةية كة يةك وانة بخويَنيَت و
طوآ بؤ يةك مامؤستا رِابطريَت و ثةيرِةويى يةك شةريعةت و رِيَباز بكات. ئيتر دواى
ئةمة، با ئيختيلافةكانيش زؤر بن، مرؤظ ثيَويستيى بة شةريعةت و مامؤستاى زؤر نةما
و، يةك شةريعةت و يةك مامؤستاى بةسة.
بةلآم
لةبةر ئةوةى سةرجةمى مرؤظايةتى ناتوانن بطةنة يةك ئاست و لةسةر يةك رِةوت لة ذيانى
كؤمةلآيةتىدا برِؤن، ئةوا مةزهةبة فيقهىيةكان لة (فروع)دا بة زؤرى دروست بوون.
خؤ ئةطةر زؤربةى زؤر و رِةهاى مرؤظايةتى بتوانن تةنها يةك ذيانى كؤمةلآيةتى بذين و
لة يةك ئاستدا بن، ئةوا ئةو كاتة دةكريَت مةزهةبةكانيش يةك بطرن و ببن بة يةك..
بةلآم هةروةك حالَةت و بارى جيهان و سروشتى خةلَكى دةرفةت بةمة نادةن، ئةوا
مةزهةبةكانيش ئةو يةكطرتنة بة خؤيانةوة نابينن!
ئةطةر
دةلَيَيت: خؤ (حةق) هةر يةكيَكة، ئيتر ضؤن ئةحكامة جياوازةكانى هةر ضوار مةزهةبةكة
و مةزهةبى دوازدة ئيمامةكان هةموويان (حةق) دةبن؟
وةلآم:
(ئاو) بةثيَى ضيَذ و حالَةتى جياجياى نةخؤشةكان، ثيَنج حوكمى جيا جيا وةردةطريَت.
ئةوةتا بؤ ميزاجى نةخؤشيَك باشة و بؤ ئةو دةرمانة، واتة لة رِوانطةى ثزيشكىيةوة
ئاو (واجب)ة بؤى..
لةوانةية بؤ نةخؤشيَكى تر زيانى ببيَت و وةك ذةهر وابيَت، كةواتة لة رِوانطةى
ثزيشكىيةوة بؤ ئةو (حةرام)ة.. لةوانةية زيانيَكى
كةمترى بؤ نةخؤشيَكى تر تيَدا بيَت، كةواتة بةثيَى ثزيشكى بؤ ئةم (مةكرووهة)..
لةوانةية بؤ نةخؤشيَكى تر سوودى ببيَت، بآ ئةوةى زيانيشى ثآبطةيةنيَت، كةواتة
بةثيَى ثزيشكى بؤ ئةم (سوننةت)ة. لةوانةية نة زيان و نة سوودى بؤ يةكيَكى تر
نةبيَت، كةواتة بةثيَى ثزيشكى بؤ ئةم (موباح)ة و با بيخواتةوة نؤشى طيانى بيَت!
لةم
نموونانةى ثيَشةوة، دةبينيت كة حةق لة يةكيَك زياتر بوو، ضونكة هةر ثيَنج بةشةكة
هةموويان حةقن. ئايا دةتوانيت بلَيَيت: (ئاو) تةنها ضارةسةرىية و بةس؟ يان تةنها
واجبة و هيض حوكميَكى ترى نىية؟
هةر
بة ويَنةى ئةمةى باسكرا، ئةحكامةكانى خواى طةورة، بةهؤى هاندان و بةرِآخستنى
حيكمةتى خواوةند و، بةثيَى شويَنكةوتووان، دةطؤرِريَن. كة دةشطؤرِريَن، بة حةق
دةطؤرِريَن و، بة حةق دةميَننةوة و، هةموو يةكيَك لة حوكمةكانى حةقن و
بةرذةوةندىيان تيَداية.
بؤ
نموونة[5]:زؤربةى
ئةوانةى شويَن ئيمامى شافيعى دةكةون = خواى لـآ رِازى بيَت = لة ضاو
شويَنكةوتووانى ئيمامى حةنةفىدا = خواى لـآ رِازى بيَت = لة ذيانى دةشتةكيَتى و
طوندنشينىيةوة نزيكترن، كة ناطاتة ئاستى ذيانيَكى كؤمةلآيةتيى ئةوتؤ كؤمةلأ بكات
بة يةكةيةكى يةكطرتوو. جا لةبةر ئةوةى هةموو يةكيَك لةم جؤرة كؤمةلَةدا
ئارةزوومةندى ئةوةية كةضى لة دةروونىدا شكدةبات بةوثةرِى دلأئامادةيى و
دلَنيايىيةوة بؤ خواوةندى ئةنجامدةرى ثيَويستىيةكانى بدركيَنيَت، ئةوا هةر
يةكةيان بؤ خؤى ثيَداويستىية تايبةتىيةكةى خؤى لة خواى طةورة داوا دةكات و ثةناى
بؤ دةبات. ئةوةتا هةرضةند مةئمووم و شويَنكةوتةى ئيمامة كةضى بؤ خؤى سوورةتى
فاتيحة دةخويَنيَت. ئةم كارةش خؤى لة خؤىدا و لة هةمان كاتدا عةينى حةق و
حيكمةتة.
بةلآم
زؤربةى زؤر و رِةهاى ئةوانةى شويَن ئيمامى ئةعظهم(أبوحنيفة
النعمان)
دةكةون لة شارستانيَتى و ذيانى شارةوة نزيكترن، كة ئةمةش بؤ ذيانيَكى كؤمةلآيةتى
ئامادةيان دةكات.
هؤى
نزيكيى ئةم مةزهةبةش لة شارستانيَتىيةوة، ئةوةبوو كة زؤربةى حكوومةتة
ئيسلامىيةكان شويَنكةوتةى ئةم مةزهةبة بوون. لةم مةزهةبةدا ئةو كؤمةلَةى كة لة
نويَذدا يةك جةماعةت دةكةن، وةك يةك كةس وان و، يةك كةس بة ناوى هةموويانةوة
دةدويَت. جا مادةم هةموو ئةوانى تر تةسديقى ئةم دةكةن و بة دلأ ثةيوةندىيان
ثيَوةيةتى، ئةوا قسةى ئةو يةك كةسة لة حوكمى قسةى هةموويانداية. كةواتة نةخويَندنى
سوورةتى فاتيحة لة لايةن مةئمووم و شويَنكةوتةى ئيمامةوة، عةينى حةق و حيكمةتة.
نموونةيةكى
تر:
لةبةر
ئةوةى شةريعةت ضةند بةربةستيَك لة بةردةم سروشتى مرؤظدا دادةنيَت، تاكو لة
سنوورى خؤيان دةرنةضن و بةمةش تةمآ و ئامؤذطارىيان دةكات و، نةفسى مرؤظى ثآ ثةروةردة
دةبيَت، ئةوا بةثيَى مةزهةبى ئيمامى شافيعى = كة زؤربةى شويَنكةوتوانى خةلَكى
ديَهات و نيمضة دةشتةكى و سةرطةرمى كاركردنن = دةستنويَذ بة دةستكةوتن لة ئافرةت
دةشكيَت و، كةميَك ضةثةلَى(نةجاسةت)يش زيانى هةية. بةلآم بةثيَى مةزهةبى حةنةفى
كة زؤربةى شويَنكةوتووانى ضوونةتة ناو ذيانى كؤمةلآيةتىيةوة و نيمضة خاوةنيَكى
شارستانيَتين، ئةوا دةستنويَذ بة دةستبةركةوتن لة ئافرةت ناشكيَت و، بة
ئةندازةى درهةميَكيش ضةثةلَى(نةجاسةت) بوارى دةدريَت و زيانى نىية.
با
ئيَستا سةيرى كريَكاريَك (جوتياريَك) و فةرمانبةريَك بكةين. دةبينين كريَكارةكة بة
حوكمى ئيشوكارى لة لادآدا زياتر تووشى تيَكةلَى و دةستكةوتن لة ئافرةتى بيَطانة
و دانيشتن لةطةلَيان لة دةورى يةك ئاطرداندا دةبيَت و، دةضيَتة ناو ضةندين
جيَطاى ضةثةلَةوة. هةموو ئةمانةى بة حوكمى طوزةران و كار و ثيشةكةى تووش دةبيَت:
دوور نىية نةفسى ئةممارة دةرفةتيَكى بؤ برِةخسيَنيَت كة لة سنوورى خؤى
دةربضيَت. لةبةر ئةوة، شةريعةت زايةلَةيةكى ئاسمانى دةهاويَتة ناو هةناوى ئةو
مرؤظةوة و فةرمانى ثآدةدات كة: دةست لة شتيَك مةدة دةستنويَذةكةت بشكيَنيَت و
نويَذةكةت بةتالأبكاتةوة.
بةلآم
ئةو فةرمانبةرة، بةثيَى نةريَتى كؤمةلآيةتى بةو جؤرة تووشى تيَكةلأبوونى ئافرةتى
نامةحرةم نابيَت = بة مةرجيَك مرؤظيَكى رِةوشتبةرز بيَت = وة زؤر خؤى تووشى ثيس
و ضةثةلَى ناكات و، شويَن هؤكارةكانى ثاك و خاويَنيى شارستانيَتى دةكةويَت. لةبةر
ئةوة، شةريعةت لة ئاستى ئةودا تونديى نةنواندووة، بةلَكو لايةنى (رِوخسةت)ى لة
بريى لايةنى (عةزيمةت) بؤ دةرخستووة و، بة ناوى مةزهةبى حةنةفىيةوة ئةمةى لةسةر
ئاسانكردووة و، ثيَى دةلَيَت: ئةطةر دةستت بةر ئافرةتيَكى نامةحرةم كةوت
دةستنويَذت ناشكيَت و، ئةطةر شةرمت لة ئامادةبووان كرد و بة ئاو خؤت
ثاكنةكردةوة، زيانى نىية، ضونكة ضاوثؤشى لة ئةندازةى درهةميَك
"نةجاسةت" كراوة.
ئيتر
بةمة، لة وةسوةسة و دوودلَى، رِزطارى دةكات.
ئةم
دوانة: دوو دلَؤثى دةريان و، بؤ نموونة هيَناماننةوة، دةتوانيت قياسى شتى تريان
لةسةر بكةيت. خؤ ئةطةر توانيت تةرازووةكانى شةريعةت بة تةرازووكاريى (شةعرانى) و
بةم جؤرةى باسمانكرد، بثيَويت، ئةوا بيكة.
(سبحانك لا
علم لنا الاّ ما علمتنا انك انت العليم الحكيم).
اللَّهُمَّ صَلِّ وسَلِّم على مَنْ تمثّلَ فيهِ
أنوَارُ مَحبَتكَ لجمَالِ صِفاتكَ واَسمائكَ، بكونِهِ مرآةً جامعةً لتَجليَاتِ
اَسمائكَ الحُسنى، ومنْ تمركزَ فيه شعاعَاتُ محبَتكَ لصَنعتكَ في مَصنوعَاتك
بكونِهِ اكمَل واَبدع مَصنوعَاتك، وصَيرُورته انموذَج كمَالات صَنعتكَ، وفهرستَة
مَحاسِن نُقوشكَ، ومَنْ تَظاهرَ فيه لطائف محبتك ورَغبتك لاستحسان صَنعتك بكونِه
أعلى دلاّلي مَحاسن صَنعتك وارفَع المُستحسنينَ صَوتاً في اعلانِ حُسن نُقوشك
واَبدعهُم نعتاً لكمالاتِ صَنعتكَ، ومن تجمَع فيه اقسَام محبتكَ واستحسَانك لمحاسن
اَخلاقِ مَخلوقاتكَ ولَطائفِ اوصَاف مَصنوعاتكَ، بكَونه جَامعاً لمحاسن الأخلاق
كافّة باحسَانك وللطائف الأوصافِ قاطبة بفَضلكَ، ومنْ صَار مِصدَاقاً ومقيَاساً
فائقاً لجميعِ من ذكرت في فرقانك انَكَ تحبهم منَ المحُسنين والصَّابرينَ
والمُؤمنينَ والمُتقين والتوَّابين والاوّابينَ وجَميع الأوصَاف للذين احببتهم
وشَرّفتهم بِمَحبتكَ في فرقَانكَ حتى صَار اِمام الحبيبينَ لكَ، وسَيد المحَبوبينَ
لكَ ورئيسُ اودّائك وَعلى آلهِ واَصحَابهِ واخوَانِهِ اجمعينَ. آمين برحـمتكَ يا
ارحـم الرَّاحـمينَ.
[1] ئةو ناميلكة عةرةبىية
ناوى: "حُباب
من عُمان القرآن الكريم"ة و، لة كتيَبى: "المثنوي العربـي
النوري"داية.
(وةرطيَرِ)
[2] سوفيانى
كورِى عويةينة لة سالَى 107ى كؤضى لة كووفة لةدايك بووة و لة سالَى 198ى كؤضىدا
لة مةككة كؤضى دوايى كردووة. ثيَشةوا و زانا و جيَىبرِوا و قسةرِةوا و زاهيد و
ئةهلى وةرع بووة و، زانايان بة يةكدةنطى رِيوايةتى لـآدةكةن و رِيوايةتةكانيشى بة
صةحيح دادةنيَن، حةفتا جار حةجى كردووة، بة خزمةتى هةشتا كةس زياتر لة (تابعين)
طةيشتووة. حةديثى
لةم زانايانةوة رِيوايةت كردووة: زوهرى و، سةبيعى و، ابن المنكدر و، ابو الزناد و،
عاصم المقري و، اعمش و، عبدالملك و زانايانى ترى غةيرى ئةمانيش لة طةورة ثياوانى
تابعين. ئةم زانايانةش حةديسيان لـآ رِيوايةت كردووة: ئيمامى شافيعى و، شوعبة و،
محمدى كورِى ئيسحاق و، ابن جريج و، ابن بكار و، موصعةبى مامى و، صةنعانى و، يةحياى
كورِى ئةكثهم
و، زانايانى زؤرى تريش، خوا لة هةموويان رِازى بيَت. (وةرطيَرِ = بة كورتى لة
كتيَبى: "وفيات الاعيان"ى
"ابن خلكان"ةوة
= ج2 /ص391 = 393).
[3] مةبةست
وتنى هةموو وتارةكةية تةنها بة زمانةكانى تر و بةكارنةهيَنانى زمانى عةرةبىية بة
هيض جؤريَك. وةك ئةوةى كة لة توركيا لة ناوةرِاستى سالَةكانى بيستةوة تا سالَى
1950ز لة بانط و قامةتى نويَذدا دةكرا. بةلآم لةم بةروارةوة، ئةم درووشمانة
هيَنرانةوة سةر شيَوة شةرعىيةكانى خؤيان. (وةرطيَرِ)
[4] لة وتةى
بيستوثيَنجةمدا كة تايبةتة بة ئيعجازى قورئانةوة ضةسثاندمان كة هةرطيز
وةرطيَرِانى قورئانى ثيرؤز بة ضةشنيَكى رِاستةقينة بؤ هيض زمانيَكى تر لة توانادا
نىية. (دانةر)
[5] دواى ئةوةى مامؤستا
نوورسى لة لاثةرِةكانى ثيَشوودا رِوونى كردةوة كة ئةحكامة شةرعىيةكان لة خولطةى
"عيللةت"دا دةخوليَنةوة نةك "حيكمةت"، وا ليَرةشدا نموونة
دةهيَنيَتةوة بؤ رِوونكردنةوةى حيكمةتى خواوةند لة طونجاويى مةزهةبةكان لةطةلأ
سروشتى شويَنكةوتووانياندا. كةواتة ئةم مةزهةبانة حةق و حيكمةتن لة هةمان
كاتدا.
(وةرطيَرِ)