وتةى بيست‏وحةوتةم

ثةيامى ئيجتيهاد

(نزيكةى ثيَنج سالأ، يان زياتر ثيَش ئيَستا باسيَكم لة بارةى ئيجتيهادةوة لة ناميلكةيةكى عةرةبى‏دا[1] نووسى. وا ئيَستاش لةسةر داواكارى و خواستى دوو براى ئازيز و، بؤ مةبةستى رِيَنمايى‏كردنى ئةوانةى لةم مةسةلةيةدا سنوورى خؤيان نازانن، تاكو هةست بكةن كة لة ض سنووريَك‏دا دةبيَت‏ بووةستن، ئةم وتةيةم نووسى).

بسم الله الرحـمن الرحيم

(ولَوْ رَدُّوهُ اِلى الرَّسُولِ وَاِلى أُوْلي الأمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِيْنَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ) (النساء:83).

دةرطاى ئيجتيهاد هةميشة كراوة و لةسةرثشتة، بةلآم لةم كات و سةردةمةى ئيَمةدا شةش رِيَطر هةن، رِآ لة ضوونةذوورةوة دةطرن:

يةكةميان:

هةروةك لة كاتى رِةشةبا و طيَذةلَووكةى توندوتيذى زستان‏دا هةموو دةرطا و ثةنجةرة و كةلةبةريَك دةطيريَن و دادةخريَن و، كردنةوةى دةرطاى تر كاريَكى رِاست و ذيرانة نى‏ية.. هةروةك لة كاتى هيَرش‏هيَنانى لافاودا، بؤ مةبةستى تازةكردنةوة و ضاك‏كردنةوةى ديوار و بةربةستةكان، كون و كةلةبةر و دةرطاى ئةو ديوار و بةربةستانة ناكريَنةوة، ضونكة ئةم كارة دةبيَتة هؤى تياضوون و ئةنجامةكةى ناهةموار دةبيَت..

هةر بةم جؤرةش، كردنةوةى ضةند دةرطايةكى نوآ بة ناوى ئيجتيهادةوة لة كؤشكى بةرزى ئيسلام‏دا، يان كون‏كردنى ديوارةكانى ئةو كؤشكة، كة ئةمةش رِيَطا بؤ ضوونةذوورةوةى ويَرانكاران ئاسان دةكات، ئةم كارة لة رِاستى‏دا تاوانة بةرامبةر بة ئايينى ئيسلام. بة تايبةت لة كاتى زؤربوونى خراثكارى و، هيَرش‏هيَنان و دةستةلآت‏ثةيداكردنى رِةفتار و نةريتة بيانى‏يةكان و، ثةرةسةندنى بيدعةت و، ثالَنان و كاولكارى‏يةكانى طومرِايى‏دا..

دووهةميان:

ئةو شتانةى ثيَيان‏دةوتريَت: "ما عُلِمَ من الدين بالضرورة" كة بة "قةتعى" و جؤريَكى وا ضةسثاون هةرطيز ناطؤرِريَن، ئةمانة ئيجتيهاديان تيَدا ناكريَت و، لة حوكمى قووت و خؤراك‏دان. هةموو ئةمانة لةم سةردةمةدا ثشت‏طوآ خراون و خةريكة لةت‏وثةت دةبن. كةواتة كاريَكى تابلَيَى ثيَويستة كة هةموان هةولأ و كؤششى بآ‏وضان بؤ زيندووكردنةوة و ئةنجام‏دانى ئةو لايةنة زةروورى‏يانة بدةن، ضونكة لايةنة "نةزةرى"‏يةكانى ئيسلام، بة بؤنةى بير و ئيجتيهادى بآ‏طةرد و خاويَنى زانا ثياوضاكةكانى ثيَشينةوة فراوان و دةولَةمةند بوون، بة ضةشنيَك كة بةشى هةموو سةردةميَك بكات و لةطةلأ هةموو ضةرخيَك‏دا بطونجآ. لةبةر ئةوة، وازهيَنان لةو ئيجتيهادانةى كة بة نيازيَكى ثاك و بآ‏طةرد كراون و، دةست‏كردن بة ئيجتيهادى نوآ لة ثيَناوى شويَن‏كةوتنى "ئارةزووى نةفس"دا، بة خيانةت و بيدعةتيَكى تازة دادةنريَت.

سآ‏هةميان:

هةروةك هةندآ كةرةسة و شتومةك، هةريةكةيان بةثيَى وةرزى خؤى، لة بازارِدا برةوى دةبيَت و بايةخى ثآ‏دةدريَت، بازارِى ذيانى كؤمةلآيةتى و شارستانيَتيى مرؤظيش لة جيهان‏دا بة هةمان جؤرة.. دةبينيت جؤرة شتومةك و كةرةسةيةك لة ضةرخيَكى تايبةتى‏دا رِةواجى دةبيَت و برةوى ثآ‏دةدريَت‏ و سةرنج و بيرى خةلَكيان بؤ لا رِادةكيَشريَت‏ و ثيَش‏ضاو دةخريَن و، خةلَكيش ئارةزوومةنديان دةبن..

بؤ نموونة: ئةو شتةى كة لةم سةردةمةى ئيَمةدا سةرنجى خةلَكى بؤ لا رِادةكيَشريَت، خؤخةريك‏كردنة بة كاروبار و رِووداوةكانى سياسةت و.. خؤش‏رِابواردن و دابين‏كردنى ذيانى دنيا و، خةم و خةفةت‏خواردن تةنها بؤ ئةم دنياية و.. بلآوكردنةوة و برةوثيَدانى بيرورِا ماددى‏يةكان..

بةلآم لة ضةرخ و سةردةمى زانايانى ثياوضاكى ثيَشين‏دا، ئةو كةرةسة و شتومةكةى طران‏بةها بووة و بايةخ و برةوى ثآ‏دراوة و لة بازارِى زةمانى ئةوان‏دا سةرنجى بؤ لا رِاكيَشراوة، بريتى بووة لة: رِةزامةنديى ثةروةردطارى ئاسمانةكان و زةوى و، سنوورنةشكاندنى فةرمانةكانى و، دةرهيَنانى ئةمر و نةهى‏يةكانى لة طوفتارة مةزنةكةى‏دا‏و، هةولأ‏دان بؤ بةدةست‏هيَنانى ئةو شتانةى كة هؤى طةيشتنن بةو بةختةوةرى‏ية هةميشةيى‏يةى كة قورئانى ثيرؤز و رِووناكيى درةخشانى سوننةتى نةبةوى دةرطاكانيان بؤ خستبووة سةرثشت.. بة جؤريَكى وا كة لةو سةردةمانةدا "زةين" و "دلأ" و "طيان"ى ئةوان، بة هةموو هيَزيَكيانةوة، بؤ: زانينى ئةو شتانةى مايةى رِةزامةنديى خواى طةورةن و، بؤ: فيَربوونى ئامانجةكانى خواوةند لة طوفتارةكانى‏دا، ئاراستة كرابوون. بة رِادةيةك كة هةموو رِوويةكى: ذيان و، حالَةتة جؤراوجؤرةكان و، ثةيوةندى و، طفتوطؤكانى نيَوانيان هةموويان رِووةو رِةزامةنديى خواوةندى ثةروةردطارى ئاسمانةكان و زةوى ئاراستة كرابوون..

لةبةر ئةوة، هةر شت و كاروبار و رِووداويَك لة ذيانيَكى ئاوادا لة ذينطة و دةوروبةرى هةر خاوةن توانا و ليَهاتنيَك رِووبدات، كة ذيانيَكة هةموو لايةنيَكى بةثيَى رِةزامةنديى خوا بةرِيَوة دةرِوات، بآ ئةوةى ئةو خاوةن توانا و ليَهاتنة بة خؤى بزانيَت‏، هةموو ئةوانةى بؤ دةبيَت‏ بة دةرس و ثةند و، وةك بلَيَى دلأ و فيطرةتةكةى دةرس و رِيَنمايى لة دةوروبةر و، سوود لة هةموو بارودؤخ و رِووداويَك وةردةطرن و، هةموو شتيَك دةورى مامؤستا و رِابةرى بؤ ببينيَت‏، ئاوا فيطرةتى ئةو مرؤظة فيَر و رِيَنمايى دةكات، بة رِادةيةك كة زيرةكيى ئةو كةسة، بآ ئةوةش ئاطرى "ئيكتيساب"ى بةركةوتبيَت‏، لة رِووناكى‏دا دةدرةوشيَتةوة. ئيتر ئةطةر كةسيَكى وا ئامادة، لة كؤمةلَيَكى ئاوادا و، لة كاتى خؤى‏دا، دةست بة ئيجتيهاد بكات، ئةوا ئةو ئامادةيى و ليَهاتنةى كة لةو كةسةدا هةية، يةكيَك لة نهيَنى‏يةكانى: (نورٌ على نور)ى دةسـت‏دةكةويَت‏ و، بة زوويى و لة ماوةيةكى يةكجار كورت‏دا دةبيَت‏ بة موجتةهيد.

بةلآم لةم ضةرخ و سةردةمةى ئيَمةدا:

خؤسةثاندنى شارستانيَتيى ئةوروثا و.. زالأ‏بوونى بير و فةلسةفةى ماددى و.. ئالَؤزبوونى داخوازى‏يةكانى ذيانى رِؤذانة، دةبن بةهؤى شثرزةيى بيرى ئادةميزاد و سةرطةردانيى دلآنيان و، ثةرتةوازةبوونى هيممةتيان و، بةش‏بةش‏بوونى ئةو شتانةى كة مايةى بايةخ‏ثآ‏دانى ئةون. بة رِادةيةك كة كاروبارة مةعنةوى‏يةكان لة زةين و بيرى خةلَكى‏دا نامؤ بوون.

لةبةر ئةوة، ئةطةر لةمرِؤدا كةسيَك ببيَت لة زيرةكى‏دا وةكو (سوفيانى كورِى عويةينة)[2] وابيَت، كة لة تةمةنى ضوار سالَىدا هةموو قورئانى ثيرؤزى لةبةركردووة و، لة كؤرِى دةرسى زانايان‏دا دانيشتووة و بةشداريى كردووة، ئةوا ئةو كةسةى كة ئةمرِؤ لة زيرةكى‏دا وةكو ئةو واية، ثيَويستى بة (دة) هيَندةى ئةو شتانة دةبيَت‏ كة ئةو كاتة سوفيانى كورِى عويةينةيان طةياندبووة ثلةى ئيجتيهادكردن! واتة: ئةوةى كة بؤ ئيجتيهادكردنى سوفيانى كورِى عويةينة لة ماوةى دة سالأ‏دا رِةخسا، ئةوا بة سةد سالأ ئنجا بؤ ئةو كةسة دةرِةخسيَت كة لةم سةردةمةى ئيَمةدا لة زيرةكى‏دا وةكو ئةو واية!

ضونكة سةرةتاى سروشتيى فيَربوونى سوفيان بؤ ئيجتيهادكردن لة تةمةنى "تةميز"ةوة دةست‏ ثآ‏دةكات و، ئنجا وردة وردة ئامادةيى و ليَهاتنى بؤ ئيجتيهاد، بة ويَنةى ئامادةيى طؤطرد بؤ ئاطر، دةست ثآ‏دةكات.. بةلآم ئةو كةسةى كة ئةمرِؤ لة زيرةكى‏دا وةكو ئةو واية، بيرى لة زؤنطاوى فةلسةفةى ماددى‏دا نوقم‏بووة و، عةقلَى ثةرتةوازةى رِووداوة سياسى‏يةكانة و، لة بةردةم داخوازى‏يةكانى ذيان و طوزةرانى دنيادا سةرسام و سةرطةردان بووة و، توانا و ئامادةيى و ليَهاتنةكانيشى لة ئيجتيهادكردن دوور كةوتوونةتةوة..

بآ‏طومان ليَهاتوويى و تواناى ئةم ضةشنة مرؤظة، بة ئةندازةى رِؤضوون و وردةكاريى لة زانستة نوآ‏يةكانى سةر زةوى‏دا، بةو رِادةية لة توانا و ثلةى ئيجتيهادكردن دوور كةوتووةتةوة. لةبةر ئةوة، بؤى نى‏ية بلَيَت: (خؤ من وةكو سوفيان زيرةكم، ئيتر بؤضى ناتوانم وةك ئةو بطةمة ثلةى ئيجتيهاد)؟

بةلَآ، بؤى نى‏ية ئةمة بلَيَت، هةروةك هةرطيز ثيَيشى ناطاتةوة!

ضوارةميان:

ئةطةر مةيلى نةش‏ونماكردنى هةر جةستة و لةشيَك لةناو خودى ئةو لةشةوة ثةيدا ببيَت، ئةوا ديارة مةيليَكى رِةسةن و تةواوة. بةلآم ئةطةر ئةم مةيلة هى دةرةوةى لةشةكة بوو، ئةوا هؤيةكة بؤ لةت‏بوونى ثيَستى ئةو لةشة. واتة هؤكاريَكة بؤ تيَكدان، نةك فراوان‏بوون و طةشةكردن!

بة هةمان جؤر، ئةطةر ويستى ئيجتيهاد و ئارةزووى فراوان‏كردنى ئايين لة لاى ئةو كةسانةوة بيَت كة لة خولطةى ئيسلام‏دا دةخوليَنةوة و، لة دةرطاى تةقوا و وةرعى تةواوةتى و رِاستةقينةوة و لة رِيَطاى ئةنجامدانى "زةرووريياتى ئايينى"يةوة بيَت، ئةوا بةلَطةى تةواوى‏ية و هةولَدانة بؤ تةواوكارى. باشترين شايةت لةسةر ئةمة ثياوضاكانى ثيَشينمانن.

بةلآم ئةطةر سةربةرزكردنةوة‏ بؤ ئيجتيهاد و ئارةزووى فراوان‏كردنى ئايين، لة لايةنى ئةو كةسانةوة بيَت‏ كة وازيان لة (زةرووريياتى ئايينى) هيَناوة و، فةزلَى ذيانى دنيايان بةسةر دوارِؤذدا داوة و، بة فةلسةفةى ماددى ضةثةلأ بوون، ئةوا ئةم جؤرة ئيجتيهادة، هؤكاريَكة بؤ رِووخاندن و لةناوبردنى ئيسلام و، دامالَينى ئيسلام لة ئةستؤى موسلَمانان.

ثيَنجةميان:

سآ خالَى سةرنج رِاكيَش هةن وا لة ئيجتيهادى ئةم ضةرخةى ئيَمة دةكةن كة ثةيوةنديى بة زةوى‏يةوة بيَت‏ و طيانة ئاسـمانى‏يةكةى لـآ‏ دادةمالَن، لة كاتيَك‏دا كة شـةريعةت ئاسمانى‏ية‏ و، ئيجتيهاديش لةبةر ئةوةى حوكمة نهيَنى‏يةكانى شةريعةت دةردةهيَنيَت‏، ئةوا دةبيَت‏ ئةويش ئاسمانى بيَت‏.

(سآ خالَةكةش ئةمانةن):

يةكةميان: "عيللـةت" و "حيكمةت"ى هةر حوكميَكى شـةرعى دوو شـتى لةيةك‏جياوازن و نابن بة يةك. حيكمةت و مةسلَةحةت هؤى تةرجيح‏دانى حوكمةكةن، نةك هؤ و خولطة بن بؤ ثةيدابوونى ئةو حوكمة. بةلآم "عيللةت" خولطةى ثةيدابوونى حوكمةكةية.

با ئةمة بة نموونةيةك رِوون‏بكةينةوة:

لة سةفةردا نويَذة ضوار رِكاتى‏يةكان كورت دةكريَنةوة و لة بريى ضوار رِكات دوو رِكات دةكريَت‏.

ئةم رِوخسةتة شةرعى‏ية عيللةتةكةى بريتى‏ية لة (سةفةر) بةلآم حيكمةتةكةى ئةو (مةشةققةت)ةية كة (لةوانةية) لة سةفةردا ببيَت‏. جا ئةطةر هةر كاتيَك (سةفةر) بوو، ئيتر (مةشةققةت) هةبوو يان نةبوو، ئةوا نويَذةكة كورت دةكريَتةوة. ضونكة عيللةتةكة كة سةفةرة هاتووةتةدى. بةلآم ئةطةر (مةشةققةت)ى ضةندين ئةوةندةى هى سةفةر لة طؤرِآ‏دا ببيَت‏، نويَذى ثآ كورت ناكريَتةوة‏ و نابيَت بة عيللةتى كورت‏كردنةوةى نويَذ.

رِوانينى ئيجتيهادى ئةم سةردةمة بة ثيَضةوانةى ئةم رِاستى‏يةوةية، لة بريى عيللةتى حوكم دةرِوانيَتة مةسلَةحةت و حيكمةت و، لة رِؤشنايى ئةمةدا حوكمى خؤى دةردةكات. بآ‏طومان ئيجتيهادى وةك ئةمة، ئيجتيهاديَكة بة زةوى‏يةوة بةندة و، ثةيوةنديى بة ئاسمانةوة نى‏ية.

دووهةم: رِوانينى ئةم سةردةمة بة تايبةتى و رِاستةوخؤ ئاراستةى بةدةست‏هيَنان و دابين‏كردنى بةختةوةريى دنيا كراوة‏ و، رِووى ئةحكامةكانيش بةرةو ئةو رِووة وةرضةرخيَنراوة! لة كاتيَك‏دا كة مةبةستى رِاستةوخؤ و سةرةكيى شةريعةت لة ثيَش هةموو شتيَك‏ و لة ثلةى يةكةم‏دا ئاراستةى دابين‏كردنى بةختةوةريى دوارِؤذ كراوة و، ئنجا لة ثلةى دووهةم‏دا و بؤ ئةوةى ئةم دنيا بكات بة هؤكاريَك بؤ بةختةوةريى ئةودنيا، دةرِوانيَتة بةختةوةريى ذيانى ئةم دنياية. واتة رِووكارى ئيجتيهادى ئةم سةردةمة لة "طيان" و "ئامانجةكان"ى شةريعةتةوة نامؤ و دوورة و، ناتوانيَت‏ بة ناوى شةريعةتةوة ئيجتيهاد بكات.

سآ‏هةم: ئةو قاعيدة شةرعى‏يةى كة دةلَيَت: "الضروراتُ تُبيح المحظورات" واتة: "ثيَويستى" كاريَك دةكات كة شتانى حةرام دةهيَنيَتة ثلةى حةلآلَةوة، قاعيدةيةكى طشتى و هةمةكى نى‏ية. ضونكة ئةطةر "ثيَويستى" لة رِيَطاى حةرامةوة ثةيدا بووبيَت، ئةوا نابيَت بةهؤى حةلآلأ‏بوونى شتى حةرام و، ئةو ثيَويستى‏يةى لة ئةنجامى كارى هةلَة و خراثى مرؤظةوة دروست‏ بووة، هةرطيز نابيَت‏ بة بيانوو و هؤيةك بؤ حةلآلأ‏كردنى حةرام و بة يةكيَك لة خولطةكانى ئةو ئةحكامانة دانانريَت كة رِوخسةتيان تيَدا رِةضاو كراوة.

بؤ نموونة: ئةطةر كةسيَك بة رِةزامةندى و ويستى خراثى خؤى برِوات خؤى مةست بكات، ئةوا بة لاى زانايانى شةرعةوة بةرثرسيارى هةموو هةلَس‏وكةوتيَكى خؤيةتى. واتة مةستى‏يةكةى نابيَت‏ بة عوزر و بةهانة بؤ هيض هةلَس‏وكةوتيَكى. ئةطةر ذنةكةى تةلآق بدات، تةلآقى دةكةويَت‏ و.. هةر تاوانيَكيش بكات، سزا دةدريَت‏! بةلآم ئةطةر مةست‏بوونةكةى بة بآ هيض ويست و دةستةلآتيَكى خؤى بووبيَت‏، ئةوا نة تةلآقةكةى دةكةويَت‏ و، نة لةسةر تاوانةكةيشى سزا دةدريَت‏. بؤ نموونة: مةى‏خؤريَكى هةميشة طيرؤدةى مـةى(مُدمن) بؤى نى‏ية بلَيَت‏: (مـن تـازة طـرفتار بووم، كةواتة‏ مةى بؤ من ثيَويسـتة‏ و سةبارةت بة من حةلآلَة). نةخيَر بؤى نى‏ية ئةمة بلَيَت‏، با سةبارةت بةويشةوة طةيشتبيَتة رِادةى ثيَويستى.

هةر لةم رِوانطةيةوة زؤر شت لةم سةردةمةدا هةن كة خةلَكيان ثيَوة طيرؤدة بووة و بؤ ئةوان وةك ثيَويستى لـآ‏هاتووة، بة رِادةيةك شيَوةى طيرؤدةيى‏يةكى طشتى (البلوى العامة)ى وةرطرتووة. جا ئةم جؤرة شتانةى كة ئيَستا بة "ثيَويستى" دادةنريَن، هةرطيز نابن بة بةهانة بؤ ئةحكامةكانى رِوخسةت و، شتى حةراميان لة ثيَناودا حةلآلأ ناكريَت‏، ضونكة لة ئةنجامى ويست و دةستةلآتى خراث و هةلَةى مرؤظ و، ئارةزووى نامةشرووع و، مامةلَةى حةرامةوة ثةيدا بوون.

جا مادةم ئةوانةى كة لةم زةمانةدا ئيجتيهاد دةكةن، ئةم "ثيَويستى"يانةيان كردووة بة خولطةى حوكمة شةرعى‏يةكان، ئةوا ئيجتيهادةكانيان ئيجتيهاديَكى سةربةزةوى و، شــويَن‏كـةوتةى ئارةزووة و، ئاويَتةى فةلســةفـةى مـاددى‏يـة! كـةواتة ئيجتيهاديَكى ئاسمانى نى‏ية و، بة هيض جؤريَكيش دروست نى‏ية ناوى: (ئيجتيهادى شةرعى)يان لـآ‏ بنريَت‏. ضونكة هةر دةستكارى‏كردنيَك لة ئةحكامةكانى بةديهيَنةرى ئاسمانةكان و زةوى‏دا و، هةر دةست‏تيَوةردانيَك لة ثةرستشى بةندةكانى‏دا، بة بآ هيض ئيزن و رِوخسةتيَكى مةعنةوى، شتيَكى وةرنةطيراوة و بةسةر خاوةنةكةى‏دا دةدريَتةوة!

با نموونةيةك بؤ ئةمة بهيَنينةوة:

هةندآ كةس لة بآ‏ئاطايان وايان ثآ باشة كة وتارى هةينى و درووشمة ئيسلامى‏يةكانى ترى وةك ئةو، لة بريى زمانى عةرةبى، هةموو نةتةوةيةك بة زمانى خؤى ئةنجامى بدات[3]. ئةو بآ‏ئاطايانة دوو هؤ بؤ ئةم كارة دةكةن بة بيانوو:

يةكةم: بؤ ئةوةى عاممةى موسلَمانان لة رِووداوة سياسى‏يةكان تآ‏بطةن! كة دةشزانين ئةوةندة درؤ و دةلةسة و فرت‏وفيَلأ لةمرِؤدا تيَكةلأ بة سياسةت بووة، كة طةياندوويانةتة ئةوةى لة حوكمى وةسوةسةى شةيتان‏دا بيَت‏! لة كاتيَك‏دا كة مينبةر شويَنى رِاطةياندنى سرووش(وةحى)ى خواى طةورةية و، زؤر لةوة بةرز و ثايةدارترة وةسوةسةى شةيتانى بؤ سةربكةويَت‏.

دووهةم: وتارى هةينى بؤ تيَطةيشتنة لةو ئامؤذطارى‏يانةى كة هةندآ سوورةتى قورئان خةلَكيان بؤ رِيَنمايى دةكةن.

بةلَآ، ئةطةر ئةو شتانةى كة لة شةرع‏دا موسةللةمن و، ئةو ئةحكامانةش كة لة ئايين‏دا بة زةروورةت دانراون، زؤربةى موسلَمانان بيانزانن و ثةيرِةوىيان لـآ‏بكةن، ئةوا ئةو كاتة وتارخويَندنةوة بةو زمانةى دةيزانن شتيَكى جوان دةبوو، هةروةك وةرطيَرِانى ضةند سوورةتيَكيش لة قورئانى ثيرؤز = ئةطةر موممكين بيَت‏ =[4] هؤكار و بوارى بؤ دةرِةخسا تاكو دواى زانينى ئةو زةروورىياتانة، شتة شةرعى‏ية نةزةرى‏يةكان و مةسةلة وردةكان و، ئامؤذطارى‏ية شارراوةكانيش فيَرببن و بيانزانن.

بةلآم خؤ لةم سةردةم و كاتةى ئيَمةدا، ئةحكامة ئاشكرا و زانراوةكانى وةك: واجب‏بوونى نويَذ و زةكات و رِؤذوو، هةروةها حةرام‏بوونى قةتلأ و داويَن‏ثيسى و مةى، ثشت‏طوآ خراون و، عاممةى موسلَمانان ضةندة ثيَويستيان بة زانينى ئةم واجب‏بوون و حةرام‏بوونةية، زياتر ثيَويستيان بة هيَنانةديى ئةو ئةحكامانة و ثةيرِةوى‏كردنيانة لة ذيانيان‏دا. ئةمةش بةوة ديَتةدى كة هةردةم يادبخريَنةوة و بؤ كردةوةى ضاك هان‏بدريَن و، هيممةت و غيرةتى ئيسلام لة دةمارةكانيان‏دا تيذبكريَنةوة و بهةذيَنريَن و، هةستى ئيمانى‏يان ببزويَنريَت‏، تاكو بؤ شويَن‏كةوتن و ثةيرِةوى‏كردنى ئةو ئةحكامة ثاك‏وخاويَنانة رِابثةرِن.

موسلَمانى عةوام = ضةندةش نةزان بيَت‏ = ئةم ثوختة واتاية لة قورئانى ثيرؤز و وتارى عةرةبى تآ‏دةطات و، لة قوولآيى دةروونى خؤى‏دا دةزانيَت‏ كة وتارخويَن و، خويَنةرى قورئانى ثيرؤز، ثايةكانى ئيمان و بناغة ثيَويست و زانراوةكانى ئايين يادى ئةم و كةسانى ديكةش دةخاتةوة و، بةمةش دلَى لة شةوقى ئةنجامدان و ثةيرِةوى‏كردنى ئةو ئةحكامانة ثرِ دةبيَت‏.

خؤزطا دةمزانى لة هةموو طةردوون‏دا ض تةعبيريَك هةية بتوانيَت‏ لة بةرامبةر ئيعجازى قةشةنطى قورئانى ثيرؤزى ثةيوةستةى عةرشى مةزنى ثةروةردطارةوة لةسةر ثآ رِابووةستيَت‏ و.. ض تةرغيب و تةرهيب و، ض يادخستنةوة و رِوونكردنةوةيةك دةتوانيَت‏ لةو طةورةتر بيَت‏؟!

شةشةميان:

نزيكيى سةردةمى موجتةهيدة طةورةكان لة سةردةمى ثياوضاكة ثيَشينةكانةوة، كة بريتى‏ية لة ضةرخى هاوةلَة بةرِيَزةكان و لة رِاستى‏دا ضةرخ و سةردةمى نوور و رِاستى‏ية، ئةم نزيكى‏ية، ئةوةى بؤ ئاسان و مةيسةر كردبوون كة رِووناكى‏ية بآ‏طةردةكان لة نزيكترين سةرضاوةى خؤيانةوة وةربطرن. بةمةش توانىيان ئيجتيهادة بآ‏طةردةكانيان بة ثاكى ئةنجام بدةن.

بةلآم موجتةهيدةكانى سةردةمى نوآ، لة ماوةيةكى تابلَيَى دوورةوة و لة ثشتى ضةندين ثةردةى زؤر و زةبةندةوة بؤ كتيَبى "حةقيقةت" دةرِوانن، بة رِادةيةك كة زؤر بة ئةستةم رِوونترين ثيتى تيَدا بةدى‏دةكةن!

ئةطةر دةلَيَيت: خولطةى ئيجتيهادةكان و سةرضاوةى حوكمة شةرعى‏يةكان بريتى‏ية لة رِاستطؤيى و عةدالَةتى هاوةلآنى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = بة ضةشنآ كة سةرجةمى نةتةوةى ئيسلام لةسةر رِاستطؤيى و عةدالَةتيان يةكيان طرتووة.. بةلآم خؤ ئةوانيش وةك ئيَمة مرؤظن و لة هةلَة بةدةرنين؟

لة وةلآم‏دا دةلَيَين: هاوةلآن = خوايان لـآ رِازى بيَت‏ = ثيَشةوا و شةيدايانى حةقيقةتن‏ و، تامةزرؤ و ئارةزوومةندى رِاستى و عةدالَةتن. لة سةردةمى ئةوان‏دا خراثى و ناشيرينيى "درؤ" و، ضاكة و جوانييى "رِاستى" بة رِوونى دةركةوتبوو. بة رِادةيةك كة ماوةى نيَوان "رِاستى" و "درؤ" بة ئةندازةى دووريى نيَوان زةوى و ئاسمان و عةرش و فةرش، فراوان بوو!! ضونكة ئةو جياوازى‏ية طةورةيةى نيَوان ثيَغةمبةرى مةزن، صلى الله عليه وسلم (كة لةسةر ضلَةثؤثةى هةرة بةرزى ثلةكانى رِاستى‏دا رِاوةستاوة) و، موسةيلةمةى درؤزن (كة لة نزمترين ثلةكانى درؤزنى‏دا بوو) بؤ ئةوان رِوون بووبووةوة.

ئةو شتةى كة موسةيلةمةى دابةزاندة ثلة نزمةكان (درؤ) بوو و، ئةوةش كة حةزرةتى محمدى ئةمينى = صلى الله عليه وسلم = طةياندة ئةو ثلة بةرزانة (رِاستى) و ئيستيقامةت بوو.

لةبةر ئةوة، هاوةلَة بةرِيَزةكان = خوايان لـآ رِازى بيَت‏ = كة خاوةنى هيممةت و رِةوشتى بةرزن و، بة بؤنةى رِووناكيى هاوةلَيَتيى خؤرى نبووةتةوة رِووناك بووبوونةوة، بآ هيض طومانيَك ئةم هاوةلآنة = وةك ضةسثاوة = هةردةم دوورة ثةريَزىيان لةو درؤ و دةلةسة بيَزليَكراوةى كةرةسةكةى موسةيلةمةى درؤزن كردووة، كة ئةوةندة كةرةسةيةكى ضةثةلأ بووة زةليلى و رِسوايى بةرهةم دةهيَنا. هةروةها وةك ضؤن لة كوفر هةلأ‏دةهاتن و توخنى نةدةكةوتن، بة هةمان جؤر توخنى درؤيش نةدةكـةوتن كة شـتيَكـة هـاوشـان و هاوتاى كوفرة‏ و، بة هةموو هيَز و لـآ‏برِان و توانايةكيانةوة هةولَى بآ‏وضانيان بؤ دةست‏كةوتنى حةق و رِاستى و ئيستيقامةت بوو، تا ئةو رِادةيةى كة شةيداى بووبوون. بة تايبةت لة رِيوايةت‏كردن و رِاطةياندنى ئةحكامةكانى شةرع‏دا، ئةو ئةحكامة جوانانةى كة شايانى شانازى ثيَوةكردنن و، هؤكارن بؤ ثيَشكةوتن و سةركةوتن بةرةو كةمالأ و، ثةيوةستن بة مةزنيى ئةو ثيَغةمبةرةوة = صلى الله عليه وسلم = كة ذيانى مرؤظايةتى بة تيشكى ئةو رِووناك بووةتةوة.

بةلآم ئيَستا ماوةى نيَوان (درؤ) و (رِاستى) ئةوةندة تةسك و كورت بووةتةوة كة لة ئاست و بةرامبةرى يةكترى‏دان، بةلَكو هاوشانى يةكن و، بازدان لة رِاستى‏يةوة بؤ درؤ تابلَيَى كاريَكى ئاسانة. تةنانةت لة ثرِوثاطةندة سياسى‏يةكان‏دا فةزلَى درؤ بةسةر رِاستى‏دا دةدريَت‏!

ئةطةر جوانترين و ناشيرينترين شت لة يةك دوكان‏دا و بة هةمان نرخ و لة تةنيشتى يةكترةوة بفرؤشريَن، ئةوا كرِيارى مرواريى طرانبةهاى (رِاستى) نابيَت ثشت بة قسة و ناسراويى فرؤشيار ببةستيَت‏، هةتا خؤى بة جوانى تةتةلَةى نةكات و ليَكى‏نةداتةوة!

كؤتايى

بةثيَى طؤرِانى كات و سةردةم، شةريعةتةكانيش دةطؤرِريَن. بةلَكو هةروةك رِوويشى‏داوة، هةندآ جار لة يةك‏كات و سةردةم‏دا و بة طويَرةى نةتةوةكانى ئةو كاتة ضةندين ثيَغةمبةر لة لايةن خواوة رِةوانة كراون.

بةلآم دواى كؤتايى‏هيَنان بة ثيَغةمبةرايةتى و ناردنى دواهةمين ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = ثيَويست بة شةريعةتى تر نةما. ضونكة شةريعةتة مةزنةكةى ئةو ثيَغةمبةرة = صلى الله عليه وسلم = سةروزيادى هةموو نةتةوةيةكة لة هةموو ضةرخيَك‏دا. لايةنة جوزئى‏يةكانى ئةو ئةحكامة فيقهى‏يانةش كة (نص)يان لة بارةوة نى‏ية و، بةثيَى بارودؤخ داخوازى ئالأوطؤرِن، ئةوا ئيجتيهادى زانايانى مةزهةبةكان ئةم كارةيان طرتووةتة ئةستؤ.

هةروةك بةرط و ثؤشاك بةثيَى وةرزةكان و، دةرمان بةثيَى ثيَويستيى نةخؤش و بيماران دةطؤرِريَن، شةريعةتةكانيش بة هةمان جؤرن، بةثيَى سةردةمةكان دةطؤرِريَن و ئةحكامةكانيش بة طويَرةى ئامادةيى سروشتيى‏ نةتةوةكان دةبن. ضونكة ئةحكامة فةرعى‏يةكانى شـةرع شــويَن‏كـةوتةى حالَةتةكانى مرؤظن و، لةطةلأ ئةو حـالَةتانةدا طونجاون‏ و دةرمانى دةردةكانيانن.

ئةوةبوو ضينةكانى مرؤظ لة سةردةمى ثيَغةمبةرة ثيَشينةكان‏دا = سلآوى خوايان لةسةر بيَت‏ = لة يةكتر دوور بوون و، وشكى و توندوتيذيش لة خوو رِةوشتيان‏دا هةبوو و، لة بيركردنةوةيان‏دا زياتر لة دةشتةكيَتى‏يةوة نزيكتر بوون. لةبةر ئةوة، شةريعةتةكانى ئةو سةردةمانة جياجيا و، لةطةلأ بارودؤخيان‏دا شياو بوون. تةنانةت هةندآ جار رِووى داوة كة ضةندين ثيَغةمبةر = درووديان لةسةر بيَت‏ = لة يةك ناوضة و يةك سةردةم‏دا ضةند شةريعةتيَكى جياجيايان لةطةلأ خؤيان‏دا بؤ خةلَكى ئةو كاتة هيَناوة.

بةلآم بة هاتنى دواهةمين ثيَغةمبةر، كة ثيَغةمبةرى ئاخر زةمانة = صلى الله عليه وسلم = مرؤظايةتى كاملأ بوو‏، وةك‏ بلَيَى قؤناغى سةرةتايى و ئنجا ناوةنديى برِيوة و، بةرةو خويَندنى بالآ رِؤشتووة و، ئيَستا شايانى ئةوةية كة يةك وانة بخويَنيَت‏ و طوآ بؤ يةك مامؤستا رِابطريَت‏ و ثةيرِةويى يةك شةريعةت و رِيَباز بكات. ئيتر دواى ئةمة، با ئيختيلافةكانيش زؤر بن، مرؤظ ثيَويستيى بة شةريعةت و مامؤستاى زؤر نةما و، يةك شةريعةت و يةك مامؤستاى بةسة.

بةلآم لةبةر ئةوةى سةرجةمى مرؤظايةتى ناتوانن بطةنة يةك ئاست و لةسةر يةك رِةوت لة ذيانى كؤمةلآيةتى‏دا برِؤن، ئةوا مةزهةبة فيقهى‏يةكان لة (فروع)دا بة زؤرى دروست بوون. خؤ ئةطةر زؤربةى زؤر و رِةهاى مرؤظايةتى بتوانن تةنها يةك ذيانى كؤمةلآيةتى بذين و لة يةك ئاست‏دا بن، ئةوا ئةو كاتة دةكريَت‏ مةزهةبةكانيش يةك بطرن و ببن بة يةك.. بةلآم هةروةك حالَةت و بارى جيهان و سروشتى خةلَكى دةرفةت بةمة نادةن، ئةوا مةزهةبةكانيش ئةو يةك‏طرتنة بة خؤيانةوة نابينن!

ئةطةر دةلَيَيت: خؤ (حةق) هةر يةكيَكة، ئيتر ضؤن ئةحكامة جياوازةكانى هةر ضوار مةزهةبةكة و مةزهةبى دوازدة ئيمامةكان هةموويان (حةق) دةبن؟

وةلآم: (ئاو) بةثيَى ضيَذ و حالَةتى جياجياى نةخؤشةكان، ثيَنج حوكمى جيا جيا وةردةطريَت‏. ئةوةتا بؤ ميزاجى نةخؤشيَك باشة و بؤ ئةو دةرمانة، واتة لة رِوانطةى ثزيشكى‏يةوة ئاو (واجب)ة بؤى.. لةوانةية بؤ نةخؤشيَكى تر زيانى ببيَت‏ و وةك ذةهر وابيَت‏، كةواتة لة رِوانطةى ثزيشكى‏يةوة بؤ ئةو (حةرام)ة.. لةوانةية زيانيَكى كةمترى بؤ نةخؤشيَكى تر تيَدا بيَت‏، كةواتة بةثيَى ثزيشكى بؤ ئةم (مةكرووهة).. لةوانةية بؤ نةخؤشيَكى تر سوودى ببيَت‏، بآ ئةوةى زيانيشى ثآ‏بطةيةنيَت‏، كةواتة بةثيَى ثزيشكى بؤ ئةم (سوننةت)ة. لةوانةية نة زيان و نة سوودى بؤ يةكيَكى تر نةبيَت‏، كةواتة بةثيَى ثزيشكى بؤ ئةم (موباح)ة و با بيخواتةوة نؤشى طيانى بيَت‏!

لةم نموونانةى ثيَشةوة، دةبينيت كة حةق لة يةكيَك زياتر بوو، ضونكة هةر ثيَنج بةشةكة هةموويان حةقن. ئايا دةتوانيت بلَيَيت: (ئاو) تةنها ضارةسةرى‏ية و بةس؟ يان تةنها واجبة و هيض حوكميَكى ترى نى‏ية؟

هةر بة ويَنةى ئةمةى باس‏كرا، ئةحكامةكانى خواى طةورة، بةهؤى هاندان و بةرِآ‏خستنى حيكمةتى خواوةند و، بةثيَى شويَن‏كةوتووان، دةطؤرِريَن. كة دةشطؤرِريَن، بة حةق دةطؤرِريَن و، بة حةق دةميَننةوة و، هةموو يةكيَك لة حوكمةكانى حةقن و بةرذةوةندىيان تيَداية.

بؤ نموونة[5]:زؤربةى ئةوانةى شويَن ئيمامى شافيعى دةكةون = خواى لـآ رِازى بيَت‏ = لة ضاو شويَن‏كةوتووانى ئيمامى حةنةفى‏دا = خواى لـآ رِازى بيَت‏ = لة ذيانى دةشتةكيَتى و طوندنشينى‏يةوة نزيكترن، كة ناطاتة ئاستى ذيانيَكى كؤمةلآيةتيى ئةوتؤ كؤمةلأ بكات بة يةكةيةكى يةك‏طرتوو. جا لةبةر ئةوةى هةموو يةكيَك لةم جؤرة كؤمةلَةدا ئارةزوومةندى ئةوةية كةضى لة دةروونى‏دا شك‏دةبات بةوثةرِى دلأ‏ئامادةيى و دلَنيايى‏يةوة بؤ خواوةندى ئةنجامدةرى ثيَويستى‏يةكانى بدركيَنيَت‏، ئةوا هةر يةكةيان بؤ خؤى ثيَداويستى‏ية تايبةتى‏يةكةى خؤى لة خواى طةورة داوا دةكات و ثةناى بؤ دةبات. ئةوةتا هةرضةند مةئمووم و شويَن‏كةوتةى ئيمامة كةضى بؤ خؤى سوورةتى فاتيحة دةخويَنيَت‏. ئةم كارةش خؤى لة خؤىدا و لة هةمان كات‏دا عةينى حةق و حيكمةتة.

بةلآم زؤربةى زؤر و رِةهاى ئةوانةى شويَن ئيمامى ئةعظه‏م(أبوحنيفة النعمان) دةكةون لة شارستانيَتى و ذيانى شارةوة نزيكترن، كة ئةمةش بؤ ذيانيَكى كؤمةلآيةتى ئامادةيان دةكات.

هؤى نزيكيى‏ ئةم مةزهةبةش لة شارستانيَتى‏يةوة، ئةوةبوو كة زؤربةى حكوومةتة ئيسلامى‏يةكان شويَنكةوتةى ئةم مةزهةبة بوون. لةم مةزهةبةدا ئةو كؤمةلَةى كة لة نويَذدا يةك جةماعةت دةكةن، وةك يةك كةس وان و، يةك كةس بة ناوى هةموويانةوة دةدويَت‏. جا مادةم هةموو ئةوانى تر تةسديقى ئةم دةكةن و بة دلأ ثةيوةندىيان ثيَوةيةتى، ئةوا قسةى ئةو يةك كةسة لة حوكمى قسةى هةموويان‏داية. كةواتة نةخويَندنى سوورةتى فاتيحة لة لايةن مةئمووم و شويَن‏كةوتةى ئيمامةوة، عةينى حةق و حيكمةتة.

نموونةيةكى تر:

لةبةر ئةوةى شةريعةت ضةند بةربةستيَك لة بةردةم سروشتى مرؤظ‏دا دادةنيَت‏، تاكو لة سنوورى خؤيان دةرنةضن و بةمةش تةمآ و ئامؤذطارىيان دةكات و، نةفسى مرؤظى ثآ ثةروةردة دةبيَت‏، ئةوا بةثيَى مةزهةبى ئيمامى شافيعى = كة زؤربةى شويَن‏كةوتوانى خةلَكى ديَهات و نيمضة دةشتةكى و سةرطةرمى كاركردنن = دةست‏نويَذ بة دةست‏كةوتن لة ئافرةت دةشكيَت‏ و، كةميَك ضةثةلَى(نةجاسةت)يش زيانى هةية. بةلآم بةثيَى مةزهةبى حةنةفى كة زؤربةى شويَن‏كةوتووانى ضوونةتة ناو ذيانى كؤمةلآيةتى‏يةوة و نيمضة خاوةنيَكى شارستانيَتين، ئةوا دةست‏نويَذ بة دةست‏بةركةوتن لة ئافرةت ناشكيَت‏ و، بة ئةندازةى درهةميَكيش ضةثةلَى(نةجاسةت) بوارى دةدريَت‏ و زيانى نى‏ية.

با ئيَستا سةيرى كريَكاريَك (جوتياريَك) و فةرمانبةريَك بكةين. دةبينين كريَكارةكة بة حوكمى ئيش‏وكارى لة لادآ‏دا زياتر تووشى تيَكةلَى و دةست‏كةوتن لة ئافرةتى بيَطانة و دانيشتن لةطةلَيان لة دةورى يةك ئاطردان‏دا دةبيَت‏ و، دةضيَتة ناو ضةندين جيَطاى ضةثةلَةوة. هةموو ئةمانةى بة حوكمى طوزةران و كار و ثيشةكةى تووش دةبيَت‏: دوور نى‏ية نةفسى ئةممارة دةرفةتيَكى بؤ برِةخسيَنيَت‏ كة لة سنوورى خؤى دةربضيَت‏. لةبةر ئةوة، شةريعةت زايةلَةيةكى ئاسمانى دةهاويَتة ناو هةناوى ئةو مرؤظةوة و فةرمانى ثآ‏دةدات كة: دةست لة شتيَك مةدة دةستنويَذةكةت بشكيَنيَت‏ و نويَذةكةت بةتالأ‏بكاتةوة.

بةلآم ئةو فةرمانبةرة، بةثيَى نةريَتى كؤمةلآيةتى بةو جؤرة تووشى تيَكةلأ‏بوونى ئافرةتى نامةحرةم نابيَت‏ = بة مةرجيَك مرؤظيَكى رِةوشت‏بةرز بيَت = وة زؤر خؤى تووشى ثيس و ضةثةلَى ناكات و، شويَن هؤكارةكانى ثاك و خاويَنيى شارستانيَتى دةكةويَت‏. لةبةر ئةوة، شةريعةت لة ئاستى ئةودا تونديى نةنواندووة، بةلَكو لايةنى (رِوخسةت)ى لة بريى لايةنى (عةزيمةت) بؤ دةرخستووة و، بة ناوى مةزهةبى حةنةفى‏يةوة ئةمةى لةسةر ئاسان‏كردووة و، ثيَى دةلَيَت‏: ئةطةر دةستت بةر ئافرةتيَكى نامةحرةم كةوت دةستنويَذت ناشكيَت‏ و، ئةطةر شةرمت لة ئامادةبووان كرد و بة ئاو خؤت ثاك‏نةكردةوة، زيانى نىية، ضونكة ضاوثؤشى لة ئةندازةى درهةميَك "نةجاسةت" كراوة.

ئيتر بةمة، لة وةسوةسة و دوودلَى، رِزطارى دةكات.

ئةم دوانة: دوو دلَؤثى دةريان و، بؤ نموونة هيَناماننةوة، دةتوانيت قياسى شتى تريان لةسةر بكةيت. خؤ ئةطةر توانيت تةرازووةكانى شةريعةت بة تةرازووكاريى (شةعرانى) و بةم جؤرةى باسمان‏كرد، بثيَويت، ئةوا بيكة.

(سبحانك لا علم لنا الاّ ما علمتنا انك انت العليم الحكيم).

اللَّهُمَّ صَلِّ وسَلِّم على مَنْ تمثّلَ فيهِ أنوَارُ مَحبَتكَ لجمَالِ صِفاتكَ واَسمائكَ، بكونِهِ مرآةً جامعةً لتَجليَاتِ اَسمائكَ الحُسنى، ومنْ تمركزَ فيه شعاعَاتُ محبَتكَ لصَنعتكَ في مَصنوعَاتك بكونِهِ اكمَل واَبدع مَصنوعَاتك، وصَيرُورته انموذَج كمَالات صَنعتكَ، وفهرستَة مَحاسِن نُقوشكَ، ومَنْ تَظاهرَ فيه لطائف محبتك ورَغبتك لاستحسان صَنعتك بكونِه أعلى دلاّلي مَحاسن صَنعتك وارفَع المُستحسنينَ صَوتاً في اعلانِ حُسن نُقوشك واَبدعهُم نعتاً لكمالاتِ صَنعتكَ، ومن تجمَع فيه اقسَام محبتكَ واستحسَانك لمحاسن اَخلاقِ مَخلوقاتكَ ولَطائفِ اوصَاف مَصنوعاتكَ، بكَونه جَامعاً لمحاسن الأخلاق كافّة باحسَانك وللطائف الأوصافِ قاطبة بفَضلكَ، ومنْ صَار مِصدَاقاً ومقيَاساً فائقاً لجميعِ من ذكرت في فرقانك انَكَ تحبهم منَ المحُسنين والصَّابرينَ والمُؤمنينَ والمُتقين والتوَّابين والاوّابينَ وجَميع الأوصَاف للذين احببتهم وشَرّفتهم بِمَحبتكَ في فرقَانكَ حتى صَار اِمام الحبيبينَ لكَ، وسَيد المحَبوبينَ لكَ ورئيسُ اودّائك وَعلى آلهِ واَصحَابهِ واخوَانِهِ اجمعينَ. آمين برحـمتكَ يا ارحـم الرَّاحـمينَ.



[1]  ئةو ناميلكة عةرةبى‏ية ناوى: "حُباب من عُمان القرآن الكريم"ة و، لة كتيَبى: "المثنوي العربـي النوري"داية.

(وةرطيَرِ)

[2]  سوفيانى كورِى عويةينة لة سالَى 107ى كؤضى لة كووفة لةدايك‏ بووة و لة سالَى 198ى كؤضى‏دا لة مةككة كؤضى‏ دوايى كردووة. ثيَشةوا و زانا و جيَى‏برِوا و قسةرِةوا و زاهيد و ئةهلى وةرع بووة و، زانايان بة يةكدةنطى رِيوايةتى لـآ‏دةكةن و رِيوايةتةكانيشى بة صةحيح دادةنيَن، حةفتا جار حةجى كردووة، بة خزمةتى هةشتا كةس زياتر لة (تابعين) طةيشتووة. حةديثى لةم زانايانةوة رِيوايةت كردووة: زوهرى و، سةبيعى و، ابن المنكدر و، ابو الزناد و، عاصم المقري و، اعمش و، عبدالملك و زانايانى ترى غةيرى ئةمانيش لة طةورة ثياوانى تابعين. ئةم زانايانةش حةديسيان لـآ رِيوايةت كردووة: ئيمامى شافيعى و، شوعبة و، محمدى كورِى ئيسحاق و، ابن جريج و، ابن بكار و، موصعةبى مامى و، صةنعانى و، يةحياى كورِى ئةكثه‏م و، زانايانى زؤرى تريش، خوا لة هةموويان رِازى بيَت. (وةرطيَرِ = بة كورتى لة كتيَبى: "وفيات الاعيان"ى "ابن خلكان"ةوة = ج2 /ص391 = 393).

[3]  مةبةست وتنى هةموو وتارةكةية تةنها بة زمانةكانى تر و بةكارنةهيَنانى زمانى عةرةبىية بة هيض جؤريَك. وةك ئةوةى كة لة توركيا لة ناوةرِاستى سالَةكانى بيستةوة تا سالَى 1950ز لة بانط و قامةتى نويَذدا دةكرا. بةلآم لةم بةروارةوة، ئةم درووشمانة هيَنرانةوة سةر شيَوة شةرعى‏يةكانى خؤيان. (وةرطيَرِ)

[4]  لة وتةى بيست‏وثيَنجةم‏دا كة تايبةتة بة ئيعجازى قورئانةوة ضةسثاندمان كة هةرطيز وةرطيَرِانى قورئانى ثيرؤز بة ضةشنيَكى رِاستةقينة بؤ هيض زمانيَكى تر لة توانادا نى‏ية. (دانةر)

[5]  دواى ئةوةى مامؤستا نوورسى لة لاثةرِةكانى ثيَشوودا رِوونى كردةوة كة ئةحكامة شةرعى‏يةكان لة خولطةى "عيللةت"دا دةخوليَنةوة نةك "حيكمةت"، وا ليَرةش‏دا نموونة دةهيَنيَتةوة بؤ رِوونكردنةوةى حيكمةتى خواوةند لة طونجاويى مةزهةبةكان لةطةلأ سروشتى شويَن‏كةوتووانيان‏دا. كةواتة ئةم مةزهةبانة حةق و حيكمةتن لة هةمان كات‏دا. (وةرطيَرِ)