ثاشكؤى دووهةم

(مةسةلةى دةهةمى ثةيامى (بةرى درةختى ئيمان) كة تيشكى يازدةهةمة)

طولَى ئةميرداغ

(ئةم مةسةلةية وةلآمدانةوةيةكى باش و قةناعةت‏‏بةخشى ئةو ئيعتيرازانةية كة لة دووثات‏ بوونةوةكانى قورئان دةطيريَن).

برا ئازيز و بةوةفاكانم!

كاتيَك دةستم بة نووسينى ئةم مةسةلةية كرد، لة باريَكى طةلـآ ثةريَشان و شلَةذاودا بووم. لةبةر ئةوة، تا رِادةيةك تةماوى ديارة و وةك ثيَويست رِوون نى‏ية. ضونكة ضؤنم بة دلأ‏دا هات و نووسيم، هةروةهايش مايةوة. بةلآم دوايى تآطةيشتم كة ئةم دةستةواذة ئالَؤزانة ئيعجازيَكى جوانيان تيَداية، كة بة داخةوة نةمتوانى مافى تةواو بةو ئيعجازة بدةم و دةرى‏ببرِم..

جا ئةم نامةية هةرضةند رِووناكى‏‏يةكانى كز بن، بةلآم لة رِووى ثةيوةندىيان بة قورئانى ثيرؤزةوة بة "ثةرستنيَكى فيكرى" دادةنريَت و، بة "طةوهةر"يَك دةذميَرريَت كة ضةندين مرواريى درةوشاوة و بةنرخى تيَدا بيَت. لةبةر ئةوة، تكام واية رِوو لة تويَكلَةكةى وةربضةرخيَنن و بة وردى بؤ مروارى‏‏ية ثرشنطدارةكانى برِوانن. دواى ئةوة ئةطةر لة رِاستى‏‏دا بة شتيَكى شايانتان زانى، ئةوا بيكةن بة: (‏مةسةلةى دةهةمى ثةيامى بةرى درةختى ئيمان) دةنا بة وةلآمدانةوةى ثيرؤزبايىيةكةتانى دابنيَن. ئنجا لةرِادةبةدةريش ناضار بووم كة زؤر بة كورتى بينووسم، ضونكة لة كاتى نووسينى‏‏دا بةدةست بةدخؤراكى و ئازارةكانى نةخؤشى‏يةوة دةتلامةوة، ئةمةش لة رِادةيةكى وادا بوو كة لة ناضارى‏دا ضةندين رِاستى و بةلَطةى زؤرم لة تةنها يةك رِستةدا داناوة و، بة فةزلَى خواى طةورة لة دوو رِؤذى مانطى رِةمةزانى ثيرؤزدا تةواوم كرد. وا داواى ليَبوردن دةكةم لةو كةم و كوورِى‏يةى كة ليَمةوة دةركةوت[1]. ‏

برا رِاست و بةوةفاكانم!

كاتيَك لة مانطى رِةمةزانى ثيرؤزدا خةريكى خويَندنى قورئانى ثيرؤزى خاوةن ئيعجاز بووم، لة واتاى ئةو سى‏وسآ ئايةتة ورد بوومةوة كة ئاماذةيان بؤ ثةيامةكانى نوور كردووة، وةك لة "تيشكى يةكةم"دا باس كراوة، بؤم دةركةوت كة هةريةك لةو ئايةتانة، بةلَكو ئايةتةكانى ئةو لاثةرِةيةى موصحةف و ئةو بابةتةى ليَى دةدويَن وةك بلَيَى رِووةو ثةيامةكان‏و قوتابييانى نوور دةرِوانن. ئةمةش لةو رِووةوة كة ئةوان بةشيَكيان لة ليَشاوى فةرِ و ثيرؤزيى ئةو ئايةتانة دةست كةوتووة. تةنانةت ئايةتى (نوور) كة لة سوورةتى "نوور"داية، بة هةر دة ثةنجةكان ئاماذة بؤ ثةيامةكانى نوور دةكات، هةروةها ئايةتةكانى دواى ئةو، كة ئايةتى "ظلمات"ن، رِووةو نةيار و دوذمنانى ثةيامةكانى نوور دةرِوانن و بةشيَكى زؤريان لةم رِوانينةى خؤيان ئاراستة دةكةن، ضونكة وةك ئاشكراية: ثلةوثاية و دوورى‏يةكان(‏أبعاد) و مةبةستةكانى ئةو ئايةتة تةنها بة كات و شويَنيَكى ديارى‏كراوةوة نةبةستراوة. واتة لة قاوغى هةندةكيَتيى كات و شويَن دةردةضيَت و بةرةو هةمةكى‏يةكان ثةرواز دةبيَت. لةبةر ئةوة، هةستم كرد كة ثةيام و قوتابييانى نوور بة رِاستى دةورى يةكيَك لة تاكةكانى ئةو هةمةكى‏ية دةبينن لةم سةردةمةى ئيَستاى خؤمان‏دا.

طوفتارى قورئانى ثيرؤز، سيفةتى: (هةمةكيَتى و، فراوانيى رِةها و، بةرزى و، شموول)ى بةدةست هيَناوة. ضونكة رِاستةوخؤ لة ثلةوثايةى هةرة فراوانى ثةروةردطاريَتى‏ية طشتى‏يةكةى خاوةن طوفتارى ئةزةلى‏يةوة دةرضووة..

هةروةها قورئانى ثيرؤز ئةم سيفةتانةى لة ثلةوثايةى مةزن و فراوانى ئةو كةسةوة وةرطرتووة كة ئةم كتيَبةى بؤ نيَرراوة، كة ئةو ثيَغةمبةرة خؤشةويستةية = صلى الله عليه وسلم = بة ناوى هةموو مرؤظايةتى‏يةوة، بةلَكو بة ناوى هةموو بوونةوةرانةوة، لة لايةن خواوةندةوة، طوفتارى لةطةلأ دةكريَت..

هةروةها ئةم سيفةتانةى لةوةوة دةست دةكةويَت كة ئةم طوفتارةى قورئان رِوو لة ثلةوثاية فراوانةكةى هةموو ضينةكانى مرؤظايةتى و لة هةموو سةردةميَك‏دا بة طشتى، دةكات..

هةروةها لةو ثلةوثاية بةرزةى رِوونكردنةوة كاملأ و شيفابةخشةكانى ئةو ياسا خوايىيانةوة دةستى دةكةويَت كة ثةيوةندىيان بة دنيا و قيامةت و، زةوى و ئاسمان و، ئةزةل و ئةبةدةوة هةية و تايبةتن بة ثةروةردطاريَتيى خواوةندةوة و كاروبارى هةموو بوونةوةران دةطرنةوة.

جا ئةم طوفتارة مةزنةى كة ئةم هةموو فراوانى و بةرزى و شموولةى دةست‏كةوت، ئيعجازيَكى قةشةنط و دةورةدانيَكى طشتى دةردةخات. بة ضةشنيَك كة ثلة سروشتى‏ و ئاشكراكانى هةروةك بة نةرم و نيانى لةطةلأ تيَطةيشتنى سادةى عةوامةكان‏دا (‏كة زؤربةى طفت‏وطؤ لةطةلأ‏ كراوانى قورئانن) مامةلَة دةكات، هةروةها بةشيَكى زؤريش لة رِيَنمايى‏و واتاكانى بة بةرزترين ئاستة فيكرى و ضينة عةقلَى‏يةكانى مرؤظ دةبةخشيَت.. كةواتة وةنةبيَت تةنها بةشيَكى كةم لة رِيَنمايى‏يةكانى بة طفت‏وطؤ لةطةلأ‏ كراوانى خؤى ببةخشيَت و تةنها بة يةك ثةندى ضيرؤكيَكى ميَذوويى تايبةتمةنديان بكات، بةلَكو لةبةر ئةوةى هةموو ضينيَك لة هةموو سةردةميَك‏دا تاكيَكة لة تاكةكانى دةستووريَكى هةمةكى، ئةوا قورئانى ثيرؤز رِوو لة هةموو ضينيَكى هةموو سةردةميَك دةكات و بة طوفتاريَكى تازة و نوآ و ثاراو وةك بلَيَى ئا ئيَستا نازلأ بووبيَت، لةطةلَيان‏دا دةدويَت..

بة تايبةتى كة بة زؤرى: (الظالمين.. الظالمين) دووثات دةكاتةوة و بة توندى سةرزةنشتيان دةكات و هةرِةشةى سامناكيان بة هاتنى بةلآ و موسيبةتى زةوى و ئاسمان بةهؤى تاوان و ستةمةكانيانةوة ئاراستة دةكات. بةم دووثات‏‏كردنةوةيةش سةرنجى خةلَكى بؤ لاى ضةندين ستةمى وا رِادةكيَشن كة لةم ضةرخةدا ويَنةيان نى‏ية. ئةمةش بةهؤى باسكردنى ضةند جؤريَكى ئةو ئةشكةنجة و بةلآ و موسيبةتانةى هاتنة رِيَى قةومى عاد و سةموود و فيرعةون و، بة باسكردنى رِزطاربوونى ضةندين ثيَغةمبةرى بةرِيَزى وةك حةزرةتى ئيبراهيم و مووسا، درووديان لةسةر بيَت.

ثاشان ئةم قورئانة مةزنة بة ئيعجازيَكى قةشةنط و رِوون هةموو ضينيَك لة هةموو سةردةميَك‏دا بؤ ئةوة رِيَنمايى دةكات كة: كاتة رِابوردوو و سةردةمة لةناوضووةكانى زوو، لة رِوانطةى طومرِا بآئاطاكانةوة بريتى‏ية لة شيويَكى قولَى عةدةم و ضؤلأ و سامناك و طؤرِستانيَكى ئازاردةرى ثرِ لة خةفةت و دةردىسةرى.. ئةمةى كة طومرِايى وامان ثيشان‏ دةدات، قورئان وةكو لاثةرِةيةكى زيندووى ثرِ لة ثةند و دةرس و عيبرةت و، جيهانيَكى سةيرى وا ثيشانمان دةدات كة لةم سةر تا ئةو سةر بة "ذيان" رِازاوةتةوة و، ولآتيَكى ثةروةردطاريانةى ئةوتؤ كة ضةندين جؤر ثةيوةندىيان لةطةلَمان‏دا هةية.. ئةمةشمان بة ئيعجازة بآويَنةكةى خؤى و وةك لةسةر شاشةدا ثيشانمان بدريَت، ئاوا بؤ رِوون دةكاتةوة. جا هةندآ جار ئةو سةردةمانة بؤلاى ئيَمة دةهيَنيَت و بة زةقى دةيانخاتة بةرضاومان، هةندآ جارى تريش ئيَمة بؤ ئةو سةردةمانة دةبات.

ئةو "طةردوون"ةى كة لةخواغافلآن بة بؤشايىيةكى سامناكى بآ بن و ضةند بآطيانيَكى شلَةذاوى دةبينن كة لة طيَذاوى ئازار و جودايىدا تليَر دةبنةوة و طيَذ دةخؤن.. قورئانى ثيرؤز، بة هةمان ئيعجاز، رِوونى دةكاتةوة كة: ئةم (‏طةردوونة) كتيَبيَكى رِةوانة، خواوةندى تاك و تةنيا و صةمةد نووسيويةتى و، شاريَكى رِيَك‏وثيَكة كة خواوةندى بة بةزةيى و ميهرةبان ئاوةدانى كردووةتةوة و، ثيشانطايةكى قةشةنط و بآ ويَنةية كة ثةروةردطار بؤ ثيشاندان و ناوبانط‏ ثآدةركردنى بةديهيَنراوانى خؤى ئامادةى كردووة. قورئانى ثيرؤز، بةم رِوونكردنةوةية، ذيان بةو بآطيانانة دةبةخشيَت و وايان لـآ‏ دةكات كة لة نيَوان خؤيان‏‏دا بةدةم يارمةتيدانى يةكترةوة برِؤن، وةك بلَيَى بة جؤريَكى رِاستةقينة و ثرِ لة خؤشةويستى لةطةلأ يةكتر بدويَن و وت‏‏و ويَذ بكةن، دةبينيت هةموو شتيَك كار و ئةرك و فةرمانبةرى‏يةكى ثآ سثيَرراوة..

بةم جؤرة، قورئانى ثيرؤز دةرسى حيكمةتى رِاستةقينة و زانستى رِووناكىبةخش بة جيننى و ئينس و مةلائيكةتان دةلَيَتةوة. كةواتة بآ هيض طومانيَك ئةم قورئانةى كة ئةم ئيعجازةى لة رِوونكردنةوةى شتان‏دا هةية، شايانى ئةوةية كة ضةند تايبةتكارى‏يةكى بةرز و ثيرؤز بةدةست بهيَنيَت، وةك ئةوةى كة:

خويَندنةوةى هةر ثيتيَكى (‏دة) ضاكة، بةلَكو لة هةندآ جاردا (‏هةزار) تةنانةت لة هةندآ جارى تردا (‏هةزاران) ضاكة دةست خويَنةرةكةى دةخات.. هةروةها وةك كؤلَةوارى و دةستةثاضةيى هةموو جيننى و ئادةميزاد لةوةدا كة شتيَكى هاوويَنةى ئةو قورئانة دروست بكةن، با هةر هةمووشيان بؤ ئةو مةبةستة كؤببنةوة.. هةروةها وةك طفت‏‏وطؤ و دوانى ثرِ لة بةلاغةت و دانايانةى لةطةلأ ئادةميزاددا، بةلَكو لةطةلأ هةموو بوونةوةران‏‏دا بة طشتى.. هةروةها وةك ئةوةى كة لة هةموو سةردةميَك‏دا مليؤنان كةس بةوثةرِى ئارةزوومةندى و ضيَذ لـآ‏وةرطرتنةوة حةزيان بة لةبةركردنيةتى.. هةروةها وةك بيَزار نةبوون لة زؤرخويَندنةوةى، سةرةرِاى دووثات‏ بوونةوةكانيشى.. هةروةها وةك جيَطيربوونى بة تةواوى لة زةينى ناسك و سادةى منالآن‏‏دا، هةرضةندة جيَطا و رِستةى زؤرى وةهايشى تيَداية كة لةوانةية ليَيان تيَك بضيَت.. هةروةها وةك لةزةت وةرطرتنى بيماران و ئةوانةى لة سةرةمةرط‏ و طيانةلآدان لة بيستنى قورئان و خؤش‏‏بوونى لة طوآيان‏دا، هةرضةندةش بة سادةترين قسة بيَزار دةبن.. ئةمانة و غةيرى ئةمانةش، لةو تايبةتكارى‏ية بةرز و ثيرؤزانةى كة قورئانى ثيرؤز دةستى كةوتووة و، بةمانةش بةختةوةريى هةردوو دنيا بة خويَنةران و قوتابييانى خؤى دةبةخشيَت.

هةروةها قورئانى ثيرؤز ئيعجازة جوانةكةى خؤى لة "شيَوازى رِيَنمايى‏ية رِةوانةكةى"دا دةردةخات. ئةوةتا زؤر بة جوانى ضاوديَريى نةخويَندةواريى رِاطةيةنةرةكةى = صلى الله عليه وسلم = كردووة، بةوةدا كة شيَوازة رِةوانة سروشتىيةكةى خؤى بة بةردةوامى هيَشتووةتةوة و، زؤر لةوة بةرزترة كة هيض جؤرة تةكةللوف و رِيايةك توخنى بكةويَت. شيَوازةكةى بة ضةشنيَكى واية عةوامةكان = كة زؤربةى زؤرى خةلَكن = ليَى تآدةطةن. شيَوازى قورئان لةطةلأ ئةوانةدا بة جؤريَكة كة زؤر بة نةرم‏ و ناسك و سادةيى مامةلَة لةطةلأ زةينيان‏‏دا دةكات، بؤ ئةمةش طفت‏‏وطؤكان دادةبةزيَنيَتة ئاستيَكى نزيك لة تيَطةيشتنيانةوة و، ضةند لاثةرِةيةكى ئاشكرا و رِوونى وةك ئاسمانةكان و زةوىيان لة بةردةم‏دا بلآودةكاتةوة و، سةرنجى بينةران بؤ موعجيزاتى توانستى خوا و ديَرِةكانى دانايى‏ية لةرِادةبةدةرةكةى، كة لة ذيَر ثةردةى كاروبارة ئاسايى‏يةكانةوةن، رِادةكيَشيَت.

ثاشان قورئانى ثيرؤز جؤريَكى ترى ئيعجازة بآويَنةكةى خؤى بةوة دةردةخات كة بة ضةشنيَكى "رِةوان" رِستةيةك يان ضيرؤكيَك "دووثات دةكاتةوة" لةو كاتانةدا كة رِيَنمايى ضةندين ضينى جياوازى خةلَكى بؤ ضةند واتايةكى جؤراوجؤر و، ضةندين ثةند و عيبرةتى زؤر لةو ئايةتة يان لةو ضيرؤكةدا دةكات. لةبةر ئةوة، قورئان داخوازى ئةوةية كة دووثات‏‏بوونةوةى تيَدا بيَت، ضونكة هةروةك كتيَبى ثارِانةوة و بانطةوازة، كتيَبى ذيكر و يةكتاناسينى خواوةنديشة. خؤ ديارة هةريةك لةمانة داخوازى دووثات‏ كردنةوةية. كةواتة هةر ئايةتيَك يان هةر ضيرؤكيَك لة قورئان‏دا دووثات كراوةتةوة، واتايةكى تازة و ثةنديَكى نويَى تيَداية.

هةروةها ئيعجازةكةى خؤى بةوة دةردةخات كة (لة ضةند رِووداويَكى جوزئى دةدويَت) و دةكؤلَيَتةوة كة لة ذيانى هاوةلَة بةرِيَزةكانى ثيَغةمبةردا = صلى الله عليه وسلم = و لة كاتى نازلأ‏بوونى قورئان و دامةزراندنى بيناى ئيسلام و بناغةكانى شةريعةت‏دا رِوويان‏ داوة. دةبينيت طرنطى‏يةكى زؤر بةو رِووداوانة دةدات و، بةمةش ئةوة رِوون دةكاتةوة كة وردترين كاروبارى بضووكترين رِووداوى هةندةكى، لة بةرضاوى ميهرةبانيى خواى طةورةدا و لة نيَوان بازنةى بةرِيَوةبردن و تةطبيركاريى ئةو خواوةندةداية. ئةمة جطة لةوةى كة بة باسكردنى ئةو رِووداوانة ضةند ياسا و دةستووريَكى طشتى و شاميلى خواوةند كة لة طةردوون‏دا كار دةكةن دةردةخات.. لةمانةش زياتر: ئةو رِووداوانة كة لة كاتى دامةزراندنى ئيسلام و شةريعةتةكةى‏دا رِوويان داوة، وةك ناوك و تؤو وان، لة داهاتوودا ضةندين بةروبوومى ئةحكام و سوود و قازانج دةطرن.

بةلَآ، (دووثات‏‏بوونةوةى ثيَويستى داخوازى دووثات‏‏بوونةوةى باسكردنيشيةتى). ئةمةش دةستووريَكى ضةسثاوة. لةبةر ئةوة، قورئانى ثيرؤز لة ماوةى بيست سالأدا وةلآمى ضةندين ثرسيارى دووثا‏ت‏بووى زؤرى داوةتةوة و، بةم وةلآمدانةوة دووثات‏بووانةش رِيَنمايى ضةندين ضينى جؤراوجؤرى قسة بؤكراوانى خةلَكيى كردووة. دةبينيت قورئان ضةند رِستةيةكى وا دووثات‏ دةكاتةوة كة هةزاران بةرهةميان هةية و، ضةند رِيَنمايىيةك ضةندين جار دةلَيَتةوة كة ئةنجامى ضةندةها بةلَطةى لةذمارةبةدةر و بآسنوورن، ئةمةش لةو كاتةدا كة دةيةويَت: (‏ئةو ئالأ‏وطؤرِة طةورة و سامناكةى لة جيهان‏دا رِوودةدةن‏و، ئةو كاولكارى و هةلَوةشانةوةيةى تووشى دنيا ديَت و، بنياتنانى دوارِؤذى هةميشةيى لة بريى دنيا دواى هةموو ئةمانة) لة ميَشك و دلَى خةلَكى‏دا جيَطير بكات.

هةروةها قورئانى ثيرؤز ئةو رِستة و ئايةتانة لةو كاتانةش‏دا دووثات دةكاتةوة كة دةى‏ضةسثيَنيَت هةموو شتة جوزئى و كوللى‏يةكان، هةر لة طةرديلةكانةوة تا ئةستيَرةكان، لة ذيَر دةستى يةك خواى تاك و تةنيادان. هةروةها لةو كاتانةدا دووثاتيان دةكاتةوة كة رِق‏و خةشمى خواى ثةروةردطار دةردةخات بةرامبةر بةو ستةمكارىيانةى مرؤظ دةيانكات كاتيَك كة سنوورى ئامانجى بةديهيَنان دةشكيَنيَت. ئةو ستةمكارىيانةى كة رِق و قين و هةلَضوونى ئاسمانةكان و زةوى و توخـمةكانيان لة دذى ئةو ستةمكارانة دةورووذيَنيَت.

لةبةر ئةوة، دووثات‏‏بوونةوةى ئةو رِستة و ئايةتانة لة كاتى باس‏كردنى ئةو كارة طةورة و طرنطانةدا، هةرطيز بة ناتةواوى دانانريَت لة رِةوانبيَذى‏دا، بةلَكو ئيعجازيَكة لةوثةرِى بآويَنةيى و جوانى‏دا و، رِةوانبيَذى‏يةكة لةوثةرِى بةرزى‏دا و، رِةوانكارى‏ و فةصاحةتيَكى يةكاويةكة لةطةلأ داخوازيى حالأ و مةقام‏دا.

بؤ نموونة:

رِستةى: (بسم الله الرحـمن الرحيم) تةنها يةك ئايةتة، سةد و ضواردة جار لة قورئانى ثيرؤز‏دا دووثات دةبيَتةوة. ضونكة وةك لة "لةمعةى ضواردةهةم"دا رِوونمان كردووةتةوة، ئةم رِستةية رِاستى‏يةكى طةلـآ طةورةية و، طةردوونى لة رِووناكى ثرِكردووة و، بة ثةيوةندى‏يةكى توندوتؤلأ عةرش و فةرشى بة يةكةوة بةستووة و، هةموو كةسيَك لة هةموو كاتيَك‏دا ثيَويستى‏يةكى تةواوى بةو رِاستى‏ية هةية. كةواتة ئةطةر ئةم رِاستى‏ية مةزنة مليؤنان جاريش دووثات ببيَتةوة، هيَشتا ئةو ثيَويستى‏ية هةر دةميَنيَت و تيَر نابيَت. ضونكة وةكو "نان" نى‏ية تا ثيَويستى‏يةكى رِؤذانة بيَت، بةلَكو وةك "هةوا" و "رِووناكى" واية كة لة هةموو خولةكيَك‏دا مرؤظ حةزى لـآ‏يةتى و ثيَويستى ثآيةتى.

ئايةتى: (وإنَّ ربَّكَ لَهُوَ العزيزُ الرَّحيم) لة سوورةتى (‏الشعراء)دا هةشت جار دووثات دةبيَتةوة. جا دووثات‏ بوونةوةى ئةم ئايةتة مةزنةى كة هةزاران رِاستيى تيَداية، لة سوورةتيَك‏دا كة باسى رِزطاربوونى ثيَغةمبةران = عليهم السلام = و ئازار و ئةشكةنجةى قةومةكانيان دةكات، بؤ رِوونكردنةوةى ئةوةية كة:

ستةمكاريى قةومةكانيان بة رِادةيةكى واية كة دةم لة ئامانجى بةديهيَنانى بةديهيَنراوان و، مةزنيى ثةروةردطاريَتى‏ية رِةهاكةى خواوةند دةدات و خؤى تآهةلَدةقورتيَنيَت. لةبةر ئةمة، عيززةتى ثةروةردطارى داخوازى سزادانى ئةو قةومة ستةمكارانة دةبيَت. كةواتة ئةطةر ئةم ئايةتة هةزاران جاريش دووثات ببوايةتةوة، ئةوا شةوق و تاسةمةنديى مرؤظ بؤى‏و ثيَويستيى ثيَى هيَشتا هةر تةواو نةدةبوو. كةواتة دووثات‏‏بوونةوة ليَرةدا بةلاغةتيَكى بةرزى خاوةن ئيعجاز و ئيجازة.

هةروةها كة ئايةتى: (فَبِأيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبان) لة سوورةتى (‏الرحـمن)دا و، ئايةتى ثيرؤزى: (وَيْلٌ يَوْمَئِذٍ لَلْمُكَذِّبِين) لة سوورةتى (‏المرسلات)دا دووثات بوونةتةوة، هةريةكةيان رِووةو هةموو سةردةم و ضةرخةكان هاوار دةكات و، بة ئاشكرا لة هةموو لايةكى ئاسمانةكان و زةوى‏دا رِاى‏دةطةيةنيَت كة كوفرى جيننى و ئينس و ئينكارى‏كرنيان بؤ نيعمةتة خوايىيةكان و، ستةمكارى‏ية لةرِادةبةدةرةكانيان، خةشم و قينى بوونةوةران دةهةذيَنن و وا لة زةوى و ئاسمانةكان دةكةن كة رِقيان ليَيان ببيَتةوة و.. كوفرةكةيان لةطةلأ حيكمةت و مةبةستى بةديهيَنانى جيهان‏دا يةك ناكةويَت و، بة دةست‏دريَذى كردن دادةنريَت بؤ سةر مافى هةموو بوونةوةران بة طشتى و، ئينكاريى مةزنيى خواوةند دةكات و طالَتةى بةو مةزنى‏ية ديَت..

لةبةر ئةمانة، ئةم دوو ئايةتةى كة ثةيوةندىيان بة هةزاران رِاستيى وةك ئةمانةوة هةية و بة ئةندازة و هيَزى هةزاران مةسةلةى تر طرنطىيان هةية، ئةطةر بة هةزاران جاريش لة طفت‏ وطؤيةك‏دا كة ئاراستةى جيننى و ئينس كرابيَت دووثات‏ بكريَنةوة، هيَشتا هةر ثيَويستى بة دووثات‏بوونةوةيان دةميَنيَت. كةواتة دووثات‏‏بوونةوة ليَرةدا بةلاغةتيَكى كورت و مةزن و موعجيزةيةكى يةكجار جوانة.

نموونةيةكى تر سةبارةت بة حيكمةتى دووثات‏بوونةوة، لة فةرموودةى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = دةهيَنينةوة:

لةو موناجاتةى ثيَغةمبةردا = صلى الله عليه وسلم = كة بة: "الجوشن الكبير" بةناوبانطة و، نزا و ثارِانةوةيةكى طةلـآ جوانة و، نموونةيةكى ثوختةكراوى هةلَيَنجراوى قورئانى ثيرؤزة، لةم موناجاتةدا رِستةى: (سبحانك لا إله إلاّ أنت الأمان الأمان خلِّصنا وأجرنا ونجنا من النار) سةد جار دووثات بووةتةوة. خؤ ئةطةر هةزاران جاريش دووثات ببوايةتةوة، ئةوا هةرطيز مرؤظى بيَزار نةدةكرد، ضونكة ئةم رِستةية طةورةترين رِاستيى طةردوون كة "تةوحيد"ة و، مةزنترين فةرمانبةريى بوونةوةران بةرامبةر ثةروةردطارى شكؤمةنديان كة بريتى‏ية لة تةسبيح و تةحـميد و تةقديس و.. مةزنترين كيَشة و مةسةلةى ضارةنووسى مرؤظايةتى كة رِزطاربوونة لة دةردىسةريى هةميشةيى و ئاطرى دؤزةخ و.. ثيَويست‏ترين ئامانج لة بةندايةتى و كؤلَةواريى مرؤظ‏دا كة نزا و ثارِانةوة و دوعاية.. هةموو ئةمانةى تيَداية.

بةم جؤرة، زؤر شتى هاوضةشنى ئةم بناغة و بنضينانة لة قورئانى ثيرؤزدا دووثات بوونةتةوة، بة رِادةيةكى وا كة هةندآ جار لة يةك لاثةرِةى موصحةف‏دا بيست جار زياتر = ض بة رِاشكاوى و ض بة جؤريَكى ناوةكى = رِاستيى "تةوحيد" دةردةبرِيَت. ئةمةش بةثيَى داخوازيى مةقام و ثيَويستيى تيَطةياندن و بةلاغةتى رِوونكردنةوة. جا بةم دووثات‏كردنةوةية شةوقى دووثات‏كردنةوةى خويَندنةوةش دةجوولَيَنيَت و بةلاغةتةكةى بةهيَز و بةرزتر دةكات، بآ ئةوةى بيَتاقةتى و بيَزارى لة دةروونى مرؤظ‏دا بةجآبهيَلَيَت.

بةشةكانى "ثةيامةكانى نوور" حيكمةتى دووثات‏‏بوونةوةى ناو قورئانى ثيرؤزيان بة جوانى باس كردووة و بةلَطةكانيشيان رِوون كردوونةتةوة و ضةسثاندوويانة كة ئةو دووثات‏ كردنةوةية ضةندة لةطةلأ بةلاغةت‏دا طونجاوة و، لة هةمان‏ كات‏دا ضةند قةشةنط‏و جوانيشة.

حيكمةتى ئةو جياوازى‏يةش كة لة نيَوان سوورةتة مةككى و مةدةنى‏يةكان‏دا هةية، لة بارةى بةلاغةت، لة رِووى ئيعجاز و كورتى يان دريَذةثيَدانى ئةو بابةتانةى باسيان دةكةن، بةم جؤرةى خوارةوةية:

ثؤل و رِيزى ثيَشةوةى نةيارةكانى قورئان لة مةككةدا بت‏ثةرستةكانى قورةيش بوون، كة نةخويَندةوار و بآكتيَب بوون. لةبةر ئةوة، بةلاغةت لةوآ داخوازى شيَوازيَكى بةرز و بةهيَز و، كورتى‏يةكى بة ئيعجازى قةناعةت‏بةخش و، دووثات‏بوونةوةيةكى وا بوو كة بؤ جيَطيركردن و دامةزراندنى تيَطةياندنيان ثيَويست بيَت. لةبةر ئةوة، زؤربةى سوورةتة مةككى‏يةكان ثايةكانى ئيمان و ثلةكانى تةوحيديان بة شيَوازيَكى لةوثةرِى هيَز و بةرزى و بة كورتى‏يةكى تابلَيَى ثرِ لة ئيعجازدا باس كردووة و، ئيمان بةخوا و مةبدةء و مةعاديان دووثات كردووةتةوة، تةنانةت ئةو ثايانةى ئيمانى بة (ثيَش‏خستن و دواخستن و، تةعريف و تةنكير و، حةذف‏كردن و باس‏كردن) لة هةموو لاثةرِة و ئايةتيَك‏دا، يان لة يةك رِستةدا، يان لة يةك وشة، بةلَكو لة يةك ثيت‏دا دةربرِيوة و، ثايةكانى ئيمانى لةو ضةشنة حالَةت و شيَوة بةلاغىيانةدا ضةسثاندووة، بة ضةشنيَك كة ثيَشةوا و زانايانى بةلاغةتى لة بةردةم ئةم شيَوازة ثرِ لة ئيعجازةدا حةثةساو و سةرسوورِماو كردووة.

ثةيامةكانى نوور، بة تايبةتى وتةى بيست‏‏وثيَنجةم (ثةيامى موعجيزاتى قورئانى و ثاشكؤكانى) ضل رِووى ئيعجازى قورئانيان رِوون كردووةتةوة. هةروةها تةفسيرى: "إشارات الإعجاز في مظان الإيجاز" كة بة زمانى عةرةبى‏ية، بة ضةشـنيَكى طةلـآ جوان ئيعجازى قورئانى سةبارةت بة هؤنينةوةى نيَوان ئايةتة ثيرؤزةكانى رِوون كردووةتةوة. بة رِاستى ئةم دوو ثةيامة شيَوازى رِةوانبيَذيى بةرز و، كورتيى ثرِ لة ئيعجازى قورئانيان ضةسثاندووة.

بةلآم ثؤل و رِيزى ثيَشةوةى نةيارةكانى ئايةت و سوورةتة مةدةنى‏يةكان جوولةكة و طاوران بوون كة خاوةن كتيَبن و ئيمانيان بة خواى طةورة هةية. لةبةر ئةوة، دةستوورةكانى بةلاغةت و شيَوازةكانى رِيَنمايى و بناغةكانى رِاطةياندن داخوازى ئةوة بوون كة ئةو طوفتارةى ئاراستةى ئةو خاوةن كتيَبانة دةكريَت لةطةلأ واقيعى حالَيان‏دا طونجاو و يةكاويةك بيَت. دةبينيت شيَوازى قورئان لة سوورةتة مةدةنى‏يةكان‏دا ئاسان و رِوون و رِةوانة و، شتة جوزئى‏يةكان = نةك بنضينة و بناغةكانى ئيمان = رِوون دةكاتةوة. ضونكة هةموو حوكمة فةرعى و ياسا هةمةكى‏يةكان لةو شتة جوزئىيانةوة ثةيدا دةبن و هةر ئةوانن كة دةبنة خولطةى ئيختيلافى نيَوان ئةحكام و شةريعةتةكان. لةبةر ئةوة، دةبينيت زؤربةى جار ئايةتة مةدةنى‏يةكان رِوون و رِةوانن و لة شيَوازيَكى ثرِ لة ئيعجازى تايبةت بة قورئاندان.

بةلآم كاتآ كة قورئان ثوختةيةكى كورت و بةهيَز، يان ئةنجاميَكى كورت‏كراوة، يان كؤتايى‏يةكى ثتةو، يان بةلَطةيةكى بةهيَزى طومان‏برِ لة كؤتايى رِووداويَكى جوزئى و فةرعى‏دا باس دةكات، ئةوا بةمة ئةو رِووداوة جوزئى‏ية دةكات بة قاعيدةيةكى هةمةكى و طشتى. ئنجا بؤ مةبةستى ئةوةش كة طوآرِايةلَى كردن و بةجآهيَنانى ئةو قاعيدانة مسؤطةر بكات "ئيمان بة خوا" لة ناخ‏دا جيَطير دةكات. ئةم مةبةستةش ئةو كؤتايىية كورتانةى ئايةتةكان كة "تةوحيد" و "ئيمان" و "دوارِؤذ"يان تيَدا كورت كراوةتةوة، دةيهيَنيَتةدى. ئيتر دةبينيت ئةو مةقامة رِوون و رِةوانة بةو كؤتايىيانةى ئايةتةكان رِووناك و بةرز دةبيَتةوة.

(‏ثةيامةكانى نوور رِادةى بلَنديى بةلاغةت و تايبةتكارى و جؤرةكانى رِةوانكاريى ورد و بةرزى ئةو ثوختة و كؤتايىيانةى ئايةتةكانى قورئانيان رِوون كردووةتةوة و، ئةمةيان بؤ كةللةرِةقترين دوذمنيش ضةسثاندووة. ئةوةش لة "دة" دانة تايبةتكارى و سةرنج‏‏دا كة لة نوورى دووهةمى رِؤشنايى دووهةمى وتةى بيست‏‏وثيَنجةم‏داية، كة تايبةتة بة ئيعجازى قورئانةوة).

جا ئةطةر دةتةويَت لةمة تآبطةيت، ئةوا فةرموو برِوانة:

(‏ اِنَّ اللهَ على كُلِّ شيْءٍ قدير)، (‏ اِنَّ اللهَ بكُلِّ شيْءٍ عليم)، (وهوَ العزيز الحكيم)، (وهوَ العزيز الرحيم) و هاوويَنةيان لةو ئايةتانةى كة "تةوحيد" دةطةيةنن و دوارِؤذ دةخةنةوة ياد‏و كؤتايى بة زؤربةى ئايةتة ثيرؤزةكانى قورئان دةهيَنن، كة بؤيان دةرِوانيت، دةبينيت قورئانى ثيرؤز لة كاتى باس‏كردنى حوكمة شةرعى و فةرعى‏يةكان و ياسا كؤمةلآيةتى‏يةكان‏دا سةرى طوآبيستةكةى بةرز دةكاتةوة تاكو برِوانيَتة ضةند ئاسؤيةكى هةمةكيى فراوان و، بةم كؤتايىيانة ئةو شيَوازة ئاسان و رِوون و رِةوانة دةطؤرِيَت بة شيَوازيَكى يةكجار بةرز و بلَند. وةك بلَيَى خويَنةر لة دةرسى شةريعةتةوة بؤ دةرسى تةوحيد دةطويَزيَتةوة. ئةمةش ئةوة دةضةسةثيَنيَت كة: "قورئان" هةروةك كتيَبى بيروباوةرِ و ئيمانة، كتيَبى شةرع و ئةحكام و حيكمةتيشة.. هةروةك كتيَبى دوعا و دةعوةتة، هى ذيكر و فيكريشة.

بةم ضةشنة و، بةثيَى جياوازيى مةقام و جؤراوجؤريى ئامانج و مةبةستةكانى رِيَنمايى و رِاطةياندن، جؤرة رِةوانى‏يةكى ثرِ لة ئيعجازى ئاشكرا و درةخشان لة ئايةتة مةدةنى‏يةكان‏دا دةبينين، كة جياية لة بةلاغةتى ئايةتة مةككى‏يةكان. كاتى وا هةية ئةم جؤرة بةلاغةتة لة دوو وشةدا دةبينيت وةك: (‏ربك) و (‏رب العالمين). ضونكة بة تةعبيرى: (‏ربك) ئةحةدييةت فيَرى خويَنةر دةكات: بةلآم بة: (‏رب العالمين) واحيدييةتى فيَر دةكات. ئةوةش هةية كة واحيدييةت ئةحةدييةتيشى تيَداية[2].

بةلَكو هةندآ جار ئةو جؤرة بةلاغةتة لة تةنها يةك رِستةدا دةبينيت. بؤ نموونة: لة يةك ئايةت‏دا ئةوةت ثيشان دةدات كة زانياريى خواى طةورة دانانى طةرديلةيةك لة بيلبيلةى ضاودا و، رِآ وشويَنى رِؤذ لةناو جةرطةى ئاسمان‏دا دةطريَتةوة و، دةرى‏دةخات كة توانستى خواوةند ئةوةندة طشتطير(‏محيط)ة كة بة يةك ئاميَر هةريةك لةوانة لة جيَى خؤىدا دادةنيَت و، رِؤذ وةك ضاوى ئاسمان لـآ‏ دةكات و، لة دواى ئايةتى: (يولِجُ الَّيلَ في النَّهارِ و يولِجُ النَّهارَ في الَّيل)دا يةكسةر دةفةرموآ: (وهو عليمٌ بذاتِ الصُّدور) ( ‏الحديد:6). واتة دواى باس‏كردن و خستنةرِووى مةزنيى بةديهيَنانى ئاسمانةكان و زةوى، يةكسةر باسى ئةوة دةكات كة زانياريى خوا شتانى ثةنهانى ناو دةروونيش دةطريَتةوة. بةم كارةش ئةوة لة زةينى مرؤظ‏دا جيَطير دةكات كة خواوةند لة نيَوان شكؤمةنديى بةديهيَنةريَتيىدا بؤ ئاسمانةكان و زةوى و، بةرِيَوةبردن و تةطبيركردنى كاروباريان، لة نيَوان ئةمةدا، ئةو خواوةندة ئاطادارى خةيالأ و ختوورة و شتة شارراوة و ثةنهان و ناديارةكانى ناو دلأ و دةروونى هةموو كةسيَكيشة. كةواتة بةدواهاتنى: (وهو عليمٌ بذاتِ الصُّدور) دواى ئةو ئايةتة، جؤرة رِةوانكارى‏يةكى واية كة ئةو شيَوازة ئاسان و رِوون و سروشتى و نزيك لة تيَطةيشتنى عةوامة، دةطؤرِيَت بة رِيَنمايىيةكى بةرز و رِاطةياندنيَكى سةرنج‏رِاكيَش و طشتى.

ثرسيار:

سةيركردنى سةرثآيى و ساكارانة ناتوانيَت ئةو رِاستى‏ية طرنطانة ببينيَت كة قورئانى ثيرؤز دةيانهيَنيَت. ئةوةتا نازانيَت لة نيَوان ثوختةيةكى كؤتايى‏هيَنةرى ئةوتؤ كة تةوحيديَكى بةرز دةرببرِيَت يان دةستووريَكى هةمةكى بطةيةنيَت و.. رِووداويَكى هةندةكيى ئاسايى‏دا كة ئايةتيَك باسى كردبيَت، ض جؤرة موناسةبةت و ثةيوةندى‏يةك هةية. لةبةر ئةوة، هةندآ كةس وا طومان دةبات كة هةندآ ناتةواويى رِةوانبيَذى لةم رِووةدا هةية. بؤ نموونة: موناسةبةت و رِةوانبيَذى لة باسى ياسايةكى مةزن و طرنطى وةك: (وفوْقَ كُلِّ ذي عِلْمٍ عَليمٌ) دةرناكةويَت كة لة ثاش رِووداويَكى هةندةكى هيَنرابيَت، وةك ئةوةى كة حةزرةتى يووسف = عليه السلام = بة تةطبيريَكى زيرةكانة براكةى لاى خؤى طل‏ دايةوة. جا ئوميَد واية ئةو نهيَنى‏ية رِوون بكةنةوة و، ثةردة لة رِووى ئةو دانستة لابدةن.

وةلآم:

زؤربةى سوورةتة دريَذ و مامناوةندى‏يةكان، كة هةريةكةيان قورئانيَكى سةربةخؤية بؤ خؤى، تةنها بة دوو يان سآ دانة لة ضوار مةبةستةكانى قورئان واز ناهيَنيَت كة بريتين لة: "تةوحيد، نبووةت، حةشر، عةدالَةت لةطةلأ عبوودييةت". بةلَكو هةريةك لةو سوورةتانة ثوختة و كاكلَةى هةموو قورئان و هةر ضوار مةبةستةكةى تيَداية. واتة هةريةك لةو سوورةتانة: هةروةك كتيَبى شةريعةت و دانست و رِيَنمايىية، كتيَبى ذيكر و فيكريشة و، هةريةكةيان ضةندين كتيَبى تيَداية و رِيَنمايى مرؤظ بؤ ضةندين دةرسى جياجيا دةكات. دةبينين هةموو ثلةيةكى بةلَكو هةموو لاثةرِةيةكى، ضةندين دةرطاى ئيمان لة بةردةم مرؤظ‏‏دا دةكاتةوة و، لة هةمان كات‏دا ضةند مةبةست و ئامانجيَكيشى ثآ دادةمةزريَنيَت، ضونكة ئةوةى لة كتيَبى نووسراوى طةردوون‏دا نووسراوة، قورئان بة رِوونى باسى دةكات، بةمةش لة ناخى ئيمانداردا ئةوة جيَطير دةكات كة ثةروةردطاريَتيى خواوةند هةموو شتيَكى طرتووةتةوة و درةوشانةوة هةيبةت‏دارةكةشى لة ئاسؤ و دةروونةكان‏دا ثيشان‏ دةدات..

لةبةر ئةوة، ئةطةر دةتوانيت سةرنج لةو موناسةبةتة بدةيت كة بة رِوالَةت لاواز دةردةكةويَت و، توانيت بة وردى سةيرى ثشتى ثةردةكةى بكةيت، ئةوا ئةو ثةردةيةت لة بةردةم‏دا لادةضيَت و، ئةو ئاسؤ فراوان و دةرس و رِيَنمايى‏ية نوآيانةى كة ئةو ثةردةية شاردبوونيةوة، دةردةكةون. بةلَكو شتى وا دةبينيت كة ضةندين ئامانج و مةبةستى هةمةكىيان لةسةر بنيات دةنريَت، ئيتر يةك لة دواى يةك ضةندين جؤرى ثةيوةنديى بةهيَز لةطةلأ ئةو موناسةبةتةدا كة بة رِوالَةت لاواز ديار بوو، دةردةكةون. ئةو كاتة شيَوازةكة بة تةواوى لةطةلأ ئةو مةقامةدا يةكاويةك دةردةضيَت و، بةمةش ثلة بةلاغى‏يةكةى بةرز دةبيَتةوة.

ثرسياريَكى تر:

ض دانايى‏يةك لةوةدا هةية كة قورئان هةزاران بةلَطة بؤ ضةسثاندنى كاروبارى دوارِؤذ و، تةوحيد و، طةرِانةوةى مرؤظ بؤ لاى خوا و، ثاداشت‏دانةوةى، دةهيَنيَتةوة؟.. هةروةها دانايى ضى‏ية لةوةدا كة هةموو سوورةت و لاثةرِةيةكى موصحةف لة هةموو مةقاميَك‏دا، ض بة رِاشكاوى و رِاستةوخؤ ض بة بة جؤريَكى ناوةكى(‏ضِمني) ض بة ئاماذةكردن، سةرنجى مرؤظ بؤ لاى ئةوانةى باس‏كران رِادةكيَشيَت؟

وةلآم:

ضونكة قورئانى ثيرؤز مرؤظ ئاطادار دةكاتةوة كة: مةزنترين طؤرِانكارى و ئالأ‏وطؤرِى ميَذووى جيهان كة لةناو بةديهيَنراوان و بازنةى "مومكينات‏"دا رِوو دةدات: قيامةتة.. هةروةها رِيَنمايى ئةم مرؤظة = كة هةلَطرى ثلةى جآنشينيى سةر زةوى‏ية = دةكات بؤ مةزنترين مةسةلةى ئةوتؤ كة ثةيوةنديى بة مرؤظةوة ببيَت، كة مةسةلةى "تةوحيد"ة و، بةختةوةريى هةميشةيى يان سةرلـآ‏تيَكضوونى هةميشةيى لةسةر بةندة. لة هةمان كاتيش‏دا ئةو لافاوى طومانة بةردةوامةى ثآ دةباتة دواوة و، توندترين جؤرةكانى ئينكارى و كةللةرِةقيشى ثآ تيَك‏دةشكيَنيَت.

لةبةر ئةوة، ئةطةر قورئانى ثيرؤز هةزاران جار سةرنجى مرؤظ بؤ لاى ئيمان بةو ئالأ‏وطؤرِة سةرسوورِهيَنةرانة رِابكيَشيَت و، وا لة خةلَكى بكات تةسديقى ئةو مةسةلة طرنط و ثيَويستةى مرؤظ بكةن و، مليؤنان جاريش ئةو مةسةلانة دووثات بكاتةوة، هيَشتا ئةم كارة لة بةلاغةت‏دا هةرطيز بة زيادةرِةوى دانانريَت و بة هيض جؤريَك بيَتاقةتى و بيَزارى بؤ مرؤظ فةراهةم ناهيَنيَت، بةلَكو ثيَوستيى مرؤظ بة دووثات‏كردنةوةى خويَندنةوةيان لة قورئان‏دا هةرطيز تةواو نابيَت. ضونكة لة هةموو "وجوود"دا هيض مةسةلةيةك نى‏ية لة "تةوحيد" و "ئاخيرةت" طةورة و طرنط‏تر بيَت.

بؤ نموونة: رِاستيى ئةم ئايةتة ثيرؤزة كة دةفةرموآ: (اِنَّ الّذينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْري مِنْ تَحْتِها الأنْهارُ ذلكَ الْفَوْزُ الْكَبير) ( ‏البروج:11) بريتى‏ية لة مذدةى ذيانى هةميشةيى كة ئةم ئايةتة بةم مرؤظة هةذارةى دةدات، ئةم مرؤظةى كة هةموو دةميَك مردن رِووبةرِووى رِادةوةستيَت. جا ئةم مذدةية لةوة رِزطارى دةكات كة مردن بة لةناوضوونيَكى هةميشةيى ليَك‏بداتةوة و، خؤى و جيهانةكةى و هةموو خؤشةويستانى لة ضنطى لةناوضوون رِزطار دةكات، بةلَكو لةوةش زياتر، دةستةلآت و بةختةوةرى‏يةكى هةميشةيى ثآدةبةخشيَت.. كةواتة ئةطةر ئةم ئايةتة ثيرؤزة مليار جاريش دووثات ببيَتةوة، ئةوا هةرطيز بة زيادةرِةوى دانانريَت و بة هيض جؤريَك رِةوانبيَذيى قورئان زامدار ناكات.

بةم جؤرة دةبينيت قورئانى ثيرؤز، كة ضارةسةريى ئةم جؤرة مةسةلة طرنطانة دةكات و بة دانانى ضةند بةلَطةيةكى بةهيَز هةولأ دةدات قةناعةت بةوانة ببةخشيَت كة لةطةلَيان‏دا دةدويَت، ئةم قورئانة، لة زةين و دلأ و دةروونةكان‏دا ئةو ئالأ‏وطؤرِة مةزنانةى طةردوون بة قوولَى جيَطير دةكات و لة بةرضاويان‏دا وةك طؤرِانى خانة و لانة و شكلأ و شيَوةيان ئاسانى دةكات. كةواتة سةرنج‏ رِاكيَشانى مرؤظ بة هةزاران جاريش بؤ لاى هاوضةشنى ئةم مةسةلانة = ئةم سةرنج‏ رِاكيَشانةش ض بة رِاشكاوى بيَت و ض بة جؤريَكى ناوةكى و ض بة ئاماذة بؤ كردن = كاريَكى يةكجار ثيَويستة و وةك ثيَويستيى مرؤظ واية بؤ نيعمةتى نان و هةوا و رِووناكى، كة ضةند ثيَويستى‏يةكى ئةوتؤن هةميشة دووثات دةبنةوة.

نموونةيةكى تر: حيكمةتى ئةوةى كة قورئانى ثيرؤز: (والَّذين كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ) (‏فاطر:36) و (‏‏ اِنَّ الظَّالِمينَ لَهُمْ عَذابٌ اَليم) ( ‏إبراهيم:22) و هاوضةشنيان لةو ئايةتانة كة بة شيَوازيَكى زؤر توند و تيذ هةرِةشة و طورِةشةيان تيَدا دووثات دةكاتةوة (‏وةك بة ضةشنيَكى طومان‏برِ لة ثةيامةكانى نووردا ضةسثاندوومانة) ئةوةية كة:

كافربوونى مرؤظ: سنوورشكاندن و دةست‏دريَذى كردنة بؤ سةر مافى بوونةوةران و زؤربةى بةديهيَنراوان. ئةمةش رِقى ئاسمانةكان و زةوى دةورووذيَنيَت و دةروونى توخـمةكان بةرامبةر بة كافران ثرِ لة رِق و قين دةكات، بة رِادةيةكى وا كة توخـمةكانى بوونةوةر بة زللةى: "تؤفان" و شتى تريش لةو كافرانة دةدةن، تةنانةت دؤزةخيش هيَندة رِقى هةلَدةستيَت كة وةختة لةتاوا لةت‏‏وثةت ببيَت، وةك رِاشكاويى ئايةتى ثيرؤزى: ( اِذا أُلْقُوا فيها سَمِعُوا لها شَهيقاً وَهِيَ تَفوُر * تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظ...) ( ‏الملك:7=8) ئةمة دةردةبرِيَت.

جا ئةطةر خواوةندى ثادشاى طةردوون لة فةرمانةكانى‏دا هةزاران، بةلَكو مليؤنان جاريش ئةو تاوانة طةورةيةى كوفر و تؤلَةكةى بة شيَوازيَكى زؤر توندوتيذ دووثات بكاتةوة، هيَشتا ئةمة لة رِةوانبيَذى‏دا بة زيادةرِةوى و ناتةواوى دانانريَت، لةبةر طةورةيى ئةو تاوانة طشتى و دةست‏دريَذى‏كردنة بآسنوورةى كة كوفر بؤ سةر مافى بوونةوةران دةيكات و، لةسةر بناغةى دانايى رِوونكردنةوةى طرنطيى مافى ئةوانةى لة ذيَر فةرمانى خوادان و، لةبةر دةرخستن و زةق‏‏كردنى ئةو ناشيرينى‏ية لةبن‏نةهاتووةى كة لة كوفرى ئينكارى‏‏كةران و ستةمة تةواو ناشيرينةكةيان‏دا هةية. ضونكة ئةو دووثات‏‏بوونةوةية لةبةر بضووكى و بآنرخيى مرؤظ نى‏ية، بةلَكو بؤ دةرخستنى طةورةيى ئةو لةسنووردةرضوونةى كافران و ستةمكارى‏يةكةيانة.

ثاشان دةبينين وا هةزار و سةدان سالَة سةدان مليؤن كةس بةوثةرِى شةوق و تاسةمةندى‏و هةست‏كردنةوة بة ثيَويستى و، بآ ئةوةى بيَتاقةت و بيَزار ببن، قورئانى ثيرؤز بة بةردةوامى دةخويَننةوة.

بةلَآ، لة رِاستى‏دا هةموو رِؤذ و كاتيَك جيهانيَكة ديَت و دةرِوات و، دةرطايةكة لة رِووى جيهانيَكى نوآ دةخريَتة سةرثشت. لةبةر ئةوة، هةزاران جار دووثات‏‏كردنةوةى "لا إله إلاّ الله" بةو شةوقةى كة هةسـت بة ثيَويستى‏ ثآبوونى بكريَت، تاكو ئةو هةموو جيهانانةى كة هةردةم لةسةر رِيَن و ديَن و دةرِؤن بة نوورى ئةو ئيمانة رِووناك ببنةوة، وا لةو رِسـتة تةوحيدى‏ية دةكات وةكو ضرايةكى رِووناكىبةخش وابيَت لة ئاسـمانى ئةو جيهان و رِؤذانةدا.

خؤ مادةم ئةمة لة "لا إله إلاّ الله"دا واية، دووثاتكردنةوةى قورئانى ثيرؤزيش، بة هةمان جؤر، ئةو تاريكى‏ية دةرِةويَنيَتةوة كة بةسةر بةشى زؤرى ئةو ديمةنة هات‏وضؤكةر و جيهانة رِةوةند و سةرلةنوآ ثةيدابووانةدا بالَى رِاكيَشاوة. هةروةها ئةو ناشيرينى‏يانةش لةو ويَنانةدا لا دةبات كة لة ئاويَنةى ذيان‏دا رِةنط دةدةنةوة و، وا لةو بارودؤخانةش دةكات كة بةرةو رِووى ديَن، لة قيامةت‏دا شايةتيى بؤ بدةن نةك شايةتيى لة دذ بدةن و (‏هةر ئةم دووثات‏ بوونةوةيةى خويَندنى قورئان) ثلةى مرؤظ بةرز دةكاتةوة تا دةيطةيةنيَتة ئةو ثلةيةى كة طةورةيى تؤلَةى تاوانةكان بزانيَت ضةندةية و، لة هةرِةشةى سامناكى ثادشاى ئةزةليش تآبطات كة سةرثيَضيى ستةمكارة سةرسةختةكان لةت‏‏وثةت دةكات و.. مرؤظ دةخاتة شةوقى ئةوةى كة هةولأ بدات لة دةست ستةم و سنوورشكاندنى دةروونى بةدخوازى، خؤى رِزطار بكات.

جا لةبةر هةموو ئةم دانستانةية كة قورئانى ثيرؤز بةوثةرِى دانايى‏يةوة ئةو شتانة دووثات دةكاتةوة و، بةمةش دةرى‏دةخات ئةو هةرِةشة زؤر و زةبةندانةى كة تا ئةم ئةندازةية و بةم هيَز و توندوتيذى و دووثات‏بوونةوةيةن كة باسمان كردن، رِاستى‏يةكى طةلـآ طةورةية و، شةيتانيش هةلأديَت لةوةى كة بة نارِةوا و طالَتةى بزانيَت. بةلَآ، سزاى دؤزةخ بؤ ئةو كافرانةى طوآ بؤ هةرِةشةكان رِاناطرن، كاريَكة يةكثارضة دادطةرى‏ية.

يةكيَكى تر لةو شتانةى كة قورئان دووثاتيان دةكاتةوة، ضيرؤكى ثيَغةمبةرانة، عليهم السلام.

بؤ نموونة: دانايى لة دووثات‏‏بوونةوةى ضيرؤكى حةزرةتى مووسادا = عليه السلام = (‏كة بة ئةندازةى عةساى مووسا دانست و سوودى تيداية) و، حيمكةتى دووثات‏‏بوونةوةى ضيرؤكى ثيغةمبةران = عليهم السلام = بريتى‏ية لة ضةسثاندنى ثيَغةمبةريَتيى ثيَغةمبةرمان = صلى الله عليه وسلم = ئةمةش بة دةرخستنى ئةوةى كة ثيَغةمبةريَتيى هةموو ثيَغةمبةران بةلَطةية لةسةر ئةوةى كة "رِيسالةتى ئةحـمةدى" رِاستة و لة هةموويان حةق‏تر و شايان‏ترة بؤ شويَنكةوتن. ضونكة مةطةر يةكيَك ئينكاريى ثيَغةمبةريَتيى هةموو ثيَغةمبةران بكات، دةنا مومكين نى‏ية ئينكاريى ثيَغةمبةرايةتيى حةزرةتى محمد = صلى الله عليه وسلم = بكات. كةواتة باس‏كردنى ضيرؤك و بةسةرهاتى ئةوان بةلَطةى ثيَغةمبةريَتيى حةزرةتى محمدن، صلى الله عليه وسلم.

ثاشان بةشيَكى زؤرى خةلَك ناتوانن و، هةموو كاتيَك بؤيان نارِةخسيَت كة قورئانى ثيرؤز بخويَننةوة، بةلَكو ضةندةيان بؤ لوا بةوةندة وازدةهيَنن. ئا ليَرادة حيكمةتى ئةوة بة جوانى دةردةكةويَت كة هةموو سوورةتيَكى دريَذ و مامناوةندى لة بريى قورئانيَكى بضووك‏كراوةن. ئنجا دووثات كردنةوةى ضيرؤكةكانيش وةك دووثات‏بوونةوةى ثايةكانى ئيمان واية كة ثيَويستيان بة دووثات بوونةوة هةية واتة: رِةوانبيَذى داخوازى دووثات‏‏بوونةوةى ئةم ضيرؤكانةية و هيض زيادةرِةوى‏يةك لةم كارةدا نى‏ية. لةمةش زياتر، ئةم دووثات‏‏بوونةوةية تيَمان‏دةطةيةنيَت كة رِوودانى ثةيدابوون و سةرهةلَدانى حةزرةتى محمد = صلى الله عليه وسلم = طةورةترين رِووداوى مرؤظايةتى و شكؤمةندترين مةسةلةى نيَوان مةسةلةكانى طةردوونة.

بةلَآ، كة زاتى ئةو ثيَغةمبةرة بةرِيَزة = صلى الله عليه وسلم = مةزنترين و بةرزترين ثلةى لة قورئان‏‏دا دراوةتآ‏و (‏محمدٌ رسولُ الله)يش، كة ضوار ثايةى لة ثايةكانى ئيمان تيَداية، لةطةلأ (‏لا إله إلا الله)دا بةيةكةوة دةوتريَن، بةلَطةيةكى طةلـآ طةورة و بآويَنةية لةسةر ئةوةى كة ثيَغةمبةريى حةزرةتى محمد = صلى الله عليه وسلم = طةورةترين رِاستيى ناو طةردوونة و، بةرِيَزترينى هةموو بةديهيَنراوانة بة طشتى و، "حةقيقةتى محمدى"ش = كة بريتى‏‏ية لة كةسيَتى‏ية مةعنةوى و هةمةكى‏يةكةى ئةو صلى الله عليه وسلم = ضراى رِووناكىبةخشى هةردوو جيهانةكةية و، ئةم ثيَغةمبةرةش شايان و شياوى ئةم ثلةوثاية دةراسايةية، وةك بة ضةندين بةلَطةى جؤراوجؤر لة بةشةكانى ثةيامةكانى نووردا ضةسثيَنراوة. وا ليَرةش‏دا و لة نيَوان هةزار بةلَطةدا يةك بةلَطة دةهيَنين و بةم جؤرةى خوارةوة باسى دةكةين:

بةثيَى دةستوورى: "السبب كالفاعل" بة ئةندازةى هةرضى كردةوةى ضاكى نةتةوةكةى حةزرةتى محمد هةية = صلى الله عليه وسلم = لة هةموو كات و سةردةميَك‏دا لة لاثةرِةى ضاكةكارى‏يةكانى ثيَغةمبةردا = صلى الله عليه وسلم = كردةوةى ضاكة دةنووسريَت.

ئنجا ئةو ثيَغةمبةرة = صلى الله عليه وسلم = بةو نوورةى كة هيَناويةتى، حةقيقةتةكانى بوونةوةران رِووناك دةكاتةوة. بةم كارةشى نةك تةنها جيننى و ئينس و مةلائيكةت و زيندةوةران دةخاتة سوثاسطوزارى و رِةزامةندى‏يةوة، بةلَكو هةر هةموو طةردوون و ئاسمان و زةوى بة طشتى رِةزامةنديى خؤيان لة بةرامبةريةوة دةردةبرِن و، دةماودةم بة هةموو جؤريَك رِةوشت‏‏بةرزى‏يةكانى ئةو ثيَغةمبةرة = صلى الله عليه وسلم = دةطيَرِنةوة و باسى دةكةن.

ئنجا بة نيشانةى ئةوةى كة دوعاى رِووةكةكان بة زمانى ئامادةيى و قابيلييةتيان و، هى زيندةوةران كة بة زمانى سروشت دةيكةن، بة ضاو دةيبينين كة هةرهةموويان طيرا دةبن.. بةمةدا دةردةكةويَت كة مليؤنةها نزاى طيرا و سروشتيى مليؤنةها ثياوضاكى نةتةوةكةى ئةو ثيَغةمبةرةش = صلى الله عليه وسلم = لةطةلأ رِؤحانىيةكان‏دا، بة هةمان جؤر، طيرا دةبن.

جا ئةم دوعا و نزايانةى كة ئةو ئةوليا و ثياوضاكانة بةردةوام هةرضى رِؤذة دةيانكةن و، دوعاى رِةحـمةت‏ بؤناردنى بة صةلات و سةلام‏ ليَكردنى دةينيَرن و، دةستكةوتة مةعنةوى و كردةوة ضاكةكانيان، هةموو ئةوانة، لة ثيَش‏دا ثيَشكةش بةو ثيَغةمبةرة = صلى الله عليه وسلم = دةكريَن. سةرةرِاى ئةو نوورة زؤر و لة سنووربةدةرةى كة لة قورئان خويَندنةوةى نةتةوةكةيةوة دةضيَتة ناو دةفتةرى كردةوة ضاكةكانيةوة. ئةو قورئانة ثيرؤزةى كة هةر ثيتيَك لة ثيتةكانى = كة لة سآسةد هةزار ثيت زياترن = (‏دة) ضاكة و دة بةروبوومى دوارِؤذ، بةلَكو (‏سةد)، بةلَكو (‏هةزار) بؤ خويَنةرةكةى دةنووسريَت.

بةلَآ، خواوةندى زاناى ثةنهان، زووتر دةيزانى و دةيبينى: "حةقيقةتى محمدى" = كة كةسيَتيى مةعنةويى ئةو زاتة ثيرؤزةية = صلى الله عليه وسلم = وةكو نموونةى درةختى "تووبا"ى بةهةشت واية. لةبةر ئةوة، لة قورئانةكةى خؤى‏دا ئةو طرنطى‏ية مةزنةى ثآ داوة، ضونكة هةر ئةوة لة هةموو كةسيَك شايان‏ترى ئةو ثلةوثاية بةرزة بيَت. ئةو خواوةندة لة فةرمانةكانى‏دا ئةوةى رِوون كردووةتةوة كة دةست‏كةوتنى شةفاعةتى ئةو ثيَغةمبةرة = صلى الله عليه وسلم = تةنها بة شويَن‏‏كةوتن و طوآرِايةلَى و شويَن‏ثآ هةلَطرتنى سوننةتى ثيرؤزى ئةو دةبيَت و، هةر ئةوة كة طةورةترين مةسةلةكانى نيَوان مرؤظ بيَت. بةلَكو قورئانى ثيرؤز جارجار بايةخى بة لايةنة مرؤظانةكةشى داوة، كة وةك تؤوى درةختى "تووبا"ى بةهةشت واية.

جا لةبةر ئةوةى كة حةقيقةتة دووثات‏‏بووةكانى قورئان ئةم نرخة بةرزانةيان هةية و ئةو هةموو دانستةيان تيَداية كة باس كران، ئةوا سروشتى ساغ و بآعةيب و تةواوى مرؤظ شايةتى لةسةر ئةوة دةدات كة دووثات‏‏بوونةوة لة قورئان‏دا، موعجيزةيةكى بةهيَز و فراوانة. مةطةر يةكيَك بة تاعوونى ماددييةت دلأ و ويذدانى نةخؤش كةوتبيَت. ئةو جؤرة كةسانةش ئةم دةستوورة بةناوبانطة دةيانطريَتةوة كة دةلَيَت :

قد تنكِرُ العينُ ضوءَ الشمس من رمدٍ

وينكرُ الفم طعمَ الماءِ من سقَمِ[3]

* * *

كؤتايى‏يةك لة دوو ثةراويَزدا

ثةراويَزى يةكةم:

دوازدة سالأ ثيَش ئيَستا بةرطويَم كةوت كة: زةنديقيَكى سةرسةخت دةروونى خراث و مةبةستى ثيسى خؤى ئاشكرا كردووة بةوةى كة قورئانى ثيرؤزى وةرطيَرِاوة. بةم هةولَدانى وةرطيَرِانةى قورئانيش ثلانيَكى ترسناكى بؤ رِيَزنةهيَشتنى قورئان سازكردووة و، وتوويةتى: با قورئان وةربطيَرِريَت تاكو نرخةكةى دةربكةويَت. بة خةيالَى خؤى طوايا: با خةلَكى دووثات‏‏بوونةوة ناثيَويستةكانى ببينن و، لة بريى خؤى وةرطيَرِراوةكةى بخويَننةوة... هتد لةم بيرورِا ذةهراوىيانة.

بةلآم بة فةزلَى خواى طةورة، ثةيامةكانى نوور بةهؤى بةلَطة بةهيَزة دةمكوت‏كةرةكانى‏و بلآوبوونةوةى بة جؤريَكى فراوان لة هةموو شويَنيَك‏دا، ئةو بير و ثلانةى ئةوى لةبار برد و ثةكى خست و، بة ضةشنيَكى طومان‏برِ ضةسثاندوويةتى كة: هةرطيز لة توانادا نى‏ية بة جؤريَكى رِاستةقينة قورئانى ثيرؤز وةربطيَرِريَت و، هةر زمانيَكى ترى جطة لة زمانى عةرةبيى فوصحا هةرطيز ناتوانيَت تايبةتكارى و سةرنجة ورد و ناسكة رِةوانبيَذى‏يةكانى قورئان بثاريَزيَت و، ئةو وةرطيَرِراوة سادة و جوزئىيانةى كة مرؤظ دةيانكةن، بة هيض حالَيَك جيَى تةعبيرة ثرِ و تؤكمة و ئيعجازبةخشةكانى قورئان ناطرنةوة، كة لة هةر ثيتيَكى‏دا لة "دة"وة تا "هةزار" ضاكةى تيَداية. لةبةر ئةوة، هةرطيز مومكين نى‏ية لة بريى خؤى وةرطيَرِراوةكةى بخويَنريَتةوة.

بةلآم سةرةرِاى ئةمة، ئةو مونافيقانةى كة قوتابيَتيى ئةو زةنديقةيان كردبوو، لة ثيَناوى شةيتان‏‏دا ضةند هةولَيَكى هةلَةشانةيان دا، تاكو بة دةم‏ وثلى خؤيان نوورى قورئانى ثيرؤز بكوذيَننةوة.. جا لةبةر ئةوةى من كةس نابينم و تيَكةلَى خةلَكى ناكةم، ئةوا رِاستيى ئةو شتانةى لة بارودؤخى دةرةوةدان نازانم و لة بارةيانةوة ئاطادار نيم. بةلآم زياتر وا طومان دةبةم كة ئةمةى ئيَستا باسم كرد بوو بةهؤى نووسينى مةسةلةى دةهةم، هةرضةندةش لة هةموو لايةكةوة تةنطانة دةورةى دابووم.

ثةراويَزى دووهةم:

رِؤذيَكيان، دواى بةربوونمان لة بةنديخانةى "دةنيزلى" لة نهؤمى سةرةوةى ئوتيَلى "شةهر"دا دانيشتبووم و سةرنجى ئةو دار ضنارة زؤرانةم دةدا كة لةناو باخضة و بيَستانة دلَرِفيَنةكانى دةوروبةرم‏دا بوون. بينيم ئةو درةختانة بةو جم‏‏وجوولأ و لةنجة و لارةى كة لة بنةوة تا لق و ثةلةكانيان دةيان‏نواند، دلأخؤش ديارن و هةر كة بة ئاستةم سروةيةكيان بةردةكةويَت، يةكسةر طةلآكانيان دةلةريَنةوة. بةم جؤرة ئةو درةختانةم لة جوانترين و شيرينترين شيَوةدا هاتة ثيَش‏ ضاو، وةك ئةوةى لة ئةلَقةى ذيكر و تةهليلةدا خةريكى تةسبيحاتى خواوةند بن.

ئةم جم‏وجوولَة ناسكانة، دةستكاريى ذآيةكانى دلَيان كردم، لةو كاتةدا كة دلَم لة ثةذارةى جودايى خؤشةويستانم‏دا بوو، هةروةك خؤيشم لة خةمى ئةوةدا بووم كة بة تةنها مابوومةوة. كت‏وثرِ لةم كاتةدا دوو وةرزةكةى ثايز و زستانم بة دلأ‏دا هات و بآئاطايى سةرى تآكردم، ضونكة لةو دوو وةرزةدا طةلآكان هةلَدةوةرن و جوانىيان ناميَنيَت. لةمةوة خةم و خةفةتى زؤرم خوارد بؤ ئةو دار ضنارة جوانانة و، هةموو زيندةوةران كة ئيَستا ئةو زةوق و خؤشى‏ و شادى‏يةيان تيَدا دةردةكةويَت ثاشان لةو دوو وةرزةدا ئاوايان بةسةر ديَت! بةلَآ، طةلـآ خةفةت و ئازارم ضةشت و، هيَندة ثةذارةى ئةوتؤشم لةسةر كؤبوونةوة (‏كة لة نةمان و جودايى‏يةوة ثةيدا بوون و ئةم ثةردة رِازيَنراوة جوانةى بوونةوةريان ثرِكردووة) كة بة جارآ هةردوو ضاويان لة فرميَسك ثرِكردم.

لةم كاتةدا كة من لةم بارة ثةريَشان و خةم و ثةذارةيةدا بووم، لة ثرِ نوورى حةقيقةتى محمدى = صلى الله عليه وسلم = هةروةك بة هاناى هةموو ئيمانداريَكةوة ديَت، بة هاناى منيشةوة هات و، يةكسةر ئةو خةم و خةفةتة لة سنوور بةدةرانةى نةهيَشت و هةموويانى طؤرِى بة ضةندين شادمانى و دلَخؤشيى لةرِادةبةدةر، ئيتر وام لـآهات كة بة هةميشة و بةردةوامى لة رِةزامةندى و سوثاسطوزاريى ئةو حةقيقةتى محمدى‏يةدا بم، كة تةنها يةك بةش لة بةشة زؤرةكانى ليَشاوى نوورة لة سنوور و رِادةبةدةرةكةى، منى رِزطار كرد و لة هةموو سووضيَكى دةروون و ناخى ويذدانم‏دا دلَنةوايى بلآوكردةوة. كة ئةمةش بةم جؤرةى خوارةوة بوو:

ئةو رِوانينة بآ ئاطايانةية، طةلآ ناسك و درةختة بالآبةرزةكانيان بآ ئةرك و فةرمانبةرى‏و سوود و بايةخ ثيشان دام و، واى بردة خةيالَمةوة كة لةرينةوة ناسك و جوانةكانيان هى توندى و زؤريى شةوق و زةوق و خؤشى نى‏ية، بةلَكو هى بيم و ترس و لةرزة لةتاو سامناكيى نةمان و جودايى و لةناوضوون. بةلَآ، ئةو رِوانينة بآ ئاطايانةية واى ثيشان دام، ئةولاتر بضيَت.. بةم ثيشاندانةش ئةو عيشقى مانةوة و خؤشةويستى‏يةى ذيان و شةيداى جوانى و بةزةيى‏هاتنةوةيةم بة هاورِةطةزدا، كة لة من و هةموو كةسيَكى تردا رِةطيان داكوتاوة، هةموو ئةمانةمى ثيَكا و، بةم جؤرة دنياى لـآ كردم بة دؤزةخيَكى مةعنةوى و، عةقلَيشى لـآ كردم بة ئةنداميَك بؤ دةردىسةرى و ئةشكةنجة و ئازار..

ئا لةم كاتةدا كة من لةم بارودؤخة ثرِ لة ئازارةدا بووم، لة ثرِ دةبينم ئةو نوورةى كة حةزرةتى محمد = صلى الله عليه وسلم = هةموو مرؤظايةتيى ثآ رِووناك كردةوة، ثةردة لة بةردةم ضاوم‏دا هةلَدةداتةوة و ضةندين دانست و واتا و ئةرك و فةرمانبةريى يةكجار زؤر، كة دةطةنة ذمارةى طةلآى ضنارةكان، دةردةخات و ثيشانميان دةدات. ثةيامةكانى نوور ضةسثاندوويانة كة ئةو فةرمانبةرى و ئةركانة سآ بةشن[4]:

بةشى يةكةم:

ئةو بةشةية كة دةرِوانيَتة ناوة جوانةكانى بةديهيَنةرى مةزن. جا هةروةك ئةطةر وةستايةكى كارامة و ليَهاتوو مةكينةيةكى بآويَنة دابهيَنيَت، ئةوا هةموان ستايشى دةكةن و رِيَز لة كارةكةى دةنيَن و ثيرؤزبايى داهيَنانةكةى لـآ دةكةن، مةكينةكةش بة هةمان جؤر لة ئاستى خؤى‏دا ثيرؤزبايى لة داهيَنةرةكةى دةكات و بة زمانى حالأ ستايشى دةكات، بةوةدا كة ئةو بةرهةمانةى ئةوى لة ثيَناودا دروست كراون و ئامانجى بةديهيَنةرةكةين و ئيَستا خؤى بةرهةمى‏هيَناون، بة جؤريَكى تةواو ثيشانى كةسانى تر دةدات.

بةشى دووهةم:

ئةوةية كة رِوو دةكاتة رِوانين و بةرضاوى زيندةوةران و بةديهيَنراوة خاوةن هةست و شعوورةكان. واتة: دةبيَتة مايةى موتالآ و سةيركردنيَكى شيرين و سةرنجدانيَكى بةتام بؤ خاوةن هةستان. ئيتر هةموو شتيَك وةكو كتيَبيَكى زانستيى لـآ ديَت و ئةم جيهانة بينراوة بةجآ ناهيَلَيَت هةتا واتاكانى خؤى لة زةينى خاوةن هةست و شعوورةكان‏دا و ضاثكردنى ويَنةكانى لة ميَشكيان‏دا و رِةنطدانةوةى ويَنةكةى و ضاث‏بوونى لة لةوحى ميساليى تؤمارةكانى جيهانى ثةنهانى غةيب‏دا، بةجآ نةهيَلَيَت. واتة: لة جيهانى بينراوةوة بؤ جيهانى ثةنهان ناطةرِيَتةوة تاكو نةضيَتة ناو ضةندين بازنةى "بوون"ى زؤرةوة و، ضةندين جؤرى "بوون"ى مةعنةوى و غةيبى و زانستى بةدةست نةهيَنيَت.

بةلَآ، مادةم خوا هةية و زانياريى ئةو هةموو شتيَكى طرتووةتةوة، ئةوا لة رِوانطةى حةقيقةتةوة نابآ بة هيض جؤريَك لة جيهانى ئيمانداردا: (نةبوون و لةناودان و لةناوضوون و طالَتةجارى و توانةوة و نةمان) ببيَت. لة كاتيَك‏دا كة دنياى كافران ثرِة لة نةبوون و، جودايى و، طالَتةجارِى و، نةمان. ئةوةش كة ئةم رِاستى‏ية رِوون دةكاتةوة ئةو وتة بةناوبانطةية كة بةسةر زمانى خةلَكى‏يةوةية و هةردةم دةيلَيَنةوة: (هةركةسيَك خوا بؤ ئةو ببيَت، هةموو شتيَكى تريشى بؤ دةبيَت.. ئةو كةسةش خوا بؤ ئةو نةبوو، هيض شتيَكى ترى بؤ نى‏ية)!

بة ثوختى:

"ئيمان" هةروةك لة كاتى سةرةمةرط‏دا مرؤظ لة ئيعدامى هةميشةيى رِزطار دةكات، هةروةها دنياى هةموو كةسيَكيش لة ضةندين تاريكيى وةك: نةبوون و، لةناودان و، طالَتةجارِى و، بآمةبةستى رِزطار دةكات. بةلآم كوفر، بة تايبةتى ئةطةر كوفرى موتلَةق بيَت، ئةو مرؤظة و دنيا تايبةتى‏يةكةشى بة مردنةكةى لةناو دةبات و دةيخاتة تاريكستانى دؤزةخيَكى مةعنةوى‏يةوة و لةزةت و خؤشى‏يةكانيشى دةكات بة خةفةت و ئازار.

دةبا طويَى ئةوانةى فةزلَى ذيانى دنيا بةسةر ئاخيرةت‏دا دةدةن، بزرنطيَتةوة و.. ئةطةر رِاست دةكةن با ضارةيةك بؤ ئةم كارة بدؤزنةوة، يان با بيَنة ناو بازنةى ئيمانةوة و خؤيان لةم زيانة طةورةية رِزطار بكةن.

(سبحانك لا علمَ لنا اِلاّ ما عَلَّمْتَنا اِنَّكَ اَنتَ العليم الحكيم).

براى زؤر موشتاق و ئوميَدةوارى دوعا و نزاتان:

سةعيدى نوورسى



[1]  ئةم مةسةلةية طولَيَكى ناسك و درةوشاوةى ئةم مانطة ثيرؤزة و شارى ئةميرداغة، خراية سةر ميوةى بةنديخانةى دةنيزلى و كرا بة "مةسةلةى دةهةم". جا ئةم مةسةلةية = بة ئيزنى خوا = ئةو ذةهرى وةهم و خةيالَة بؤطةنةى طومرِايان سةبارةت بة دياردةى دووثات بوونةوة لة قورئان‏‏دا، لادةبات. ئةمةش بةهؤى رِوون‏كردنةوةى تةنها يةك حيكمةتةوة لة حيكمةتة زؤرةكانى ئةم دياردةية. (‏دانةر)

[2]  واحيدييةت: ئةوة دةطةيةنيَت كة ئةو ناوةى خواى طةورة هةموو شتيَك دةطريَتةوة. ئةحةدييةتيش ئةوة دةطةيةنيَت كة هةموو زيندةوةريَك ئاماذة بؤ هةموو ناويَكى خوا دةكات كة ثةيوةنديى بة طةردوونةوة ببيَت. كةواتة درةوشانةوةى خواى طةورة بة "واحيدييةت" لةوةداية كة دةورةدةرة بة هةموو شتيَك، واتة هةموو شتيَك دةطريَتةوة. بةلآم درةوشانةوةى بة "ئةحةدييةت" لةوةداية كة هةرضى شت هةية ثيشانى هةرضى ناوى هةية، دةدات. برِوانة: "المثنوي العربي النوري" الطبعة المحققة الثانية ص344 (‏وةرطيَرِ هيَناويةتى). (‏ولله المثل الاعلى) يةكيَتى ئةو رِووناكى‏يةى دةورى خؤرى داوة، ئاماذة بؤ "واحيدييةت" دةكات و، درةوشانةوةى رِووناكيى خؤريش، بة هةموو تايبةتكارى‏يةكانيةوة، لة هةموو بةش و طةرديلةيةكى ئةو رِووناكى‏يةى كة دةورى خؤى داوة، هيَماية بؤ "ئةحةدييةت". جا فةرموو بيرى لـآ‏ بكةرةوة‏. "المثنوي العربي النوري" ص 211. (‏وةرطيَرِ هيَناويةتى)

[3]  واتة بةهؤى ضاويَشةوة هةندآ جار ئينكاريى رِووناكيى خؤر دةكريَت و، بةهؤى نةخؤشى‏شةوة دةمى مرؤظ ئينكاريى تامى ئاو دةكات. ئةم شيعرة هى ئيمامى بوصيرى‏ية. برِوانة: "بردة المديح" الفصل السادس. (وةرطيَرِ)

[4]  مامؤستا نوورسى ليَرةدا دوو فةرمانبةريى باس كردووة. ضونكة سآهةميان هى شتةكة خؤيةتى. برِوانة: (ثةيامى حةشر، رِاستيى شةشةم). (‏وةرطيَرِ)