(وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلاّ عِنْدَنَا
خَزائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ اِلاّ بقَدَرٍ مَعْلوُمٍ) (الحجر:21).
(وَكُلَّ شَيْءٍ اَحْصَيْنَاهُ في
اِمَامٍ مُبِينٍ) (يس:12).
(قةدةرى خواى طةورة و جوزئى ئيختيارى دوو مةسةلةى
طرنطن. هةولأ دةدةين لة ضوار "باس"دا، كة تايبةتن بة قةدةرةوة،
هةنديَك لة نهيَنىيةكانيان شى بكةينةوة).
باسى يةكةم
"قةدةر"
و "جوزئى ئيختيارى" باس و خواستى زانستى و نةزةرى نين، بةلَكو دوو بةشن
لة ئيمانيَكى "حالى" و "ويذدانى"ى ئةوتؤدا كة دوا سنوورى
ئيمان و ئيسلام دةستنيشان دةكات.
واتة
مرؤظى ئيماندار هةموو شتيَك دةداتة دةست خواى طةورة و هةموو كاروباريَك بة هى ئةو
دادةنيَت، تةنانةت واى لـآ ديَت كة خودى خؤى و كارةكانى خؤيشى بؤ خواى طةورة
دةطيَرِيَتةوة. بةلآم بؤ ئةوةى لة ئةنجامدا لة بةرثرسيارى و تةكليف دةرباز نةبيَت
"جوزئى ئيختيارى"ى لة بةردةمدا رِاست دةبيَتةوة و ثيَى دةلَيَت: (تؤ
موكةللةفيت.. بةرثرسياريت)!
ثاشان
بؤ ئةوةى بة كردةوة ضاكةكانيش لة خؤى بايى نةبيَت، "قةدةر" رِووبةرِووى
دةبيَتةوة و ثيَى دةلَيَت: (سنوورى خؤت بزانة.. تؤ بكةرى ئةو كردةوانة نييت)!
بةلَآ،
قةدةر و جوزئى ئيختيارى لة بةرزترينى ثلةكانى ئيمان و ئيسلامدان. بؤ ئةوةش
خراونةتة نيَوان بابةتة ئيمانىيةكانةوة ضونكة دةروونى ئادةميزاد رِزطار دةكةن،
قةدةر لة "غروور" رِزطارى دةكات و، جوزئى ئيختياريش لةوةى كة هةست بة
"بةرثرسيارى" نةكات. واتة هةرطيز ئةم دوانة لة باس و بابةتة زانستى و
نةزةرىيةكان نين تا لة ئةنجامدا بة تةواوى دذ و ثيَضةوانةى نهيَنيى قةدةر و
حيكمةتى جوزئى ئيختيارى دةربضن و، دةست لة داويَنى "قةدةر" طير بكريَت
بؤ خؤقورتاركردن لة بةرثرسياريى ئةو كردةوة خراثانةى كة دةروونة خراثكارةكان
ئةنجاميان داون و، ثاشان ئةو كردةوة ضاكانةش كة وةك نيعمةت ثيَى بةخشراون
شانازىيان ثيَوة بكريَت و بة هى "جوزئى ئيختيارى" دابنريَن!
بةلَآ،
ئةو عةوامانةى كة نةطةيشتوونةتة ئةو ئاستةى ثةى بةم نهيَنىيةى قةدةر ببةن، دةضن
لة ضةند جيَطايةكى ديارىكراودا بةكارى دةهيَنن. بةلآم لة رِاستىدا ئةو
جيَطايانةى كة قةدةريان بؤ بةكار ديَت تةنها بريتين لة: كاروبارة رِابوردووةكان و
بةلآ و موسيبةتةكان. ضونكة لةو بوارانةدا "قةدةر" دةبيَت بة ضارةسةريى
خةم و نائوميَدى. بةلآم هةرطيز رِةوا نىية كة قةدةر لة بوارةكانى طوناهـ و تاوان و
رِووداوةكانى رِؤذطارانى داهاتوودا بةكاربهيَنريَت و، قةدةر لةو بوارانةدا هةرطيز
يارمةتيدةرى طوناهكارى و سستىكردنى مرؤظ نىية لة ئةنجامدانى ئةركةكانى
ئةستؤىدا.
بةو
واتايةى كة "مةسةلةى قةدةر" بؤ رِاكردن نىية لة دةست تةكليف و
بةرثرسيارى، بةلَكو بؤ رِزطاركردنى مرؤظة لة "بةخؤنازين" و
"لةخؤبايىبوون". هةر لةبةر ئةوةش خراوةتة نيَوان مةسةلةكانى
ئيمانةوة..
بةلآم
"جوزئى ئيختيارى" بؤ ئةوة رِؤشتووةتة ناو باسةكانى عةقيدةوة تاكو ببيَت
بة مةرجةعى طشت خراثكارىيةكان، نةك سةرضاوةيةك بيَت بؤ كردةوة ضاكةكان. واتة بؤ
ئةوةى ئةو كردةوة ضاكانة مرؤظ بةرةو سةركةشى و فيرعةونايةتى نةدةنةبةر.
بةلَآ،
قورئانى ثيرؤز دةرىدةخات كة: مرؤظ بة تةواوةتى بةرثرسيارى كردةوة خراثةكانيةتى،
ضونكة مرؤظةكة خؤى ئةو كردةوة خراثانةى "ويستووة". جا لةبةر ئةوةى كردةوة
خراثةكان لة بابةتى "رِووخاندن"ن ئةوا مرؤظ دةتوانيَت تةنها بة يةك
كردةوةى خراث رِووخاندنيَكى طةورة ئةنجام بدات، وةك ئةوةى بة يةك دةنكة شقارتة
مالَيَكى تةواو بسووتيَنيَت. هةر لةبةر ئةوةية كة شايستةى تؤلَةيةكى يةكجار طةورة
دةبيَت.
بةلآم
لة كردةوة ضاكةكاندا، مرؤظ مافى شانازى و بةخؤنازينى نىية، لةبةر ئةوةى بةشى
ئةو لة كردةوة ضاكةكاندا يةكجار كةمة، ضونكة تةنها "ميهرةبانى"ى خواى
طةورة "داخوازى" ئةو كردةوة ضاكانة بووة و ويستوويةتى ئةنجام بدريَن و..
"توانست"ى ثةروةردطاريش ئةو كردةوانةى بةدىهيَناوة. كةواتة ثرسيار و
وةلآم و هؤكار و داخواز بؤ كردةوة ضاكةكان هةموويان لة لايةن خواى طةورةوةن،
مرؤظيش تةنها بة نزا و لالآنةوة و ئيمان و هةستى رِازىبوون لةو كردةوة ضاكانة،
دةبيَت بة خاوةنيان. كةضى كردةوة خراثةكان وا نين، ئةوةتا دةروونى مرؤظ خؤى = ض بة
ئامادةبوون و ليَهاتن و ض بة ئيختيار = ويستوويةتى ببن. بة ويَنةى ئةو ماددانةى
كة لة رِيَى بةركةوتنى تيشكى رِووناكيى جوانو درةخشانى خؤرةوة بؤطةنى بةدةست
دةهيَنن و رِةش دةبنةوة، ضونكة ئةو رِةشىية هى تواناو ليَهاتنى خودى ماددةكانة!
بةلآم دةبآ بزانين كة ئةو كةسةى بةثيَى ياسايةكى خوايى ثرِ لة بةرذةوةنديى زؤر و
زةبةندة ئةو خراثكارىيانة بةدىدةهيَنيَت، هةر تةنها خواى طةورةية. واتة هؤكار و
داخوازى ئةو خراثكارىيانة لة ناخى "دةروون"ى مرؤظةوةن، بؤية
بةرثرسياريى ئةو كردةوانةى لة ئةستؤداية. بةلآم "دروستكردن" و
"بةديهيَنانيان" كة تايبةتة بة خواى طةورةوة، كاريَكى جوانة، ضونكة
ئةم بةديهيَنانة طةلـآ بةروبووم و ئةنجامى ترى جوانى هةية، كةواتة بةديهيَنانيان
كاريَكى خيَرة.
لةم
نهيَنىيةوة دةردةكةويَت كة: بةديهيَنان(خلق)ى شةرِ، شةرِ نىية..
بةلآم بةدةستهيَنان(كسب)ى شةرِ بة شةرِ دادةنريَت، ضونكة ئةو مرؤظة
تةمبةلَةى زيانى لة بارانةوة ثآطةيشتووة = ئةو بارانةى كة طةلـآ بةرذةوةنديى
تيَداية = مافى ئةوةى نىية بلَيَت: باران ميهرةبانى نىية.
بةلَآ،
دروستكردن و بةديهيَنانى شةرِ، ويَرِاى ئةو شةرِة جوزئىيةى كة تيايداية، طةلـآ
خيَرى زؤر و زةبةندةشى لةخؤ طرتووة. خؤ ئةطةر لةبةر ثةيدانةبوونى ئةو شةرِة
جوزئىية دةست لةو بةديهيَنانة هةلَبطيراية و ئةو هةموو خيَرة زؤرانة وازيان لـآ
بهيَنراية، ئةوا شةرِيَكى طةلـآ زؤر و زةبةندة رِووى دةدا! لةبةر ئةوة ئةو
"شةرِ"ة جوزئىيةش هةر بة"خيَر" دادةنريَت، يان لة حوكمى
"خيَر"دا دةبيَت! دةبآ بيشزانين كة هةرطيز هيض شةرِ و ناشيرينىيةك لة
بةديهيَنانةكةى خواى طةورةدا نىية، بةلَكو طةر هةر شةرِيَك ببيَت دةطةرِيَتةوة
بؤ بةدةستهيَنان و توانا و ليَهاتنى بةندةكانى.
ئنجا
هةروةك لة رِووى ئةنجام و بةروبوومةكانةوة قةدةرى خواى طةورة دوور و خاويَنة لة
ستةم و ناشيرينى، لة رِووى عيللةت و هؤكاريشةوة هةر خاويَنة ليَيان. ضونكة قةدةرى
خواى طةورة رِووى لة هؤكار و عيللةتة رِاستةقينةكانة، بؤية بة عةدالَةت رِةفتار
دةكات. بةلآم خةلَكى حوكم و برِيارةكانيان لةسةر ئةو هؤكارة رِوالَةتىيانة بنيات
دةنيَن كة بة ضاو دةيانبينن، بؤية لة ناوةندى عةدالَةتى خودى قةدةردا ئةوان لة
برِيارةكانياندا ستةم دةكةن!
بؤ
نموونة: وا دابنآ حاكميَك بة تؤمةتى دزىيةك كة تؤ نةتكردووة، برِيارى زيندانيت
لةسةر دةربكات، بةلآم هةر لةو كاتةدا كيَشةى "قةتلأ"يَكى ثةنهانيشت لة
ئةستؤدا بيَت كة جطة لة خواى طةورة كةسىتر ثيَى نةزانيَت..
لةم
حالَةتةدا قةدةرى خواى طةورة برِيارى بةنديى لةسةر دةركردوويت، برِيارةكةشى
عادلآنةية، لةبةر ئةو قةتلَةى كة خةلَكى ثيَى نازانن.. كةضى حاكم ستةمى
لـآكردوويت، ضونكة برِيارى زيندانيى لةسةر تؤمةتى دزىيةك بؤ دةركردوويت كة تؤ
ليَى بةرى و بآئاطايت.
بةم
جؤرة دةركةوت كة: لة تةنها يةك شتدا دوو رِوو دةردةكةون: رِووى عةدالَةت و
بةديهيَنانى خواى طةورة.. هةروةها رِووى ستةم و بةدةستهيَنانى مرؤظ. بؤ خؤت
شتانىتر بةثيَى ئةم نموونةية ليَكبدةرةوة.
واتة
لة رِووى سةرةتا و ئاكام و ئةسلأ و فةرع و هؤكار و ئةنجامةكانةوة، قةدةر و
بةديهيَنانى خواى طةورة دوور و خاويَنن لة: شةرِ و ناشيرينى و ستةم.
ئةطةر بوتريَت:
مادةم
"جوزئى ئيختيارى" تواناى بةديهيَنانى نىية و، جطة لةو بةدةستهيَنان(الكسب)ةى كة لة
حوكمى شتيَكى طويَرةيى(إعتبارى)داية ضيىتر لة دةستى
مرؤظدا نىية، ئيتر بؤضى قورئانى ثيرؤزى خاوةن ئيعجازى بةيان لة بةرامبةر
بآطوآيى مرؤظ و ملنةدانى بؤ فةرمانةكانى بةديهيَنةرى ئاسمانةكان و زةوى، سكالآى
طةورة طةورة لة دةست ئةم مرؤظة دةكات، تةنانةت مرؤظى لة دؤخى دوذمنيَكى ملنةدةرى
لاسار و سةرسةختدا دةرخستووة، بطرة بؤ يارمةتىدانى بةندةيةكى ئيماندار لة
بةرامبةر ئةو مرؤظة ملنةدةرةوة، خواى طةورة سوثاى مةلائيكةت دةنيَريَت، تةنانةت
خواوةندى بةديهيَنةرى ئاسمانةكان و زةوى هةر بؤ خؤيشى ثشتى دةطريَت و يارمةتيى
دةدات؟! ئايا ئةم طرنطىية لةرِادةبةدةرة بةم مرؤظة ملنةدةرة لة ثيَى ضى؟
وةلآم:
ضونكة
"كافرى" و "طوآرِايةلَى نةكردن" و "خراثكارى" =
هةرهةموويان = بريتين لة: رِووخاندن و نةبوون و، لةبةر ئةوةش كة دةطونجيَت طةلـآ
كاولكاريى زةبةندة و مةزن و نةبوون(عدم)ى بآسنوور لة تةنها يةك
كارى طويَرةيى و عةدةمىيةوة ثةيدا ببن..
ئةوةتا
هةروةك ئةطةر كةشتيوانى كةشتىيةكى زةبةلاح ئةركى سةرشانى خؤى جآبةجآ نةكات،
كةشتىيةكة نوقم دةبيَت و ئةنجامى كرد و كؤششى هةموو كارطوزارانى ئةو كةشتىية بة
فيرِؤ دةدات و لة ثشتطوآخستن و ئةنجامنةدانى تةنها يةك كارةوة ئةو هةموو
كاولكارىية طةورانة ثةيدا دةبن.. "كافرى" و "بآطوآيى"ش
بةرامبةر خواى طةورة بة هةمان جؤرن، ضونكة جؤريَكن لة "نةبوون" و
"كاولكارى". ئةوةتا "جوزئى ئيختيارى" دةتوانيَت لة رِيَى
كاريَكى ئيعتيبارىيةوة بيانبزويَنيَت و بيانكات بةهؤى سةرهةلَدانى طةلـآ ئةنجامى
سامناك! ضونكة هةرضةندة "كوفر" لة خؤىدا تةنها يةك تاوانة، كةضى لة
ناوةرؤكدا بريتىية لة: سووكايةتىكردن بة هةموو بوونةوةران لةو رِووةوة كة
بآنرخى و بآمةبةستىيان دةداتة ثالأ و.. بريتىية لة بةدرؤخستنةوةى سةرجةم ئةو
بوونةوةرانةى كة بةلَطةى "يةكتايى"ى خواى طةورةن و.. شيَواندن و
ئالَؤزاندنى سةرجةم درةوشانةوةكانى ناوة جوانةكانى خواوةنديشة..
لةبةر
ئةوة، هةرِةشةى توندوتيذ و سامناكى خواى طةورة، بة ناوى سةرجةمى بوونةوةران و طشت
ناوة جوانةكانيةوة، لة مرؤظى كافر، عةينى حيكمةتة و.. ئازاردانيشى بة سزايةكى
هةميشةيى، عةينى عةدالَةتة!
ئنجا لةو رِووةوة كة مرؤظ، بة كافرى و
بآطوآيىكردن، لايةنى كاولكارى دةطريَتو، ئةنجامدانى كاريَكى جوزئيش دةبيَت
بةهؤى ئةنجامدانى كاولكارىيةكى طةلـآ سامناك، ئةوا ئةهلى ئيمان بةرامبةر بةو كاولكارانة
ثيَويستيان بة ضاوديَرىيةكى مةزنى خوايى دةبيَت، ضونكة ئةطةر ثاريَزطارى و
ئاوةدانكردنةوةى خانوويةك بة دة ثياوى بةهيَز بسثيَرريَت، هةر تةنها هةولَدانى
سووتاندنى ئةو خانووة لة لايةن منالَيَكى خراثكارةوة ئةو دة ثياوة بةهيَزة ناضار
دةكات دةستةوداميَنى خاوةنى ئةو منالَة ببن و تةنانةت هانا بؤ لاى ثادشايش بةرن..
لةبةر
ئةوة، ئيمانداران طةلـآ ثيَويستيان بة ضاوديَريى خواى طةورة هةية، تاكو بتوانن
لة بةرامبةر ئةو خراثكارانةوة خؤيان رِابطرن.
لةمانةى
ثيَشةوة دةطةينة ئةو ئةنجامةى كة:
ئةو
كةسةى لة "قةدةر" و "جوزئى ئيختيارى" دةدويَت ئةطةر خاوةنى
ئيمانيَكى كاملأ و دلَيَكى دامةزراو بيَت، ئةوا كاروبارى سةرجةم بوونةوةران
تةنانةت خؤيشى بؤ خواى طةورة دةطيَرِيَتةوة و، لةو باوةرِةدا دةبيَت كة هةموو
كاروباريَك لة ذيَر دةستةلآتى خواوةندداية و بةكارسازيى خواى طةورة ئةنجام
دةدريَت. ئةو جؤرة كةسة مافى ئةوةى هةية كة قسة لة قةدةر و جوزئى ئيختيارى بكات،
ضونكة دةزانيَت ض خؤى و ض هةموو شتيَكى تر لة خواى طةورةوةية و،
"بةرثرسيارى" دةخاتة ئةستؤى جوزئى ئيختياريى خؤيةوة كة بة سةرضاوةى
هةموو خراثكارىيةكانى دادةنيَت. ئيتر بةم ثآية ثةروةردطارى خؤى لة بيروباوةرِىدا
بة خاويَنى رِادةطريَت و، لة بازنةى "بةندايةتى"دا دةميَنيَتةوة و،
مل بؤ داخوازى و تةكليفةكانى خواى طةورة كةض دةكات و دةيانخاتة ئةستؤى خؤيةوة و،
لة كردةوة ضاكةكانيشىدا بؤ "قةدةر" دةرِوانيَت تاكو طرفتارى
لةخؤبايىبوون نةبيَت. ئيتر لة بريى فةخر و شانازى، شوكرانةبذيَرى ثةروةردطارى
دةبيَت و، لةو بةلآ و موسيبةتانةشدا كة ديَنة رِيَى، سةيرى "قةدةر"
دةكات و ئارام دةطريَت.
بةلآم
طةر ئةو كةسةى كة لة قةدةرى ئيلاهى و جوزئى ئيختيارى دةدويَت، لة بآئاطايان
بيَت، ئةوا مافى ليَدوان و دةموةردانى لةو باسانةدا نىية! ضونكة بة هاندانى
بآئاطايى و طومرِايىيةوة "دةروونى بةدخواز"ى ئةو كةسة، سةرجةمى
بوونةوةران = كة هى خواى طةورةن = بؤ هؤكارةكان دةطيَرِيَتةوة و، خؤى بة خاوةنى
خؤى دةبينيَت و، كردارةكانى دةداتة ثالأ خؤى و هؤكارةكان. كةضى كةمتةرخةمى و
بةرثرسيارىيةكان دةخاتة ئةستؤى قةدةرةوة! ديارة ئةو كاتةش باسكردنى قةدةر و
جوزئى ئيختيارى = بةم بؤضوونة = بة كاريَكى نارِةوا دادةنريَت و، فيَلَيَكى
دةروونىية بؤ خؤدةربازكردن لة "بةرثرسيارى". كة ئةمةش ثيَضةوانةى
حيكمةتى قةدةر و نهيَنيى جوزئى ئيختيارىية!
ئةم باسة
تويَذينةوةيةكى وردى زانستىية و تايبةتة بة زانايانةوة[1].
ئةطةر
دةلَيَيت:
ضؤن تةوفيق دةخريَت لة نيَوان قةدةر و جوزئى ئيختيارىدا؟
لة
وةلآمدا دةلَيَين: بة حةوت رِوو:
رِووى يةكةم: ئةو خواوةندة دادطةر و دانايةى كة
سةرجةمى بوونةوةران، بة زمانى رِيَكوثيَكى و هاوسةنطىيان، شايةتى لةسةر دادطةرى
و دانايىيةكةى دةدةن، ئةو خواوةندة، جوزئيَكى ئيختياريى ماهييةت نةزانراوى بة
مرؤظ بةخشيوة، تاكو ببيَت بة خولطةى تؤلَة و ثاداشتةكان. جا هةروةك خواوةندى
دادطةرى دانا طةلـآ حيكمةتى هةية كة لة ئيَمة ثةنهانن، بة هةمان جؤر، ضؤنيَتيى
تةوفيق خستنيش لة نيَوان قةدةر و جوزئى ئيختيارىدا ثةنهان و شارراوةية ليَمان،
بةلآم ثةىنةبردنى زانياريى ئيَمة بة ضؤنيَتيى ئةو تةوفيقخستنة ئةوة ناطةيةنيَت
كة لة رِاستىدا نىية.
دووهةم: بآ هيض طومانيَك هةموو مرؤظيَك لة خؤىدا هةست
دةكات كة هةست و ئيختياريَكى هةية و، بة هةستى ناخ(وجدان)ى خؤى بوونى
ئةو ئيختيارة دةزانيَت. ئنجا زانينى ماهييةتى بوونةوةران جياوازة لة زانين و
ثةىبردن بة "بوون"يان، ئةوةتا بوونى زؤر شت بةديهى و بةلَطةنةويستة
لة لامان، كةضى سةبارةت بة ئيَمةوة ماهييةتةكةى تا ئيَستا نةزانراوة ضىية. جا
ئةم جوزئة ئيختيارىيةش دةطونجيَت يةكيَك بيَت لةو زنجيرةية. خؤ هةموو شتيَك لة
ضوارضيَوةى زانياريى ئيَمةدا نىية و، ئاطادار نةبوونمان لة هةر شتيَك بةلَطةى
نةبوونى ئةو شتة نىية.
سآهةم: "جوزئى ئيختيارى" ثيَضةوانةى
"قةدةر" نىية، بةلَكو قةدةر ثشتى جوزئى ئيختيارى دةطريَت، ضونكة
قةدةر جؤريَكة لة زانستى خواى طةورة، خؤ زانستى خواى طةورةش ثةيوةنديى بة
ئيختيارى ئيَمةوة بةستووة. لةبةر ئةوة، قةدةر ثشتى ئيختيار دةطريَتو بةتالَى
ناكاتةوة.
ضوارةم: قةدةر جؤريَكة لة زانست. خؤ
"زانست"يش شويَنكةوتةى "زانراو"ة[2]. واتة:
زانراوةكة لةسةر هةر ضؤنيَتىيةك ببيَت، زانست بة تةواوةتى دةيطريَتةوة و ئاطاى
ليَى دةبيَت و ثةيوةنديى ثيَوة دةبةستيَت و، هةرطيز بة ثيَضةوانةوة نىية تا
زانراو شويَنكةوتةى زانست بيَت. واتة ياسا و دةستوورةكانى زانست بناغةيةك نين بؤ
ئةوةى (لة رِووى بوونى دةرةكىيةوة) زانراوةكة هةلأبسوورِيَنن، ضونكة زات و بوونى
دةرةكيى خودى زانراوةكة ضاوى لة ويست(إرادة)ة و ثالَى بة توانست(القدرة)ةوة داوة.
ئنجا
"ئةزةل"يش بريتى نىية لة كؤتايى زنجيرةى رِابوردوو، تاكو بكريَت بة
بناغةيةك بؤ بوونى شتان و، بة ناضارى شتان بةو ثآية تةسةوور بكريَن. نةخيَر..
بةلَكو ئةزةل وةك دةورةدانى ئاسمان واية بة زةوىدا و، بة ويَنةى دةركةوتنى شتان
لةناو ئاويَنةيةكدا كة لة بةرزايىيةوة دابنريَت ئةزةليش دةورةى رِابوردوو و
ئيَستا و ئايندةى داوة. لةبةر ئةوة، هةرطيز كاريَكى رِاست و رِةوا نىية كة مرؤظ
= بة خةيالأ = سةرةتايةك لة لايةنى رِابوردوودا بؤ ئةو زةمانة دريَذخايةنة دابنيَت
كة لة بازنةى "مومكينات"داية و ثاشان بضآ ناوى "ئةزةل"ى لـآ
بنيَت و، ئنجا شتانيش بة نؤرة و يةك لة دواى يةك برِؤنة ناو ئةو زانستة ئةزةلىية
و، مرؤظ = بة وةهمى خؤى = خؤيشى لة دةرةوةى ئةو زانستة ئةزةلىية دابنيَت و،
ثاشان لةسةر ئةم بناغةية موحاكةمةيةكى عةقلَى ساز بكات!
سةيرى
ئةم نموونةية بكة، با ئةم نهيَنىيةت بؤ ئاشكرا ببيَت:
ئةطةر
ئاويَنةيةكت لة دةستدا بيَت و وات دانا كة ئةو ماوة(مسافة)يةى
دةكةويَتة لاى رِاستى ئاويَنةكة رِابوردوو بيَت و ماوةكةى لاى ضةثيشى داهاتوو
بيَت. جا ئةو ئاويَنةية تةنها ئةو شتانةى تيَدا دةردةكةون كة لة بةرامبةريةوةن و
بة يةك تةرتيبى يةك لة دواى يةكى ديارىكراو هةردوو لاكةى تيَدا دةردةكةون و،
زؤربةى ئةو دوو لايةى ثيَكةوة تيَدا جآ نابيَتةوة، ضونكة تا ئاويَنةكة نزمتر بيَت
ماوةى كةمترى تيَدا دةردةكةويَت، بةلآم ئةطةر ئاويَنةكة تا دةتوانرآ بةرز
بكريَتةوة ئةوا بازنةكةى بةرامبةريشى تيَدا فراوان دةبيَت، بةم جؤرة هةتا وردة
وردة ئاويَنةكة سةربخريَت ئةوا لة يةك كاتدا هةردوو ماوةكةى تيَدا دةردةكةون و،
ئاويَنةكة لةم دؤخةىدا هةموو ئةو حالَةتانةى تيَدا دةبينريَن كة لة هةردوو
ماوةكةدا رِوو دةدةن. ئيتر لةم كاتةدا ناوتريَت كة: ئةو حالَةتانةى لة يةكيَكى ئةو
دوو لايةدا رِوو دةدةن ثيَش ئةوى تريانة، يان دواى ئةوى تريانة، يان وةكو يةك
وان.
قةدةرى
خواى طةورةش بة هةمان جؤرة، ضونكة لةبةر ئةوةى بةشيَكة لة "زانستى
ئةزةلى" و، زانستى ئةزةليش وةك فةرموودةى ثيرؤز دةرىخستووة: (لة ثلةيةكى
هيَندة بلَندداية كة سةرجةمى ئةو شتانةى بوون و ئةوانةش كة لةمةولا دةبن،
دةطريَتةوة) ئةوا نة ئيَمة و نة دادوةرىية ذيرىيةكانمان، لةم زانستة بةدةر نيين
تاكو خؤمان لة دةرةوةى ئةم زانستة دابنيَين و تةنها بة ئاويَنةيةك تةسةوورى بكةين
كة كةوتبيَتة ماوةى رِابوردووةوة!!
ثيَنجةم: قةدةرى خواى طةورة بة تةنها يةك تةعةللوق و
ثيَكةوة ثةيوةندى دةكات بة هةريةك لة "هؤكار" و "بةهؤكراو".
واتة ويستى خواى طةورة جاريَك ثةيوةندى ناكات بة "موسةببةب" واتة
بةهؤكراوةكةوة و جاريَكى تريش بة هؤكارةكةوة.
بة
واتايةكى تر: ئةو "بةهؤكراو"ة بةو "هؤكارة" رِوو دةدات.
لةبةر ئةوة، نابآ بوتريَت: مادةم مردنى فلآن كةس لة فلآن كاتدا دةستنيشان(تقدير) كراوة،
ئيتر ئةو مرؤظة تاوانى ضىية كة لة رِيَى ويستة جوزئىيةكةيةوة بة تفةنط تةقةى لـآ
دةكات؟ خؤ ئةطةر تةقةشى لـآ نةكرداية هةر دةمرد!
ثرسيار: بؤضى دةبآ
ئةمة نةوتريَت؟
وةلآم: ضونكة
"قةدةر" مردنى ئةوى بةو تفةنطة دةستنيشان كردووة، كةواتة ئةطةر وا
دابنيَيت ئةو تةقةى لـآ نةكات ئةوا لةو كاتةدا ئةوةش دادةنيَيت كة قةدةر ثةيوةنديى
بة مردنيةوة نةدةكرد، ئيتر بةضى برِيار دةدةى كة هةر دةمرد؟! مةطةر رِيَبازى
ئةهلى سوننةتو جةماعةت واز لـآبهيَنيت و برِؤيتة ناو ئةو تاقمة طومرِايانةى كة
تةسةوورى قةدةريَكى جيايان بؤ "هؤكار"ةكة و قةدةريَكى تريان بؤ
"بةهؤكراو"ةكة كردووة، وةك جةبرىيةكان.. يان "ئينكاريى
قةدةر" بكةيت بة ويَنةى موعتةزيلةكان. بةلآم ئيَمةى ئةهلى حةق دةلَيَين:
ئةطةر تةقةى لـآ نةكرداية مردنةكةى لاى ئيَمة نةزانراوة. جةبرىيةكان دةلَيَن:
تةقةشى لـآ نةكرداية هةر دةمرد. كةضى موعتةزيلةكان دةلَيَن: طةر تةقةى لـآ نةكات
نامريَت.
شةشةم[3] :
"مةيةلان" كة بناغةى سةرةكيى جوزئى ئيختيارىية، بةلاى رِيَرِةوى
"ماتوريدى"يةوة شـتيَكى طويَرةيى(اعتبارى)ية و دةكرآ
بة دةستى مرؤظ بيَت، كةضى بةلاى رِيَرِةوى "ئةشعةرى"يةوة شتيَكى
مةوجوودة و بةدةست مرؤظ نىية. بةلآم ثيَيان واية كة هةلَسوكةوتكردن لةم
مةيةلانةدا شتيَكى ئيعتبارىية و بة دةستى مرؤظة. لةبةر ئةوة، ض ئةو مةيةلانة و ض
هةلَسوكةوتكردن تياىدا، دوو شتى طويَرةيين و بوونى دةرةكيى خاوةن حةقيقةتيان
نىية. خؤ بوونى شتى طويَرةييش ثيَويستى بة هؤكاريَكى تةواوةتيى ئةوتؤ نىية كة بة
زةروورةت داخوازى هةلَطرتن و نةهيَشتنى ئيختيار بيَت، بةلَكو ئةطةر هؤكارى ئةو
شتة طويَرةيىية كةوتة دؤخى ثلةى "رِوجحان"ةوة، ئةوا دةطونجآ بميَنيَتةوة
و دةشطونجآ هةر لةو دةمةدا مرؤظ وازى لـآ بهيَنيَت، ئا لةو ساتةدا قورئان بة مرؤظ
دةلَيَت: ئةمة كردةوةى خراثة، مةيكة!
بةلَآ،
ئةطةر مرؤظ بةديهيَنةرى كردارةكانى بواية و تواناى بةديهيَنانى ببواية ئةوا
ئيختيار لة طؤرِآدا نةدةما و هةلَدةطيرا، ضونكة قاعيدةى برِياردراوى زانستى
ئوسوولأ و حيكمةت لةم بوارةدا ئةوةية كة: "ما لم يجب لم
يوجد"
واتة طةر هةر شتيَك بوونى ثيَويست نةبيَت نايةتة "وجوود". بةو واتايةى
دةبآ ئةو شتة "هؤكارى تةواوةتى"ى هةبيَت ئنجا ديَتة وجوود. خؤ
"هؤكارى تةواوةتى"ش بة "زةروورةت" و "وجوب" داخوازى
بةهؤكراو(معلول)ةكة دةبيَت. ئةو كاتةش "ئيختيار" لة طؤرِآدا ناميَنيَت!
ئةطةر
دةلَيَيت:
(تةرجيحدانى بآ تةرجيحدةر كاريَكى مةحالَة، كةضى بةدةستهيَنان(الكسب)ى مرؤظ، كة
تاوآ بة ئةنجامدانى كار و تاويَكى تر بة ئةنجامنةدانى، ناوى شتى ئيعتيباريتان
لـآ ناوة، داخوازى ئةوة دةبيَت كة لة كاتى نةبوونى تةرجيحدةرى موجيبدا تةرجيحى
بآتةرجيحدةر بدريَت، ئةمةش طرنطترين بناغةكانى زانستى كةلام
هةلَدةوةشيَنيَتةوة)؟!
وةلآم:
خؤتةرجيحدان(الترجح)ى بآ
تةرجيحدةر (واتة بآ هؤكاريَكى تةرجيحدةر) مةحالَة، نةك تةرجيحدان(الترجيح)ى بآتةرجيحدةر،
كة دروستة و لة واقيعدا هةية. ضونكة ويستى خواى طةورة = كة يةكيَكة لة سيفةتةكانى
= ئةم كارة دةطريَتة ئةستؤ (واتة ئيختيارى خواى طةورة دةبيَت بة تةرجيحدةر).
ئةطةر
دةلَيَيت:
مادةم ئةو كةسةى قةتلَةكةى بةدىهيَناوة خواى طةورةية، ئيتر بؤضى بة من دةوتريَت:
قاتلأ؟
وةلآم: بةثيَى
قاعيدةى عيلمى صةرف: "ئيسمى فاعل"[4] لة
"مةصدةر" وةردةطيريَت كة شتيَكى طويَرةيىية و، هةرطيز لة ئةنجامى
مةصدةرةكة وةرناطيريَت كة كاريَكى سابت و ديارىكراوة. جا مةصدةرةكة لةم كيَشةيةدا
دةستكةوتةكةى ئيَمةية و ئيَمة ناونيشانى قاتلَمان لة ئةستؤداية، بةلآم ئةنجامى
مةصدةرةكة بةديهاتووى خواى طةورةية.
جا
هةر شتيَك بؤنى "بةرثرسيارى"ى لـآبيَت هةرطيز لة ئةنجامى مةصدةرةكة
وةرناطيريَت و لةو ئيشتيقاق ناكريَت.
حةوتةم: "ويستى جوزئى" يان "جوزئى
ئيختيارى"ى مرؤظ لاوازة و شتيَكى ئيعتيبارىية، كةضى خواى طةورة كة خاوةنى
دانستى رِةهاية، ئةو ويستة جوزئىية لاوازةى كردووة بة مةرجيَكى ئاسايى بؤ ويستة
كوللىيةكةى خؤى. واتة وةك بلَيَى خواى طةورة لة واتا و ناوةرؤكدا دةفةرمويَت:
"ئةى بةندةكةى خؤم! تؤ هةر رِيَطايةك هةلَبذيَريت من بؤ ئةو رِيَطاية
دةتدةمة بةر. لةبةر ئةوة، "بةرثرسيارى" تةنها لة ئةستؤى خؤت
داية".
بؤ
نموونة: ئةطةر منالَيَكى دةستةوسانى لاوازت لةسةر شانت هةلَطرت و سةربةستيت داية
دةست خؤى و ثيَت وت: ض جيَطايةكت دةويَت دةتبةم بؤ ئةوآ، منالَةكةش داواى كرد بؤ
سةر ضيايةكى مةزن سةرى بخةيت و تؤش بردت بؤ ئةوآ. بةلآم منالَةكة لةوآ نةخؤش كةوت
يان كةوتة خوارةوة، بآطومان ثيَى دةلَيَيت: تؤ خؤت داواى ئةمةت كرد. ئيتر
سةرزةنشتى دةكةيت و، جطة لة ئازارةكةى خؤى، ئازارى زللةى تةمآدانيشى بؤ زياد
دةكةيت! خواى طةورةش = ولله المثل الأعلى = بة هةمان جؤرة،
ئةوةتا ئةو خواوةندةى كة "أحكم الحاكمين"ة،
"ويست"ى ئةم عةبدةى خؤى، كة لةوثةرِى لاوازىداية، كردووة بة مةرجيَكى
ئاسايى بؤ ويستة هةمةكىيةكةى خؤى.
ثوختةى ئةم قسانة:
ئةى
ئادةميزاد! تؤ خاوةنى "ويست"يَكيت كة هةرضةندة لةوثةرِى لاوازىداية،
كةضى لة خراثكارى و كاولكارىدا دةستى دريَذة و لة ضاكةكارىدا دةستى كورتة. ئةم
ويستةش ئةوةية كة ناوى "جوزئى ئيختيارى"ى لـآنراوة. جا تؤش = ئةى مرؤظ!
= "دوعا و ثارِانةوة" لةناو يةكيَك لة دةستةكانى ئةو ويستةتدا دابنآ،
تاكو دريَذ ببيَت و بطات بةو بةهةشتةى كة يةكيَكة لة بةروبوومةكانى زنجيرةى ضاكةكارىيةكان
و، بؤ ئةوةى بطةيت بة بةختةوةريى هةميشةيى كة يةكيَكة لة طولَةكانى طولَزارى
بةهةشت.. دةستةكةى ترى ئةو ويستةشت "داواى ليَخؤشبوون"(الاستغفار)ى تيَدا
دابنآ، تاكو هيَندة كورت ببيَتةوة كة نةطاتة خراثكارىيةكان و بةرى درةختة نةفرةت
لـآكراوةكة كة درةختى زةققومى دؤزةخة! واتة "ثارِانةوة و تةوةككول"
هيَزيَكى طةورة بة مةيلى خيَر دةبةخشن و، "تؤبة و ئيستيغفار"يش مةيلى
خراثكارى دةشكيَنن و رِآ لة سنوورشكاندنةكانى دةطرن.
ثيَشةكى:
هةموو
شتيَك ثيَش ئةوةى ببيَت و دواى ئةوةش كة دةبيَت، لة كتيَبيَكدا نووسراوة.
قورئانى ثيرؤز لة زؤر ئايةتى ثيرؤزىدا بة رِاشكاوى ئةمةى رِاطةياندووة، وةك: (وَلا
رَطْبٍ وَلا يَابِسٍ اِلاّ في كِتَابٍ مُبِين) (الأنعام:59).
ئنجا
سةرجةمى بوونةوةرانيش = كة قورئانى طةورةى قودرةتى خواوةندة = بة ئايةتةكانى:
رِيَسا و، هاوسةنطى و، رِيَكوثيَكى و، ئيمتيازو، ويَنةكيَشان و،
ئارايشتدان و، ئايةتة تةكوينىيةكانى ترى هاوضةشنيان، تةسديقى ئةو حوكمةى
قورئان دةكةن.
بةلَآ، نووسينة رِيَكوثيَكةكانى كتيَبى
بوونةوةران و هاوسةنطبوونى ئايةتةكانى، شايةتن لةسةر ئةوةى كة هةموو شتيَك
نووسراوة. بةلَطةش لةسةر ئةوةى كة هةموو شتيَك ثيَش ئةوةى ثةيدا ببيَت نووسراوة و
تةقدير كراوة، هةموو ئةو "بنةما" و "تؤو" و
"ئةندازة" و "ويَنانة"ن كة دةبن بة شايةتى رِاست لةسةرى..
ضونكة
"تؤوةكان" = لة رِاستىدا = بريتين لة ضةند ورديلة سندووقيَكى ناسك كة
كارطةى: (ك.ن) داىهيَناون
و، "قةدةر"يش ثيَرِستة بضكؤلةى ويَنةى ئةوى تيَدا داناوة و، توانستيش
= بةثيَى ئةندازةى دةستنيشانكراوى قةدةر = موعجيزة مةزنةكانى خؤى لةسةر ئةو تؤوة
بضووكانة بنيات دةنيَت و لةم ثيَناوةدا طةرديلةكان دةخاتة كار. بةو واتايةى كة
سةرجةمى ئةو كار و رِووداوانةى بةسةر درةختدا ديَن لة حوكمى ئةوةدان كة لة
تؤوةكةىدا نووسرابن، ضونكة تؤوةكان لة خؤياندا سادةن و ماددةكانيشيان لة يةك
دةضنو جياوازىيان لة نيَواندا نىية.
ثاشان
ميقدار و "ئةندازة"ى رِيَكخةرى هةموو شتيَك بة ئاشكرا
"قةدةر" دةردةخات. ئةوةتا طةر بة وردى سةيرى هةر زيندةوةريَك بكريَت
دةردةكةويَت كة ئةو زيندةوةرة خاوةنى شيَوة و ئةندازةيةكة و، دةلَيَى لة قالَبيَك
دةرهاتووة كة لةوثةرِى حيكمةت و وردةكارىدا بيَت! بة رِادةيةك كة دةرىدةخات:
وةرطرتنى ئةو ئةندازة و شكلأ و شيَوةية لة لايةن ئةو زيندةوةرةوة يان هى قالَبيَكى
مادديى نائاسايى وةهاية كة تابلَيَى ثيَضاوثيَض و سووض و ثةنا و لار و لةويَريى
تيَدا بيَت.. ياخود توانستى خواى طةورة بة قالَبيَكى مةعنةويى زانيارى و هاوسةنطى
قةدةر ئةو شكلأ و شيَوةيةى بة بةر برِيوة و كردوويةتة بةر ئةو درةختة يان ئةو
زيندةوةرة.
ئيَستا
سةرنج لةم درةختة يان لةم زيندةوةرة بدة، دةبينيت طةرديلة كةرِ و كويَرة
بآطيانةكان، كة هيض هةست و نةستيَكيان تيَدا نىية و شيَوةشيان لة يةك دةضيَت،
لة طةشةكردنى شتان و ئةندامةكانى ئةو درةختة يان ئةو زيندةوةرةدا، دةجوولَيَن و
ثاشان لة ضةند سنووريَكى ديارىكراودا بة ويَنةى يةكيَكى شارةزا و زانا بة جآ و
شويَنى سوود و بةروبوومةكان رِادةوةستن، ثاشان شويَنةكانيان دةطؤرِن بة ضةشنيَك
كة دةلَيَى ئامانجيَكى يةكجار مةزنيان لةم جآطؤرِينةدا ببيَت!
واتة:
"طةرديلةكان" بةثيَى ئةم ئةندازة و قالَبة مةعنةوىيةى كة لة قةدةرةوة
هاتووة و بةطويَرةى ئةو فةرمانة مةعنةوىيةى كة لةو ئةندازةيةوة بؤيان دةردةضيَت،
دةجوولَيَن و رِةفتار دةكةن.
جا
مادةم تا ئةم رِادةية قةدةر لة شتة ماددىية بينراوةكاندا ببيَت و دةربكةويَت،
ئةوا دةبآ بارودؤخى هةموو ئةو شتانةى كة هةن و ئةو ويَنة و شيَوانةش كة دةيانثؤشن
و ئةو جموجوولآنةش كة بة دريَذايى رِؤذطار ئةنجاميان دةدةن، بة هةمان جؤر،
هةموويان شويَنكةوتةى رِيَكوثيَكيى ئةندازة ديارىكراوةكانى "قةدةر"
بن.
بةلَآ،
دوو درةوشانةوةى قةدةر لة "تؤو"دا هةية، واتة: بة دوو شيَوة قةدةرى
تيَدا دةردةكةويَت:
يةكةم:
دةركةوتنيَكى "بةديهى"ية و، بة ئاماذة "كيتابـى
موبين"
دةردةخات، كة ناونيشانى ويستى خواى طةورة و فةرمانة تةكوينىيةكانة.
دووهةم:
دةركةوتنيَكى "نةزةرى"ية، واتة: بة ذيرى ثةيى ثآ دةبريَت. ئةم يةكةيان
بة هيَما "ئيمامى
موبين"
رِادةطةيةنيَت كة ناونيشانى فةرمان و زانستى خواى طةورةية.
هةرضى
"قةدةرى بةديهى"يشة بريتىية لة: بارودؤخ و، ضؤنيَتى و، شكلأ و شيَوة
"ماددى"يةكانى ئةو درةختة، كة هةموويان لةو تؤوةدا دانراون و لة
ثاشةرِؤذدا بةرجةستة دةبن و بة ضاو دةبينريَن.
"قةدةرى
نةزةرى"ش بريتىية لةو بارودؤخ و شكلأ و شيَوة و جموجوولأ و تةسبيحاتانةى
"دريَذايى ذيانى درةخت" كة لةو تؤوة بةدىدةهيَنريَن و بة "ميَذووى
ذيانى درةخت" ناو دةبريَن. جا ئةو بارودؤخ و شكلأ و شيَوة و كاروبارانة، هةموو
كاتيَك ئالأوطؤرِيان بةسةردا ديَت، كةضى لةطةلأ ئةوةشدا هةميشة ئةندازةيةكى
قةدةريى رِيَكوثيَكيان هةية. وةك بة ئاشكرا لة ثةل و طةلآى درةختةكاندا
دةبينريَت.
جا
ئةطةر لة شتة ئاسايى و سادةكاندا "قةدةر" ئاوا دةربكةويَت، ئةوا دةبآ
شتان = ثيَش بوون و ثةيدابوونيان = هةموويان لة كتيَبيَكدا نووسرابن. ئةمةش
دةتوانريَت بة كةميَك بيرلـآكردنةوة مرؤظ ليَى تآبطات و ثةيى ثآ ببات.
بةلَطةى
ئةوةش كة: هةموو شتيَك = دواى ثةيدابوونى = ميَذووى ذيانةكةى نووسراوة، ئةو طشت
بةروبوومانةية كة هةوالَى "كيتابى موبين" و
"ئيمامى موبين"مان دةدةنآ و.. هيَزى ثاريَزكار(الحافظة)ى مرؤظيشة كة
ئاماذة بؤ "لوح
المحفوظ"
دةكات و هةوالَى بوونى ئةو لةوحة رِادةطةيةنيَت.. هةموو يةكيَك لةمانة، نيشانة و
شايةتيَكى رِاستن لةسةر نووسراويى ميَذووى ذيانى شتان لة دواى ثةيدابوونيان.
بةلَآ،
"تؤو"ى هةموو بةريَك = كة لة حوكمى دلَى ئةو بةرةداية = دوارِؤذ و
ميَذووى ذيانى سةرجةمى بةسةرهاتةكانى درةختةكةى تيَدا دةنووسريَن.
هةروةها
هيَزى ثاريَزكارى مرؤظيش = كة لة بضووكىدا هيَندةى تؤوة خةرتةلةيةك دةبيَت =
دةستى "قودرةت"ى خواى طةورة زؤر بة وردى و بة قةلَةمى "قةدةر":
ميَذووى ذيانى مرؤظ و بةشيَك لة رِووداوةكانى جيهانى رِابوردووى ئةوى تيَدا
دةنووسيَت. وةك بلَيَى "هيَزى ثاريَزكار"ى مرؤظ بةلَطةنامة و
ثةيماننامةيةكى بضووكى لاثةرِةى كردةوةكان(صحيفة الأعمال) بيَت و،
دةستى قودرةت دابيَتى بة مرؤظ و، لة طؤشةيةكى ميَشكىدا بؤى دانابيَت، تاكو يادى
كاتى ليَثرسينةوةى ثآ بكاتةوة و دلَنياشى بكات كة دروستكردنى ئةم ئالأوطؤرِ و
فةنا و زةوال و نةمانانة بؤ ئةوةية كة ئاويَنةى "مانةوة" بن و خواوةندى
بةتواناش ويَنةى (هوية)ى[5] شتانى فانى و
لةناوضوويان تيَدا دةكيَشيَت و، ضةند لةوحيَكن كة خواوةندى ثاريَزكارى زانا واتاى
شتة فانىيةكانيان تيَدا دةنووسيَت.
لةمانةى ثيَشةوة تآدةطةين كة:
لة
كاتيَكدا ذيانى رِووةك، كة نزمترين و سادةترينى جؤرةكانى ذيانة، تا ئةم رِادةية
ملكةضى رِيَساى "قةدةر" بيَت، ئةوا دةبآ ذيانى مرؤظ، كة لة بةرزترينى
ثلةكانى ذيانداية، بة خؤى و سةرجةم بةش و لق و ثةلةكانيةوة، بة قةلَةمى
"قةدةر" نووسرابيَت و شيَوةكانيشيان بة ثيَوةرى قةدةر كيَشرابيَت.
بةلَآ،
هةروةك دلَؤثة بارانةكان هةوالَى هةوريان ثآية و، نمى ئاوةكانيش بةلَطةى بوونى
كانياوةكانن و، بةلَطةنامةكانيش ئاماذة بؤ بوونى تؤمارة طةورةكان دةكةن.. بة
هةمان جؤر: بةرى درةخت و، ئاوى مةنى و، ناوك و تؤوةكان و، ويَنة و شيَوةكان،
كة لةبةر ضاوماندان و لة حوكمى ضةند نميَكى قةدةرى بةديهى (واتة رِيَكوثيَكيى
مادديى ناو زيندةوةران)دان و، وةك ضةند دلَؤثيَكى قةدةرى نةزةرى (واتة
رِيَكوثيَكيى مةعنةوى و زيندةيى) وان و، بة ويَنةى بةلَطةنامةكانى ئةو قةدةرة
نةزةرىيةن.. هةموو ئةمانة، بة هةمان جؤر و بة بآطومانى، دةبن بة بةلَطة لةسةر:
"كيتابـى
موبين"
كة تؤمارى ويستى خوا و فةرمانة تةكوينىيةكانيةتى و..
"ئيمامى
موبين"يش
كة لةوحى مةحفووظ و ديوانى زانياريى خواى طةورةية.
ئةنجام:
مادةم
ئيَمة دةبينين كة: يةك بة يةكى طةرديلةكانى هةموو زيندةوةريَك، لة دةمى نةش و نما
و طةشةكردنىدا، بةرةو ضةند سنوور و كؤتايىيةكى لار و ثيَضاوثيَض دةرِوات و لةوآ
رِادةوةستيَت و ئنجا رِيَطاكةى دةطؤرِيَت تاكو لةو كؤتايىيانةدا حيكمةت و سوود و
بةرذةوةندى بةرهةم بهيَنيَت، ئةوا بة ئاشكرا و بةداهةت دةزانريَت كة: ويَنةى
ئةندازةى رِوالَةتيى ئةو شتة بة قةلَةمى قةدةر نووسراوة.
بةم
جؤرة، "قةدةرى بةديهى و بينراو" دةبيَت بة بةلَطة لةسةر ئةو سنوورة
رِيَكوثيَك و بةرهةمبةخش و كؤتايىية بةسوودانةى حالَةتة مةعنةوىيةكانى ئةو
زيندةوةرانة، كة ئةوانيش بة قةلَةمى قةدةر ويَنةيان كيَشراوة. كةواتة
"قودرةت" سةرضاوةية و "قةدةريش" رِاستةية، قودرةت لةسةر
رِاستةى قةدةر ئةو كتيَبة مةعنةوىيةى واتا و ناوةرؤكةكانى ئةو زيندةوةرة
دةنووسيَت و شيَوةكةى دةكيَشيَت!
مادةم
بة بآطومانى ثةى دةبةين بةوةى كة هةرضى سنوور و بةروبووم و كؤتايى خاوةن حيكمةت
هةن، تيَكرِا بة قةلَةمى قةدةرى ماددى و مةعنةوى ويَنةيان كيَشراوة، ئةوا دةبآ
سةرجةمى ئةو حالَةت و بارودؤخانةى زيندةوةريش كة لة دريَذايى ذيانىدا بةسةريان
دةبات، بة هةمان جؤر بة قةلَةمى ئةو قةدةرة نووسرابن و ويَنةيان كيَشرابيَت،
ضونكة هةرضةند لة ماوةى ذيانىدا ضةندين ويَنة و شكلأ و شيَوة دةطؤرِيَت، كةضى
ميَذووى ذيانى بة رِيَكوثيَكى و بةثيَى رِيَسا بةسةر دةضيَت. جا مادةم قةلَةمى
قةدةر بةسةر هةموو زيندةوةراندا فةرمانرِةوا و دةستةلآتدار بيَت، بآطومان دةبآ
ميَذووى ذيانى مرؤظيش = كة كاملَترينى بةروبوومى درةختى جيهان و، جآنشينى زةوى
و، هةلَطرى ئةمانةتى هةرةمةزنة = لة هةموو شتيَك زياتر ملكةضى "قانوونى
قةدةر" بيَت.
طةر كةسيَك بلَيَت:
قةدةر
كةلةثضةى كردووين و سةربةستيى لـآسةندووينةتةوة، ئايا نابينيت "ئيمان بة
قةدةر" قورسايى دةهاويَتة سةر "دلأ" و بيَزاريش لة
"طيان"دا ثةيدا دةكات، لة كاتيَكدا كة دلأ و طيان تاسةمةندى سةربةستى
و بلآوبوونةوة و طةشت و طةرِانن؟
لة وةلآمدا دةلَيَين:
نةخيَر
هةرطيز وا نىية.. "قةدةر" هةروةك نابيَت بة مايةى دلَتةنطى، لة هةمان
كاتيشدا رِؤحسووكى و حةوانةوة و دلَخؤشى و رِووناكىيةكى هيَندة بآسنوور بة دلأ
و طيانى مرؤظ دةبةخشيَت كة ئاسايش و ئارامى و حةوانةوة و دلَنيايى بؤ مرؤظ
دةهيَنيَتةدى. ضونكة ئةطةر مرؤظ ئيمانى بة "قةدةر" نةبيَت دةبآ لة
بازنةيةكى تةسك و لة نيَوان سةربةستىيةكى جوزئى و خؤرِزطاركردنيَكى كاتىدا، بة
ئةندازةى دنيا كؤلَى قورس لة ئةستؤى لاوازى "طيان"ى خؤى بنيَت! ضونكة
مرؤظ لة لايةكةوة ثةيوةنديى لةطةلأ سةرانسةرى بوونةوةراندا هةية و، ئامانج و
ئاواتةكانيشى = لة لايةكى ترةوة = ئةوةندة زؤرن كة هةر كؤتايىيان ثآ نايةت، كةضى
لة بةرامبةر هةموو ئةوانةوة توانست و ويست و سةربةستىيةكةى خؤى هيَندة كةم و
دةستكورتة كة هيَشتا بةشى هيَنانةديى يةك لة مليؤنى ئةو ئامانج و ئاواتانةى
ناكةن!! ئا ليَرةدا تآدةطةين كة ئةطةر مرؤظ ئيمانى بة قةدةر نةبيَت ضةندة طرفتارى
قورسايى مةعنةوى دةبيَت و تا ضةندةش جيهانة مةعنةوىيةكةى سامناك و ترسناك
دةردةضيَت!
بةلآم
"ئيمان بة قةدةر" وا لة مرؤظ دةكات كة هةموو ئةو كؤلآنة لة ئةستؤى خؤى
دابمالَيَت و بيانخاتة ناو كةشتيى قةدةرةوة! كة ئةمةش دةبيَتة مايةى
ئةوةى حةوانةوةيةكى تةواوى ثآ ببةخشيَت و، بةم ئيمانة مةيدانيَكى يةكجار فراوانى
هاتوضؤكردن لة بةردةم "طيان" و "دلأ"ى مرؤظدا دةكريَتةوة و
لة رِيَى طةيشتنيان بة كةمالآتياندا بة سةربةستىيةكى رِاستةقينة و تةواو لةو
مةيدانةدا دةرِؤن و هةنطاو دةنيَن.
هةر
ئةم ئيمانة، سةربةستىية جوزئىيةكةى نةفسى بةدخواز(النفس الأمارة
بالسوء)
لةو نةفسة دةسيَنيَتةوة و، فيرعةونايةتى و ثةروةردطاريَتىيةكةى دةشكيَنيَت و،
لة هةلَسوكةوتة ضةواشة و هةلَةشةكانى كةم دةكاتةوة و سنووريَكيان بؤ دادةنيَت.
"ئيمان
بة قةدةر" هيَندة بةلةزةتة كة هيض تام و ضيَذيَكى ديكةى ثآ ناطات و
بةختةوةرىيةكة هيض بةختةوةرىيةكى ترى لة دوا نىية! جا لةبةر ئةوةى ناتوانين
ثيَناسةى "لةزةت" و "بةختةوةرى" بكةين، ناضارين بةم
نموونةيةى خوارةوة ثةنجةيان بؤ رِابكيَشين:
دوو
ثياو ثيَكةوة دةرِؤن بؤ ثايتةختى ثادشايةكى مةزن و دةضنة ناو كؤشكى ثرِ لة شتانى
سةير و سةرسوورِهيَنةرى ثادشاوة. يةكيَكيان: ثادشا ناناسيَت و، دةيةويَت بة
دزىيةوة لةناو كؤشكةكةدا نيشتةجآ ببيَت و، ذيانى لةوآدا بة زةوتكردنى ئةو مالأ
و سامانانة بةسةر بةريَت و، لةناو باخضةى كؤشكةكةدا كار بكات. بةلآم بةرِيَوةبردن
و كاربةرِآكردنى ئةو باخضةية و رِيَكخستنى دةرامةتةكانى و بةطةرِخستنى مةكينة و
ئاميَرةكانى و رِؤزىدانى زيندةوةرة نامؤ و سةيرةكانى و كارة قورسةكانى ترى
هاوضةشنى ئةمانة، طرفتارى نيطةرانى و دلَةتةثآيةكى بةردةواميان كرد، بة
رِادةيةكى ئةوتؤ كة ئةو باخضة رِةنطينة بةهةشتئاسايةى لة بةرضاودا وةك دؤزةخيَك
لـآ هات و نةيدةتوانى تياىدا بذى، ضونكة خةفةت و ئازارى بةدةست هةموو ئةو
شتانةوة دةضةشت كة لة سةرثةرشتىكردن و بةرِيَوةبردنياندا دةستةوسان دةبوو،
هةردةم كاتةكانى بة ئاخ و حةسرةت و ثةذارةوة بةسةر دةبرد. تا لة ئةنجامدا، لة
تؤلَةى بآئةدةبى و رِةفتارى هةلَة و خراثى خؤى و بؤ مةبةستى تةمآكردنى، خراية ناو
بةنديخانةوة.
بةلآم
ثياوى دووهةم: ثادشا دةناسيَت و، خؤى بة ميوانى ئةو دادةنيَت و، لةو باوةرِةداية
كة: سةرجةم كاروبارةكانى كؤشك و باخضةكة بةوثةرِى ئاسانى و بةثيَى رِيَسا و ياسا و
لةسةر بةرنامة و نةخشة و ثلانيَكى دةستنيشانكراو بةرِيَوةدةبريَن و، هةرضى قورسى
و ئةركى سةخت هةن بة ياساى ثادشاى دةسثاردن و، بة دلَنيايىيةكى تةواوةتى و
بآطةردىيةكى تةواو سوودى لة ضيَذ و لةزةتةكانى ئةو باخضة رِةنطينة بةهةشتئاساية
وةردةطرت و، دةيبينى هةموو شتيَك بة رِاستى جوانة و، ثشتى بة سؤز و بةزةيى ثادشا
و جوانيى ياسا كارطيَرِةكانى ئةو دةبةست.. بةم جؤرة، ذيانى خؤى لةوآدا، لة
ناوةندى ضيَذ و لةزةت و بةختةوةريى تةواوةتىدا، بةسةر دةبرد.
بؤ
خؤت لةم نموونةيةوة لة نهيَنىيةكى: "مَنْ آمَنَ بالقَدَرِ أَمِنَ مِنَ
الكَدَرِ"
تآبطة!
ئةطةر
دةلَيَيت:
لة باسى يةكةمدا ضةسثيَنرا كة هةموو شتيَكى قةدةر خيَر و جوانة، تةنانةت ئةو
شةرِةش كة لة قةدةرةوة ديَت هةر خيَرة و ناشيرينىيةكةشى جوانة.. بةلآم خؤ ئةو
بةلآ و موسيبةتانةى كة لةم خانةيةى دنيادا نازلأ دةبن ئةم برِيارة زامدار دةكةن و
ئةم ضةسثانةش لة جيَى خؤىدا دةلةقيَنن؟
لة
وةلآمدا دةلَيَين:
ئةى
نةفسى خؤم و ئةى هاورِيَكةم!
ئةى
ئةو دوانةى كة لةبةر سؤز و شةفةقةتى لةسنووربةدةرتان ئازارى زؤر دةضيَذن!
بزانن
كة:
"بوون"
سةرانسةر خيَرة و.. "نةبوون"يش سةرتاثا شةرِ و خراثةى بآطومانة.
بةلَطةش لةسةر ئةمانة بريتىية لةوةى كة هةرضى ضاكة و كةمالآت و رِةوشت و خووى باش
هةن هةموويان دةطةرِيَنةوة بؤ "بوون" و، بناغةى سةرجةمى طوناهةكان و
بةلآ و موسيبةت و ناتةواوىيةكانيش "نةبوون"ة.
جا لةبةر ئةوةى "نةبوون" شةرِيَكى
سةرتاسةرىية، ئةوا ئةو حالَةت و بارودؤخانةى كة ئةنجامةكانيان
"نةبوون"ة يان بؤنى "نةبوون"يان لـآ ديَت، ئةوانيش بة
هةمان جؤر شةرِيان لةخؤ طرتووة. لةبةر ئةوة، ئةو "ذيان"ةى كة
درةخشانترين رِووناكيى "بوون"ة بة ئالأوطؤرِبوونى لة نيَوان ضةند
حالَةتيَكى جؤراوجؤردا، بةهيَز دةبيَت و.. بة ضةند بارودؤخيَكى جياجيا كة ديَنة
رِيَى، ثالَفتة دةبيَت و.. بةو ضؤنيَتىية جؤراوجؤرانةى كة دةيانطريَتة خؤ، ئةو
بةروبوومانة بةرهةم دةهيَنيَت كة ليَيةوة ضاوةرِوان دةكريَن و.. بةو قؤناغة
جياجيايانةش كة يةك لة دواى يةك دةيانطؤرِيَت، نةخش و نيطارةكانى ناوة جوانةكانى
"بةخشندةى ذيان" بة ضةشنيَكى ناسك و نيان رِوون دةكاتةوة.
لةسةر
بناغةى ئةم رِاستىية، طةلـآ حالَةت و بارودؤخى جياجيا لة شيَوةى: ئازار و بةلآو
موسيبةت و طيروطرفتدا ديَنة رِيَى زيندةوةران و، بةمانةش رِووناكىيةكانى
"بوون" لة ذيانى ئةواندا بةردةوام نوآ دةبنةوة و، تاريكايىيةكانى
"نةبوون"يشيان لـآ دوور دةكةويَتةوة و، بةم ثآية ذيانيان ثالَفتة
دةبيَت و خاويَنى بةدةست دةهيَنيَت. ضونكة: وةستانو، بآدةنطى و، بآكارى و، حةوانةوة
و، بةردةوامبوونى هةر شتيَك لةسةر دؤخ و رِةوتى خؤى.. بة "نةبوون"
دادةنريَت لة ضؤنيَتى و بارودؤخةكانى ئةو شتانةدا. تةنانةت لةو حالَةتانةدا كة
شتان لة يةك دؤخدا دةميَننةوة و ئالأوطؤرِيان بةسةردا نايةت، مةزنترين تام و
ضيَذ، بةرة بةرة، كةم دةكاتةوة و لةزةتى خؤى لةدةست دةدات.
ثوختةى
ئةم قسانة:
مادةم "ذيان" نةخش و نيطارى ناوة جوانةكان دةردةخات، ئةوا هةر شتيَكيش
بيَتة رِيَى ئةو ذيانة هةر بة جوان دادةنريَت.
بؤ
نموونة: سنعةتكاريَكى كارامةى دةولَةمةند، ثياويَكى هةذار بة كرآيةكى ديارىكراو
دةطريَت تاكو بؤ ماوةى يةك سةعات دةورى "مؤديَل" ببينيَت لة ثيشاندانى
ئاسةوارى سنعةتة جوانةكانى ئةو سنعةتكارة و دةرخستنى مةوداى سةروةتة بةنرخةكةىدا.
ئيتر بؤ ئةم مةبةستة بةرطيَكى يةكجار جوان و ناوازةى ضنراوى سنعةتى خؤى لةبةر
دةكات و ضةند كردار و بارودؤخ و شيَوةيةكى جؤراوجؤر بةو كريَكارة ئةنجام دةدات و
تاويَك بةرطيَكى كورتى لةبةر دةكات و تاويَك بةرطيَكى دريَذ، تاويَكى تر ئةو
بةرطةى بةرى دةبرِيَت و ليَى دةقرتيَنيَت و تاويَكى دى دةيطؤرِيَت... هتد. هةموو
ئةمانةش لة ثيَناوى دةرخستنى كارة دةراساكانى سنعةتى خؤى و ناوازةيى
كارامةيىيةكةى..
ئايا
ئةو هةذارةى كة بة كرآ ئةو كارةى طرتة ئةستؤ، مافى ئةوةى هةية بةو سنعةتكارة
كارامةية بلَيَت: "تؤ كة داوام لـآ دةكةيت تاويَك خؤم لار بكةمةوة و تاويَكى
تر رِاست ببمةوة، ماندووم دةكةيت و.. بة برِين و كورتكردنةوةى ئةم كراسة جوانةى
بةريشم رِوخسارى كراسةكة دةشيَويَنيت"؟ يان مافى ئةوةى هةية ثيَى بلَيَت:
"ستةمت لـآ كردم و بآ ويذدانيت لةطةلأدا بةكار هيَنام"؟!
كردطارى
مةزن و بةديهيَنةرى خاوةنى جوانيش = ولله المثل الأعلى = بة هةمان
جؤرة، ضونكة هةردةم ئةو كراسة دةطؤرِيَت كة كردوويةتية بةر طيانداران و، ضةند حالَةتيَكى
زؤريان بةسةردا دةهيَنيَت بؤ ئةوةى نةخش و نيطارى ناوة جوانةكانى خؤى دةربخات و،
هةميشة ئالأوطؤرِ دةهيَنيَت بةسةر ئةو كراسةى كة بة لايةنة ناسك و هةست و
نةستةكانى ضةشنى ضاو و، طوآ و، دلأ و، ذيرى و، هاوضةشنيان رِازاندوويةتيةوة.
جا
لة نيَوان ئةو بارودؤخانةى كة بةلآ و موسيبةتيان لة ئاميَز طرتووة، ضةند نووريَكى
جوانىيةكى ناسك و نيان هةية، كة بؤ مةبةستى دةرخستنى حوكمى هةندآ لة ناوة
جوانةكان و، لة ناوةندى بريسكانةوةى حيكمةتى خواى طةورةدا، تيشكةكانى ميهرةبانيى
ئةو خواوةندةيان تيَدا دةردةكةويَت.
(ئةمانةى خوارةوة ثيَنج برِطةن كة نةفسى ئةممارةى
نةزان و بةخؤناز و لةخؤبايى و رِياكار و لة خؤرِازىبووى سةعيدى كؤنيان دةمكوت
كرد)!
برِطةى يةكةم:
مادةم
شتان هةن و بة وردى دروستكراون، ئةوا دةبآ سنعةتكاريَكى كارامة دروستى كردبن.
ضونكة لة وتةى بيستودووهةمدا بة شيَوةيةكى طومانبرِ ضةسثاندمان كة:
ئةطةر
بةديهيَنانى سةرجةمى شتان نةدريَنة ثالأ خواى تاك و تةنيا، ئةوا بةديهيَنانى هةر
شتيَك بة قةدةر بةديهيَنانى هةموو شتان دذوار دةبيَت و.. ئةطةر دروستكردنى هةموو
شتانيش بدريَنة ثالأ خواوةندى تاكى تةنيا، ئةوا بة قةدةر ئاسانيى بةديهيَنانى يةك
دانة شت بةديهيَنانى هةموو شتان ئاسان دةبيَت!
جا
مادةم ئةو كةسةى كة ئاسمانةكان و زةويى دروست كردووة خواوةندى تاك و تةنياية،
ئةوا هةرطيز ئةو داهيَنكارة ناوازة و داناية: بةروبووم و ئةنجام و ئامانجةكانى
زةوىو ئاسمانةكان = كة طياندارة خاوةن ذيانةكانن = بة غةيرى خؤى ناسثيَريَت،
نةبادا كاروبارةكان تيَك بضن و، هةرطيز ناشيانداتة دةست كةسانى تر بؤ ئةوةى
طالَتة بة كارة خاوةن حيكمةتةكانى نةكريَت و، ئةو بةروبووم و ئاكام و ئامانجانةش
لةناو نابات و هةرطيز ثةرستش و شوكرانةشيان بة غةيرى خؤى ناسثيَريَت!
برِطةى دووهةم:
ئةى
نةفسى لةخؤباييم! لة خؤت بايى مةبة و شانازى مةكة! ضونكة تؤ لة "قةدى
ميَو" دةضيت، ئةوةتا ئةو قةدة خؤى هيَشووة تريَكانى بة خؤدا هةلأنةواسيوة،
بةلَكو غةيرى خؤى ئةو هيَشووانةى ثيَدا هةلَواسيون!!
برِطةى سآهةم:
ئةى
نةفسى رِياكارم! نةكةيت لة خؤت بايى ببيت و بلَيَيت: "من خزمةتى ئايينم
كردووة". ضونكة فةرموودةى ثيرؤز بة رِاشكاوى دةفةرمويَت: "إنّ
الله ليؤيّد هذا الدّين بالرّجل الفاجر"[6] كةواتة دةبآ
تؤ خؤت بةو مرؤظة فاجرة دابنيَيت، ضونكة تؤ دةروونيَكى ثاكذ نةكراويت!
ئةوةش
بزانة كة خزمةتطوزارىيةكانت بؤ ئايين و ثةرستشةكانت، لة رِاستىدا بريتين لة:
شوكرانةبذيَريى ئةو نيعمةتانةى كة خواى طةورة ثيَى بةخشيوويت و، ئةنجامدانى
فةرمانبةريى فيطرةت و،
بةجآهيَنانى فةرزى ئةستؤى بةديهيَنانت و، ئاكامى سنعةتى خواى طةورة لة تؤدا. ئةمة
باش بزانة و خؤت لة: رِياكارى و لةخؤرِازىبوون، رِزطار بكة!
برِطةى ضوارةم:
ئةطةر
دةتةويَت زانستى حةقيقةت و دانايى رِاستةقينةت دةستبكةويَت، ئةوا
"خواناسى" بةدةستبهيَنة! ضونكة حةقيقةت و رِاستيى طشت بوونةوةران ضةند
تيشكيَكى ناوى "الحق"ى خواى
طةورةن و، جيَى درةوشانةوةى ناوة جوانةكان و سيفةتة مةزنةكانى ئةون. ئةوةش بزانة
كة "رِاستيى" هةموو شتيَك، ض ماددى بيَت ض مةعنةوى، ض شتيَكى جيَطير
بيَت و ض شتيَكى كاتى و لةناوضوو بيَت، هةريةكةيان ثالَيان بة نووريَكى ناوة
جوانةكانى خواى طةورةوة داوة و لةسةر حةقيقةتيَك دامةزراوة. دةنا ويَنة و
شيَوةيةكى دوور لة "رِاستى" و بآطرنطى و بايةخ دةبيَت.
لة
كؤتايى وتةى بيستةمدا شتيَكمان لةم بابةتة باس كردووة.
ئةى
نةفسةكةم!
ئةطةر
تؤ موشتاقى ئةم دنيايت و لة مردن هةلأديَيت، ئةوا بة دلَنيايى بزانة كة ئةو شتةى
بة طومانى خؤت بة ذيانى دادةنيَيت تةنها ئةو "دةقيقة"ية كة تياىدايت
و، كاتةكانى ثيَش ئةم دةقيقةيةت و شتة دنيايىيةكانى ناويشيان، هةمويان مردوون..
ئنجا كاتى دواى ئةم دةقيقةية و شتانى ناويشى سةرانسةر هيض و "نةبوو"ن!
واتة
ئةو ذيانة فانىيةى كة ثيَوةى دةنازيت و ثيَى مةغروور بوويت تةنها يةك دةقيقةية،
تةنانةت هةندآ لة كةسانى وردكارى ئةهلى تةدقيق وتوويانة: ذيان تةنها دةهةم بةشى
يةك لةسةر دةى دةقيقةيةكة، بطرة يةك ئانى بة خورِةمة! ئا ليَرةوةية كة هةندآ لة
ئةوليا و ثياوضاكان دنيايان بة "عةدةم" داناوة لةو رِووةوة كة دنياية.
جا
مادةم واية ئةوا تؤش = ئةى نةفسةكةم! = واز لة ذيانى ماددى و نةفسى بهيَنة و، بة
ثلةكانى ذيانى "دلأ و رِؤح و سيرِرِ"دا سةربكةوة و، برِوانة كة ضةندة
بازنةى ذيانى ئةمانة فراوانة! ئةوةتا ئةو رِابوردوو و داهاتووةى كة سةبارةت بة
تؤوة مردوون كةضى سةبارةت بةوان زيندوون و خاوةنى وجوودن.
مادةم
واية..
ئةى
نةفسةكةم! تؤش وةك "دلأ"م..
بة
ئةشكى طةش
هانا
بؤ فريادرِةس بةرة.
بلَآ:
من خؤم "فانى"م.. ئيتر "فانى"م ناوآ..
دةستةوسانم..
كؤلَةوارم..
شتى
"دةستةوسان"م ناوآ!
"رِؤح"ى
خؤمم بة خواوةندى "رِةحـمان" سثارد..
هيض
كةسيَكى ديكةم ناوآ!
ئةوم
دةوآ..
يارى
باقيى فانىنةبووى تاكم دةوآ.
من
طةرديلةم..
بةلآم
خؤرى ئاوانةبووى هةميشة بآباكم دةوآ.
خؤم
لة خؤمدا: هيضى ئةندةر هيضم، كةضى:
سةرانسةرى
بوونةوةرى ثاكم دةوآ.
برِطةى ثيَنجةم:
ئةم
برِطةية بة زمانى عةرةبى بة دلأدا هات و هةر بةو جؤرةش بة زمانى عةرةبى نووسراو،
ئاماذةية بؤ يةكيَك لة سىوسآ ثلةكانى ذيكرى: "الله
أكبر":
"الله
أكبر، إذ هو القدير العليم الحكيم الكريم الرحيم الجميل النقاش الأزلي الذي ما
حقيقة هذه الكائنات كلاً وجزءاً وصحائفَ وطبقاتٍ، وما حقائق هذه الموجودات كلياً
وجزئياً ووجوداً وبقاءً إلاّ:
خطوط
قلم قضائه وقدره وتنظيمه وتقديره بعلمٍ وحكمة..
ونقوش
بركار علمه وحكمته وتصويره وتدبيره بصنعٍ وعناية..
وتزيينات
يد بيضاء صنعه وعنايته وتزيينه وتنويره بلطفٍ وكرم..
وأزاهير
لطائف لطفه وكرمه وتودده وتعرفه برحمة ونعمة..
وثمرات
فياض رحمته ونعمته وترحمه وتحننه بجمالٍ وكمال..
ولمعات
وتجليات جماله وكماله بشهادات تفانية المرايا وسيالية المظاهر مع بقاء الجمال
المجرد السرمدي، الدائم التجلي والظهور، على مرّ الفصول والعصور والدهور، ودائم
الإنعام على مرّ الأنام والأيام والأعوام.
نعم
فالأثر المكمّل يدل ذا عقل على الفعل المكمّل، ثم الفعل المكمّل يدل ذا فهم على
الإسم المكمّل، ثم الإسم المكمّل يدل بالبداهة على الوصف المكمّل، ثم الوصف
المكمّل يدل بالضروره على الشأن المكمّل، ثم الشأن المكمّل يدل باليقين على كمال
الذات بما يليق بالذات وهو الحق اليقين.
نعم
تفاني المرآة.. زوال الموجودات.. مع التجلي الدائم.. مع الفيض الملازم: من أظهر
الظواهر أنّ الجمال الظاهر ليس ملك المظاهر.. من أفصح تبيان.. من أوضح برهان
للجمال المجرد للإحسان المجدد للواجب الوجود.. للباقي الودود".
اللهم صلِّ على سيدنا محمد من الأزل إلى الأبد
عدد ما في علم الله وعلى آله وصحبه وسلم.
(ئةم ثاشكؤ يةكجار كورتة داراى طرنطىيةكى مةزن و
سوودى زؤرة بؤ هةموان)
ضةندين
رِيَى زؤر هةن كـة مرؤظ بة خواى طةورة دةطةيةنن، سةرضاوةى هةموو ئةو رِآ رِاستانةش
"قورئانى ثيرؤز"ة. بةلآم ئةوةندة هةية هةندآ لةم رِآيانة لةضاو ئةوانى تردا
طشتىتر و سةلامةتتر و نزيكترة.
من،
ويَرِاى تيَطةيشتنى كؤتا و ناتةواوى خؤم، رِيَطايةكى تةخت و كورت و ئاسانم لة
رِيَذنةى قورئانى ثيرؤزةوة دؤزيوةتةوة، كة بريتىية لة رِيَى:
(كؤلَةوارى،
هةذارى، شةفةقةت، بيركردنةوة).
بةلَآ،
"كؤلَةوارى"(العجز) وةك عيشق واية، رِآيةكة مرؤظ بة خواى طةورة
دةطةيةنيَت، بةلَكو رِيَطايةكة لة عيشق سةلامةتتر و نزيكترة، ضونكة لة رِيَى
"بةندايةتى"يةوة مرؤظ دةطةيةنيَتة "مةحبووبييةت".
"هةذارى"ش
وةهاية، مرؤظ بة ناوى ثيرؤزى "الرحـمن"ى خواى طةورة
دةطةيةنيَت.
"شةفةقةت"يش
بة هةمان جؤر وةك عيشق واية، مرؤظ بة خواى طةورة دةطةيةنيَت، بةلَكو لة عيشق
تيذرِةوترة و مةوداكةشى لةو فراوانترة، ضونكة مرؤظ دةطةيةنيَتة ناوى ثيرؤزى
"الرحيم"ى خواى طةورة.
"بيركردنةوة"ش
وةك عيشق واية، تةنانةت لةويش بةثيَزترة و رِووناكىيةكةشى درةوشاوةترة و رِآيةكى
طةلـآ بةرينترة. ضونكة رِيَبوارى ئةو رِآية دةطةيةنيَتة ناوى ثيرؤزى "الحكيم"ى خواى
طةورة.
ئةم
رِآية جياية لةوةى كة لة "دة" هةنطاو ثيَكهاتووة و رِيَبوارانى رِيَى
نهيَنى(الخفاء)
طرتوويانةتةبةر..
هةروةها جيايشة لةوةى كة لةرِيَى ئاشكرا(الجهر)دا دةيطرنةبةر و
بريتىية لة "حةوت" هةنطاو بةثيَى ذمارةى حةوت دةروونةكان..
ئةم رِآية بريتىية لة تةنها "ضوار"
هةنطاو. رِاستىيةكى شةرعيشة زياتر تا ئةوةى تةريقةتيَكى سؤفى بيَت.
با
بة هةلَةدا نةضن، مةبةست لة: قسوور و كؤلَةوارى و هةذارى ئةوةية كة هةموو ئةمانة
تةنها لة بةردةم خواوةندى مةزندا دةرببرِريَن، نةك لة بةردةم خةلَكىدا.
ويرد
و ذيكرةكانى ئةم
رِآيةش ئةمانةى خوارةوةن:
* شويَنثآ هةلَطرتنى سوننةتى ثيرؤزى ثيَغةمبةر،
صلى الله عليه وسلم.
* ئةنجامدانى فةرزةكان،
بة تايبةتى بةجآهيَنانى نويَذ بة رِيَكوثيَكى و، خويَندنى ذيكرةكانى
دوايان.
* دةستهةلَطرتن لة طوناهة طةورةكان.
سةرضاوةكانى
ئةم هةنطاوانةش لة قورئانى ثيرؤزدا، ئةمانةن:
(فلا
تُزكّوا اَنفسَكُم) (النجم:32) ئاماذة بؤ هةنطاوى يةكةم
دةكات..
(ولا
تكُونوا كالّذين نسُوا الله فأنْساهُمْ اَنفُسَهم) (الحشر:19) ئاماذة بؤ
هةنطاوى دووهةم دةكات..
(ما
اَصابَكَ مِن حَسَنَةٍ فَمِنَ الله وما اَصابَك من سَيِّئَةٍ فمن نفسِك) (النساء:79) ئاماذة بؤ
هةنطاوى سآهةم دةكات..
(كلُّ شيءٍ
هالِكٌ اِلاّ وَجْهَه) (القصص:88) ئاماذة بؤ هةنطاوى
ضوارةم دةكات.
رِوونكردنةوةى
ئةم ضوار هةنطاوة = زؤر بة كورتى = بةم جؤرةية:
هةنطاوى
يةكةم: وةك ئايـةتـى: (فلا تُزكّوا اَنفسَكُم) ئاماذةى بؤ
دةكات، بريتىية لةوةى: "نةفس" بة خاويَن لة قةلَةم نةدريَت. ضونكة
مرؤظ، بةثيَى سروشت و فيطرةتى، رِاستةوخؤ و لةثيَشدا تةنها خؤى
خؤشدةويَت و لة ثيَناوىدا هةموو شتيَك بةختدةكات و بة ضةشنيَك بة شان و بالآى
خؤىدا دةخويَنيَت و مةدحيَكى واى دةكات كة تةنها شايستةى خواوةند بيَت و، هةردةم
خؤى بة خاويَن لة قةلَةم دةدات، بطرة هيض كةموكوورِىيةكى بؤ رِةوا نابينيَت و
بةرطرىيةكى توندى تا رِادةى ثةرستنى لـآدةكات. وةك بلَيَى هةموو ئةو ئاميَرانةى
خواى طةورة بؤ ستايش و ثاكرِاطرتنى خواوةند لةو مرؤظةدا دايناون، ئةو مرؤظة دةضآ
بؤ خؤى بةكاريان دةهيَنيَت! بةم جؤرة رِووبةرِووى ئةو وةسفة دةبيَتةوة كة ئةم
ئايةتة ثيرؤزة دةيكات: (مَنِ اتَّخذَ إلهَهُ هَواهُ) (الفرقان:43) بةم جؤرة
دووضارى لةخؤرِازىبوون و لةخؤبايىبوون دةبيَت و، ثيَويستى بةوة دةبيَت كة ثاكذ
بكريَت.. جا ثاكذكردنى دةروونى مرؤظ لةم هةنطاوةدا بةوة دةبيَت كة بة ثاك
نةزانريَت و بة خاويَن لة قةلَةم نةدريَت!
هةنطاوى
دووهةم: ئةو دةرسةية كة لةم ئايةتة ثيرؤزةوة وةردةطيريَت: (ولا
تكُونوا كالّذين نسُوا الله فأنْساهُمْ اَنفُسَهم). ئةويش بةم
جؤرة:
مرؤظ هةردةم خؤى لةبيردةباتةوة، خؤ ئةطةر بيريش
لة مردن بكاتةوة، ئةوا رِووى ئةو مردنة بؤ غةيرى خؤى وةردةضةرخيَنيَت و، طةر
لةناوضوون و نةمانيش ببينيَت، بؤ كةسانى ترى دادةنيَت، وةك بلَيَى هةرطيز ئةو
نةطريَتةوة و هيض ثةيوةندىيةكى بة خؤيةوة نةبيَت! هؤى ئةمةش دةطةرِيَتةوة بؤ
ئةوةى كة دةروونى بةدخوازى مرؤظ لة كاتى بةش و ثاداشتوةرطرتندا خؤى
بيردةكةويَتةوة و بة توندى دةستى ثيَوة دةطريَت. كةضى لة كاتى كار و فرمان و
خزمةتطوزارىدا خؤى لةبيردةباتةوة! كةواتة ثاكذ و خاويَن و ثةروةردةكردنى، لةم
هةنطاوةدا، رِةفتاركردنة بة ثيَضةوانةى ئةم حالَةتة. واتة: خؤلةبيرنةضوونةوة لة
دةمى لةبيرضوونةوةدا. بة واتايةكى تر: خؤلةبيربردنةوة لة كاتى ثاداشتوةرطرتن و،
بيرلـآكردنةوةشى لة دةمى خزمةتطوزارى و يادى مردندا!
هةنطاوى
سآهةم: ئةوةية كة ئةم ئايةتة ثيرؤزة ئاماذةى بؤ دةكات كة دةفةرموآ: (ما
اَصابَكَ مِن حَسَنَةٍ فَمِنَ الله وما اَصابَك من سَيِّئَةٍ فمن نفسِك) ضونكة هةردةم
"نةفس" داخوازى ئةوةية كة هةرضى خيَر و ضاكةية بة هى خؤى دادةنيَت، ئةم
كارةش بةرةو شانازىكردن و لةخؤرِازىبوونى دةبات. كةواتة دةبيَت، لةم هةنطاوةدا،
لة: ناتةواوى و كةموكوورِى و كؤلَةوارى و هةذارى بةولاوة هيضى تر لة خؤىدا
نةبينيَت و، هةموو ضاكةو لايةنة تةواوةكانى خؤيشى بة ضاكةى خواوةندى مةزنيان
دابنيَت و بة بةخشايشى ئةويان بزانيَت و، ئيتر لة بريى شانازى و لةخؤبايىبوون،
شوكرانةبذيَرى دةنويَنيَت و سوثاسى خواوةند دةكات.
كةواتة
ثاكذكردنى "نةفس" لةم ثلةيةدا لة نهيَنيى ئةم ئايةتة ثيرؤزةداية كة
دةفةرموآ: (قد اَفلحَ
مَنْ زكّاها) (الشمس:9) واتة بةوة دةبيَت كة
بزانيَت:
تةواويى
خؤى لة ناتةواويىدا و، تواناى لة كؤلَةواريى و، دةولَةمةندىيةكةشى لة
هةذاريىداية. (بةو واتايةى كة بزانيَت تةواويى خؤى لةوةداية كة تةواو نةبيَت و،
دةستةلآتى لةوةداية كة لة بةردةم خواى طةورةدا كؤلَةوار و بآدةستةلآت بيَت و،
دةولَةمةنديشى لةوةداية كة هةذارى دةرطانةى ئةو بيَت).
هةنطاوى
ضوارةم: ئةو وانةيةية كة ئةم ئايةتة دةيلَيَتةوة: (كلُّ شيءٍ
هالِكٌ اِلاّ وَجْهَه). ضونكة "نةفس" طومانى واية كة
خؤى لة خؤىدا سةربةست و سةربةخؤية، لةبةر ئةوة لافى جؤرة ثةروةردطارىيةك
لـآدةدات و، بةرامبةر ثةرستراوى رِاستةقينةى خؤى بآطوآيى تيَداية. جا هةستكردن
بةم رِاستىيةى خوارةوة مرؤظ لةو بارة رِزطار دةكات، ئةو رِاستىيةش بريتىية
لةوةى كة:
هةموو
شتيَك لة خؤىدا و بة "واتا ئيسمىيةكةى" لةناوضوو، ونبوو،
تازةثةيدابوو، نةبووة. بةلآم بة "واتا حةرفىيةكةى" و لةو رِووةوة كة
بةثيَى ئةرك و فرمانى سةرشانى دةورى ئاويَنةى دةرخةرى ناوة جوانةكانى بةديهيَنةرى
مةزن دةبينيَت، ئةوا ئةو شتة: بينةرو بينراوة و، هةية و بووة.
جا
ثاكذكردنى "نةفس" لةم هةنطاوةدا بةوة دةبيَت كة بزانيَت: نةبوونى لة
بوونىداية و، بوونيشى لة نةبوونىدا! واتة: ئةطةر خؤى بينى و بوونى بة خؤى بةخشى،
ئةوا لة تاريكستانى ضةندين نةبوونى ئةوةندة زؤر و زةبةندةدا نوقم دةبيَت كة بة
ئةندازةى هةموو بوونةوةران دةبن. بة واتايةكى تر دةلَيَين: ئةطةر لة بةديهيَنةرى
رِاستةقينةى خؤى = كة خواى طةورةية = بآئاطا بيَت و، بة بوونى خؤى بايى ببيَت،
ئةوا خؤى بة تةنيايى و خنكاوى دةبينيَتةوة لة ناوةندى تاريكيى بآكؤتايى جودايى و
نةبووندا. بة ضةشنى طولَةستيَرة(اليراعة) كة تةنها بة
رِووناكىية كزةكةى خؤى لة تاريكيى شةوى تاردا بجوولَيَتةوة.
بةلآم كاتآ واز لة خؤويستى و لةخؤبايىبوون
دةهيَنيَت، بؤى دةردةكةويَت كة لة رِاستىدا خؤى لة خؤىدا شتيَك نىية، بةلَكو
ئاويَنةيةكى درةوشانةوةكانى بةديهيَنةرى رِاستةقينةية. بةم ثآية، لةم رِآيةوة
"بوون"يَكى نةبرِاوة و بآكؤتايى بةدةستدةهيَنيَت و، ئنجا
"بوون"ى هةموو بوونةوةرانيش دةستكةوت و قازانجى دةبيَت.
بةلَآ،
ئةو كةسةى خوا دةدؤزيَتةوة، هةموو شتيَكى دةست كةوتووة، ضونكة هةموو بوونةوةران،
تيَكرِا، بريتين لة: درةوشانةوةى ناوة جوانةكانى خواوةندى مةزن!
*
* *
ئةم
رِيَطايةى كة ثيَكهاتووة لةم ضوار هةنطاوة: "كؤلَةوارى و، هةذارى و، شةفةقةت
و، بيركردنةوة" لة هةر بيستوشةش وتةكانى ثيَشووى كتيَبى
"وتةكان"دا، كة لة: زانستى حةقيقةت و، رِاستيى شةريعةت و، حيكمةتى
قورئانى ثيرؤز دةدويَن، رِوونكراونةتةوة. بةلآم ليَرةدا تةنها ئاماذةيةكى ثوخت
بؤ ضةند خالَيَك دةكةين كة ئةمانةن:
ئةم
رِيَطاية كورتترين و نزيكترين رِآية لةضاو ئةوانىتردا، ضونكة تةنها ضوار
هةنطاوة. ئنجا ئةطةر "كؤلَةوارى" بةسةر نةفسدا زالأ ببيَت، ئةوا
رِاستةوخؤ تةسليمى خواوةندى "بةتوانا"ى شكؤمةندى دةكات. بةلآم طةر لة
رِيَطةى عيشقدا = كة طةيةنةرترين رِآية بؤ لاى خواى طةورة = "عيشق"
بةسةر نةفسدا زالأ ببيَت، ئةوا دةروونى مرؤظ دةستةكانى لة داويَنى مةعشووقى
مةجازى طير دةكات و بةو جؤرة دةميَنيَتةوة هةتا نةمانى ئةو مةعشووقةى دةبينيَت،
ئنجا دةطات بة خؤشويستراوى رِاستةقينة!
ثاشان
ئةم رِيَطاية لة هةموو ئةوانىتر بآوةىترة، ضونكة "نةفس" لةم
رِيَطايةدا دووضارى "شطحات" نابيَت و لاف و طةزافى
لة تواناى خؤى بةرةوذوورتر لـآ نادات، ضونكة مرؤظ لةم رِيَطايةدا جطة لة:
كؤلَةوارى و هةذارى و قسوور و ناتةواوى، هيضى تر لة نةفسى خؤىدا شك نابات، تا
لة سنوورى خؤى لابدات!
ئةم
رِآية جادةيةكى طةورة و شةقاميَكى طشتىية، ضونكة مرؤظ لةم رِآيةدا ناضار نابيَت
بوونةوةران بخاتة "بةنديخانةوة" يان "ئيعداميان" بكات، بة
ويَنةى رِيَرِةوانى رِيَطةى "وحدة الوجود"، كة بؤ
مةبةستى طةيشتن بة دلَنيايى و حوزوورى قةلبى، بوونةوةرانيان لة وةهمى خؤياندا بة
نةبوو(عدم) لة قةلَةم
دا و، وتيان: "لا
موجود الاّ هو".. يان بة ويَنةى رِيَرِةوانى رِيَى "وحدة
الشهود"
كة بؤ مةبةستى بةهرةوةربوون و طةيشتنيان بةو دلَنيايىية، بوونةوةرانيان لة
بةنديخانةى "بيرضوونةوة"دا بةند كرد و، وتيان: "لا
مشهود الاّ هو"!
قورئانى ثيرؤز = كة ئةم ضوار رِآيةى لـآ
وةرطيراوة = بة ئاشكرا لة ئيعدامكردنى بوونةوةران خؤش دةبيَت و لة بةنديخانةش
بةريان دةدات!
جا
ئةم رِيَطاية = لةسةر ئةو رِيَبازةى قورئان = بةو ضاوة دةرِوانيَتة بوونةوةران كة:
ملكةض و طوآرِايةلَى بةديهيَنةرى شكؤمةنديانن و، لة رِيَى ئةودا خزمةت دةكةن و،
دةرخةرى درةوشانةوةكانى ناوة جوانةكانن، دةلَيَى ئاويَنةن ئةو درةوشانةوانة
دةدةنةوة و دةرياندةخةن. واتة ئةم رِآية بوونةوةران بة واتاى "حةرفى"
دةبينيَت و مامةلَةيان لةطةلأدا دةكات و، دووريان دةخاتةوة لةوةى كة خاوةنى واتاى
"ئيسمى" بن و هةر بؤ خؤيان خرابنة خزمةت و طوآرِايةلأ كرابن.
بةم
ضةشنة، مرؤظ لة بآئاطايى(الغفلة) رِزطارى دةبيَت و،
لةسةر رِيَبازةكةى قورئانى ثيرؤز بة "حوزوورى بةردةوام و هةميشةيى"
دةطات و ثيَى بةهرةوةر دةبيَت. ئةو كاتةش لة هةموو شتيَكدا رِيَطايةك دةبينيَت كة
بة خواى طةورةى دةطةيةنيَت.
ثوختةى ئةم قسانة:
ئةم
رِيَطاية بة "واتاى ئيسمى" نارِوانيَتة بوونةوةران، واتة بةو رِوانينة
بؤيان نارِوانيَت كة لة خؤياندا و بؤ خؤيان خرابنة كار و طوآرِايةلأ كرابن.
بةلَكو ئةم بؤرِوانينةيان لـآ دادةمالَيَت و، ئةرك و فةرمانبةريى
"ملكةضبوونيان بؤ خواى طةورة" دةخاتة ئةستؤ.
[1] ئةم باسى دووهةمة
قوولَترين و سةختترين مةسةلةى قةدةرة و، بابةتيَكى عةقيدةيى زانستى كةلامة و،
لاى زانا ليَكؤلَةرةكان بايةخيَكى طةورةى هةية و، ثةيامةكانى نوور بة تةواوةتى
شىيان كردووةتةوة. (دانةر)
[2] "
العلمُ تابعٌ للمعلوم" دةستووريَكى بةناوبانطة. (وةرطيَرِ)
[3] حةقيقةتيَكة تايبةتة بة
زانايانى تةواو وردةكارةوة. (دانةر)
[4] واتة: وةك
"قاتلأ". (وةرطيَرِ)
[5] هوية: زاراوةيةكى
فةلسةفىية، واتة: ئةو حةقيقةتة رِةهايةى كة رِاستىيةكان لة ئاميَز دةطريَت،
كتومت وةك ئةو تؤوةى كة درةختةكةى لةخؤ طرتووة. برِوانة: "التعريفات
للجرجاني ص140". ( وةرطيَرِ)
[6] روى البخاري أن النبي = صلى الله
عليه وسلم
= قال لبلال: قم فأذّن لا يدخل الجنة الاّ مؤمن وانّ الله ليؤيد هذا الدين بالرجل
الفاجر.
(وةرطيَرِ)