رِؤشنايي دووهةم

ئةم رِؤشنايى‏ية سآ نوورى هةية

نووري يةكةم

قورئانى ثيرؤز: رِةوانيى بة خورِ و.. ساغيى ناوازة و.. ثشتطيريى مةحكةم و.. ثةيوةنديى توندوتؤلأ و.. هاوكاريى بةهيَزى ض لة نيَوان رِستةكانى و ض لة نيَوان سيما و رِوخسارة ثيَكهيَنةرةكانى ئةو رِستانةدا كؤكردووةتةوة. هةروةك هاوئاهةنطى‏يةكى بةرزى لة نيَوان ئايةت و ئامانجةكانى‏دا ساز داوة. ئةمةش بة شايةتيى زانستى: "رِةوانكارى" و "طوزارةكارى" و بة شايةتى‏دانى هةزاران ثيَشةواى ئةم زانستانة، وةك: زومةخشةرى و سةككاكى و عبدالقاهرى جورجانى..

خؤ هةرضةندةش نزيكةى هةشت‏‏نؤ هؤكارى طرنط هةن كة ئةو هاوئاهةنطى و هاوكارى و ثشتطيرى و ساغى و رِةوانى‏ية دةشيَويَنن، كةضى ئةو هؤكارانة هيض كاريطةرى‏يةكيان لة شيَواندنى ئةو سيفةتة ناوبراوانةى قورئان‏دا نةبووة، تةنانةت ثتر ثشتى رِةوانى و ساغى و ثشتطيريى رِستة و ئايةت و ئامانجةكانى قورئانيان طرتووة! هيَندة نةبيَت كة حوكمى خؤيان رِايى كردووة و لة ثشت ثةردةى رِيَسا و رِةوانى‏يةوة سةريان دةرهيَناوة، تاكو رِةوانيى هؤنينى قورئان طةلـآ واتاى طةورة و بةنرخ بةدةستةوة بدات، بة ويَنةى "ضرؤ"ى درةخت كة لة قةدى خشت و رِيَكى درةختةكان‏دا دةرديَن و هةندآ طؤثكة و ضوكلَةى بةرز و نزمى تيَدا ثيَك‏دةهيَنن، كةضى ئةم وردة ضوكلآنة رِيَكيى لةش‏ولارى درةختةكان نائالَؤزيَنن، بةلَكو لة رِآيانةوة ئةو بةروبوومانة بة درةختةكان دةدريَن كة ثتر جوانى و كةمالَى ئارايشتى درةختةكةيان ثآ تةواو دةبيَت..

ضونكة:

قورئانى ثيرؤز بةش بةش و ثضرِثضرِ لة ماوةى بيست‏وسآ سالأ و لة كاتى ثيَويست‏دا نازلأ بووة، كةضى لةطةلأ ئةوةش‏دا هيَندة ثيَكةوةطونجانى تةواوى دةرخستووة كة دةلَيَى سةرانسةرى قورئان بة يةك جار نازلأ بووة..

هةروةها ئةم قورئانة ثيرؤزة لة ماوةى بيست‏وسآ سالأ و لةبةر ضةند هؤكاريَكى جياجياى نازلأبوون هاتووة، كةضى ئةوةندة ثشتطيريى تةواوةتيى تيَدا دةردةكةويَت كة دةلَيَى تةنها لةبةر يةك هؤكار نازلأ بووة..

هةروةها قورئان بؤ وةلآمدانةوةى ضةند ثرسياريَكى دووثات‏بووى جياجيا هاتووة، كةضى لةطةلأ ئةوةش‏دا هيَندة تيَكةلَى و يةكطرتنى تةواوى ثيَوة ديارة كة دةلَيى وةلآمى تةنها يةك ثرسيارة..

هةروةها قورئان بؤ رِوونكردنةوةى حوكمةكانى طةلـآ رِووداوى جؤراوجؤر نازلأ بووة، كةضى هيَندة رِيَك‏وثيَكيى كاملأ و تةواو ثيَش‏ضاو دةخات كة دةلَيَى رِوونكردنةوةى حوكمى تةنها يةك رِووداوة..

هةروةها ئةم قورئانة ثيرؤزة بة ضةشنيَك نازلأ بووة كة طوفتارة بةرزة خوايى‏يةكانى هيَناوةتة ئاستى ضةند شيَوازيَك كة لةطةلأ رِادةى تيَطةيشتنى ضةندةها قسةبؤكراوى لةذمارةبةدةر و طةلـآ حالَةتى وةرطرتن و تيَطةيشتنى جؤراوجؤردا بطونجآ، كةضى لةطةلأ ئةوةش‏دا هيَندة رِةوانيى ناسك و لةيةك‏ضوونى جوانى لة خؤدا دةرخستووة كة دةلَيَى تةنها بؤ يةك حالَةت و يةك ئاستى تآ‏طةيشتن نازلأ بووة! تةنانةت سيفةتى: "رِةوانى"، بة ويَنةى ئاوى سةلسةبيل، بةناو هةموو قورئان‏دا طوزةر دةكات..

هةروةها ئةو قورئانة ثيرؤزة رِووى طوفتارى ئاراستةى طةلـآ جؤر و ضينى لة يةك دوورى خةلَكى كردووة، كةضى هيَندة ئاسانيى "بةيان" و، ثاراويى رِيَسا و رِوونيى تيَطةياندنى تيَدا ديارة كة دةلَيَى طشت ئةوانةى لةطةلَيان دةدويَت تةنها يةك ضين و تويَذن، بة رِادةيةك كة هةموو كؤمةلأ و تويَذيَك ثيَى واية رِووى طوفتارى قورئان رِاستةوخؤ ئاراستةى ئةو كراوة..

هةروةها قورئان بؤ ئةوة نازلأ بووة كة: خةلَكى بةرةو ضةند ئامانجيَكى ئيرشاديى ثلةثلة و جياجيا رِيَنمايى بكات، كةضى لةطةلأ ئةوةش‏دا هيَندة: ئيستيقامةتى تةواوةتى و.. هاوسةنطيى ورد و.. رِيَك‏وثيَكيى جوان و رِةنطينى ثيَوة ديارة كة دةلَيَى تةنها بؤ يةك ئامانج نازلأ بووة.

جا هةرضةند ئةم هؤكارانة مايةى هةلَبزرِكان‏‏ و شيَواندنى واتا‏‏ و رِوخسارن‏، كةضى هةموويان لة دةرخستن و ثيشاندانى: ئيعجازى بةيان و، رِةوانى و، لةطةلأ يةك طونجانى قورئان‏دا، بةكار هيَنراون!

بةلَآ، هةركةسيَك خاوةنى دلَيَكى ساغ و عةقلَيَكى كاملأ و ويذدانيَكى هةستيار و ضيَذيَكى تةواو بيَت، هةر بؤ خؤى: رِةوانى‏يةكى جوان و.. رِيَك‏وثيَكى‏يةكى ناسك و.. ئاوازيَكى بةتام و.. زمانثاراوى‏يةكى بآويَنة، لة رِوونكردنةوةكانى قورئانى ثيرؤزدا دةبينيَت! خؤ هةركةسيَكيش بينايى دلَى كويَر نةبووبيَت، بآ هيض طومانيَك "ضاو"يَك لة قورئان‏دا دةبينيَت كة قورئانى ثيرؤز بةهؤى ئةو ضاوة و بةوثةرِى رِوونى: سةرجةمى بوونةوةرانى رِوالَةتى و ناديار دةبينيَت و بة ويَنةى لاثةرِةى كتيَبيَك دةبن لة بةردةستى‏دا كة بة ويستى خؤى هةلَيان‏دةطيَرِيَتةوة و، بة هةر شيَوازيَك بيةويَت واتاكانى ليَك دةداتةوة و بة خةلَكىيان دةناسيَنيَت!

طةر بمانةويَت حةقيقةتى ئةم "نوورى يةكةم"ة بة نموونةكانيةوة رِوون بكةينةوة، ئةوا ثيَويستمان بة نووسينى ضةند بةرطيَك دةبيَت! بؤية بةو رِوونكردنةوانة واز دةهيَنين كة تايبةتن بةم حةقيقةتة و لة طشت "ثةيامة عةرةبى‏يةكان"[1] و "إشارات الإعجاز" و بيست‏وثيَنج وتةكانى ثيَشوودا باس كراون. بطرة هةر قورئان بؤ خؤى سةرتاثا نموونةى ئةم حةقيقةتةية، بؤية وا بة يةك جار هةموو قورئان ثيَش‏ضاو دةخةم و بة نموونة دةيهيَنمةوة!

نووري دووهةم

ئةم نوورة، لة "تايبةتكاريى ئيعجاز"ى ئةو ثوختة باس و ناوة جوانانةى خواى طةورة دةكؤلَيَتةوة كة شيَوازى ناوازةى قورئان لة كؤتايى ئايةتةكان‏دا دايناون

بيَداركردنةوةيةك

لةم نوورى دووهةمةدا طةلـآ ئايةت دةهيَنينةوة كة تةنها تايبةت نين بةم نوورةوة‏، بةلَكو دةشبن بة نموونة بؤ بابةت و تيشكةكانى ثيَشووتريش‏. خؤ ئةطةر بمانةويَت مافى رِوونكردنةوةى تةواوةتى بةم نموونانة بدةين، باسةكةمان دريَذة دةكيَشيَت. بةلآم من لةم كاتةى ئيَستادا ناضارم بة ثوختى ليَيان بدويَم، بؤية ليَرةدا زؤر بة كورتى ئاماذةمان بؤ ئةو ئايةتانة كردووة كة بؤ رِوونكردنةوةى ئةم نهيَنى‏ية مةزنةى ئيعجازى قورئان، بة نموونة هيَناوماننةتةوة. بةو هيوايةى دريَذةثيَدانى باسةكة بؤ كاتيَكى تر هةلَبطرين.

ئةوةتا قورئانى ثيرؤز زؤربةى جار هةندآ ضةمكى ثوخت و كورت لة كؤتايى ئايةتةكان‏دا دادةنيَت. جا ئةو ثوختانة: يان ضةند ناويَكى جوانى خواى طةورة، يان واتاى ئةو ناوانةى خوايان لةخؤ طرتووة.. ياخود كيَشة و باسةكانيان حةوالَةى "ذيرى" دةكةن و مرؤظ بؤ بيركردنةوة و تيَرِامانيان هان دةدةن.. يان دةستووريَكى كولليى نيَوان ئامانجةكانى قورئانيان تيَداية كة ثشتى ناوةرؤكى ئايةتةكة دةطريَت.

بةلَآ، ئةو ثوختة كؤتايىيانةى ئايةتةكان، هةندآ ئاماذةى حيكمةتى بةرز و بلَندى قورئان و.. ضةند ثريشكيَكى ئاوى ذيانبةخشى هيدايةتى ئيلاهى‏ و.. هةندآ ثزيسكى برووسكةى ئيعجازى قورئانيان لة ئاميَز طرتووة.

وا ليَرةدا تةنها "دة" دانة لةو ئاماذة زؤر و زةبةندانة بة كورتى باس دةكةين. هةروةك بة ئاماذةبؤكردن تةنها يةك نموونةى نيَوان نموونة زؤرةكانى و.. يةك واتاى ثوختى تةنها يةك حةقيقةتى نيَوان حةقيقةتة زةبةندةكانى هةريةك لةو نموونانةش، دةخةينة رِوو.

زؤربةى ئةم "دة" ئاماذانةش لة زؤربةى ئايةتةكان‏دا كؤ دةبنةوة و، نةخش و نيطاريَكى ئيعجازيى رِاستةقينة ثيَك‏دةهيَنن، هةروةك زؤربةى ئةو ئايةتانةى كة بة نموونةى ئاماذةيةك دةيان‏هيَنينةوة، نموونةن بؤ زؤربةى ئاماذةكانى تريش.

وا لة هةموو ئايةتيَك‏دا تةنها يةك ئاماذة رِوون دةكةينةوة و، سووكةلَة ئاماذةيةكيش بؤ واتاكانى ئةو ئايةتانة دةكةين كة لة ضةند "وتة"يةكى ثيَشووتردا ليَيان دواوين.

يةكةم تايبةتكاريى "ثاراوى":

قورئانى ثيرؤز، بة رِوونكردنةوة ئيعجازبةخشةكانى خؤى، كار و ئاسةوارةكانى كردطارى مةزن لة ثيَش‏ضاودا رِادةخات، ثاشان ناوة جوانةكانى خواوةند لةو كار و ئاسةوارانةى‏دا دةردةهيَنيَت، ياخود يةكيَك لة ئامانجة بنةرِةتى‏يةكانى قورئان‏‏، وةك‏‏: "حةشر" و "تةوحيد" دةضةسثيَنيَت.

ئةم ئايةتةى خوارةوة يةكيَكة لة نموونةكانى واتاى يةكةم:

(هُوَ الَّذي خَلَقَ لَكُمْ مَا في الاَرْضِ جَميعاً ثُمَّ اسْتَوى اِلى السَّماءِ فَسَوّاهُنَّ سَبْعَ سَمَواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَليمٌ) (‏البقرة:29).  

ئةم ئايةتةى خوارةوةش يةكيَكة لة نموونةكانى واتاى دووهةم:

(اَلَمْ نَجْعَلِ الاَرْضَ مِهَاداً * وَالْجِبَالَ اَوْتاداً * وَخَلَقْنَاكُمْ اَزْوَاجاً * وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتاً * وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاساً * وَجَعَلْنَا النَّهارَ مَعَاشاً * وَبَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعاً شِداداً * وَجَعَلْنَا سِراَجاً وَهَّاجاً * وَاَنْزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً * لِنُخْرِجَ بِهِ حَبّاً وَنَبَاتاً * وًجَنَّاتٍ اَلْفَافاً * اِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كانَ ميقَاتاً) (‏النبأ:6=17)

لة ئايةتى يةكةم‏دا: قورئانى ثيرؤز ئةو ئاسةوارة مةزنانةى خواى طةورة ثيَش‏ضاو دةخات كة بة ئامانج و رِيَساكانيان بةلَطةن لةسةر "زانست" و "توانست"ى خواوةند‏، ئةمةش دةكات بة ثيَشةكيى ئةنجاميَكى طرنط ‏و مةبةستيَكى مةزن‏. ثاشان ناوى جوانى "العليم"ى خواى طةورةى لـآ دةردةهيَنيَت.

لة ئايةتى دووهةميش‏دا: كار و ئاسةوارة طةورةكانى خواوةند باس دةكات‏ و‏، ثاشان لة دةرةنجام‏دا باسى "حةشر" دةردةهيَنيَت كة رِؤذى "فةصل"ة‏. هةروةك لة خالَى سآ‏هةمى تيشكى يةكةمى رِؤشنايى يةكةم‏دا رِوون كرايةوة.

دووهةم سةرنجى رِةوانبيَذى:

قورئانى ثيرؤز، ضنراوانى سنعةتى خواوةند لة ثيَش‏ضاوى مرؤظ‏دا رِادةخات‏، ثاشان لة ناوةندى ناوة‏ جوانةكانى خوا‏ و لة ثوختة كؤتايى ئايةتةكان‏دا كؤيان دةكاتةوة‏‏ و دةيان‏ثيَضيَتةوة‏.. ياخود حةوالَةى "ذيرى"يان دةكات..

يةكيَك لة نموونةكانى بةشى يةكةم، ئةم ئايةتةية:

(قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مَنَ السَّمَاءِ وَالاَرْضِ اَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالاَبْصارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الاَمْرَ فَسَيَقُولُونَ الله فَقُلْ اَفَلا تَتَّقُونَ * فَذلِكُمُ الله رَبُّكُمُ الْحَقُّ) (‏يونس:31=32).

ئةوةتا لة ثيَش‏دا دةفةرموآ: (كآ زةوى و ئاسمانى وةك ضةند طةنجينةيةكى رِؤزى بؤ ئامادة كردوون و، لةوآ بارانى هيَناوةتة خوار و ليَرةش دةغلأ و دانى دةرهيَناوة؟ يان ئايا كآ هةية جطة لة "خوا" بتوانيَت ئةو ئاسمانة مةزن و زةوى‏ية طةورةية وةك دوو خةزنةدار و طةنجينةوانى طوآ‏رِايةلأ لـآ بكات بؤ فةرمانةكانى خؤى؟ كةواتة شوكر و سوثاس و ستايش تةنها هةر بؤ ئةو كةسةية)..

لة برِطةى دووهةميش‏دا دةفةرموآ: (كآ خاوةنى هةستى "بيستن" و "بينين"ى ئيَوةية، كة بة‏نرخترين شتانى ناو ئةندامةكانتانن؟ ئايا لة ض كارطة و دوكان و بازارِيَك‏دا كرِيوتانن؟ باش بزانن تةنها ئةو كةسة خاوةن و "ثةروةردطار"تانة كة ئةم هةستة ناسكانةى وةك ضاو‏ و طويَى ثآ بةخشيون‏ و‏، هةر ئةويش بةديى‏هيَناون و ثةروةردةى كردوون. كةواتة هةر تةنها ئةو = نةك كةسى تر = شايانى ثةرستش و بةندايةتى بؤ كردنة)..

لة برِطةى سآ‏هةميش‏دا دةفةرموآ: (يان كآ‏ية ئةو كةسةى كة هةروةك زةوى زيندوو دةكاتةوة، سةدان هةزار ثيَرِ و تاقمى مردووانيش زيندوو دةكاتةوة و ذيانيان ثآ دةبةخشيَتةوة؟ كآ هةية جطة لة خواوةندى "حةق" و بةديهيَنةرى طةردوون تواناى ئةم كارةى ببيَت؟ بآ‏طومان هةر ئةوة كة ئةم كارة ئةنجام دةدات و زةويى وشك هةلَهاتووى مردوو، زيندوو دةكاتةوة. خؤ مادةم خواوةند خوايةكى "حةق"ة، ئةوا هيض حةقيَكى لةلا نافةوتآ و، وةك زةويى زيندوو كردةوة ئيَوةش زيندوو دةكاتةوة و بؤ دادطاى مةزنتان دةنيَريَت)..

لة برِطةى ضوارةميش‏دا دةفةرموآ: (كآ هةية جطة لة "خوا" بة جؤريَكى رِيَك‏وثيَك و بة ئةندازةى ئاسانيى بةرِيَوةبردنى كؤشكيَك يان شاريَك، كاروبارى ئةم طةردوونة مةزنة بةرِيَوة ببات؟ خؤ مادةم جطة لة "خوا" كةسى تر نى‏ية، ئةوا هيض ناتةواوى‏يةكيش لةو توانستةدا نى‏ية كة دةتوانيَت بةوثةرِى ئاسانى ئةم طةردوونة مةزنة و طشت تةن و قةبارةكانى ناوى بةرِيَوة ببات و، ض ثيَويستى‏يةكى بة "هاوبةش" و "يارمةتى‏دةر" نى‏ية، بةلَكو توانستيَكى هيَندة رِةهاية كة "سنوور" ناتوانيَت سنوورى بؤ دةست‏نيشان بكات! هةروةها ئةو كةسةى كة كاروبارى ئةم طةردوونة مةزنة دةسازيَنيَت، هةرطيز بةرِيَوةبردنى بةديهاتووة بضووكةكانيش بة كةسى تر ناسثيَريَت.. كةواتة ئيَوة ناضارن لة وةلآمى ئةم ثرسيارةدا بلَيَن: جطة لة "خوا" كةسى تر نى‏ية)!

ئةوةتا دةبينيت برِطةى يةكةم و ضوارةم دةلَيَن: "خوا"(‏الله) و.. برِطةى دووهةميش دةلَيَت: "ثةروةردطار"(‏الربّ).. هةروةك سآ‏هةميش دةلَيَت: "حةق"(‏الحقّ)! دةسا ئيتر فةرموو مةوداى ئيعجاز تآ‏بطة لة شويَنى رِستةى: (فَذلِكُمُ الله رَبُّكُمُ الْحَقُّ)دا!

بةم جؤرة قورئانى ثيرؤز: كارة طةورةكانى خواوةند و ضنراوة مةزنةكانى سنعةتى ئةو باس دةكات، ثاشان ناوى ئةو دةستة كاريطةرة دةهيَنيَت كة بةرِيَوةبةر و كارسازى ئةو ضنراوة مةزن و ئاسةوارة طةورانةية: (فَذلِكُمُ الله رَبُّكُمُ الْحَقُّ)! واتة بة هيَنانى ناوةكانى‏: "الله، الربّ، الحقّ"ى خواى طةورة‏‏، سةرضاوةى ئةو كارة مةزنانة ثيَش‏ضاو دةخات!

يةكيَك لة نموونةكانى بةشى دووهةميش، ئةم ئايةتةية:

(‏اِنَّ في خَلْقِ السَّمواتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتي تَجْري في الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَما اَنْزَلَ الله مِنَ السَّماءِ مِنْ مَاءٍ فَأَحْيا بِهِ الاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فيهَا مِنْ كُلِّ دابَّةٍ وَتَصْريفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالاَرْضِ لآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ) (‏البقرة:164).

قورئانى ثيرؤز لةم ئايةتانةدا درةوشانةوةى ئةو "دةستةلآتدارى"يةى خواوةند باس‏‏‏دةكات كة لة بةديهيَنانى ئاسمانةكان‏ و زةويداية‏ و‏، درةوشانةوةى كةمالَى "توانست" و طةورةيى "ثةروةردطاريَتى"ى خوا دةردةخات و، شايةتى لةسةر "يةكتايى" ئةو دةدات..

هةروةها درةوشانةوةى "ثةروةردطاريَتى" لة جياوازيى شةو و رِؤذدا و.. دةركةوتنى "ميهرةبانى" لة رِام‏كردن و بةكارهيَنانى كةشتى و طيَرِانى بةناو دةريادا، كة ئةمةش يةكيَكة لة هؤكارة طةورةكان لة رِةوتى ذيانى كؤمةلآيةتى‏دا و.. درةوشانةوةى "طةورةيى توانست" لة باراندنى ئاوى مايةى ذيان لة ئاسمانةوة بؤ زةويى مردووى وشك و برنط و، زيندووكردنةوةى زةوى خؤى و زيندةوةرانى ناوى كة لة سةدان هةزار زياتر دةبن و، ثيشاندانى زةوى بة شيَوةى ثيشانطايةك بؤ شتانى نامؤ و سةرسوورِهيَنى بةديهاتووى خواوةندى ثةروةردطار..

هةروةها درةوشانةوةى "ميهرةبانى و توانست" باس دةكات لة بةديهيَنانى ضةندةها طيانلةبةرى جؤراوجؤر لة "طلأ"يَكى ئاسايى..

هةروةها درةوشانةوةى "ميهرةبانى‏ و دانايى" دةخاتة‏‏رِوو لةو كارمةندى‏ية مةزنانةدا كة بة "باكان"ى دةسثيَريَت، وةك: ثيتاندن و هةناسةثآ‏دانى رِووةكةكان و يارمةتيى هةناسةدانى زيندةوةران بة جوولآندن و بةرِيَوةبردنى هةناسةدانيان.

هةروةها درةوشانةوةى "ثةروةردطاريَتى"ش دةردةخات لة ملكةض‏كردن و كؤكردنةوة‏و بلآوةثآ‏كردنى هةورة هةلَواسراوةكانى نيَوان ئاسمان و زةوى‏دا، كة وةك سةربازى طوآ‏رِايةلأ بؤ مةبةستى حةوانةوة بلآوةى لـآ دةكةن. بةلآم ثاش ئةوة، لة نمايشيَكى طةورةدا، بؤ وةرطرتنى فةرمانةكان سةرلةنوآ كؤ دةبنةوة!

بةم جؤرة و دواى ثيَش‏ضاوخستنى ضنراوانى سنعةتى خوايى، "ذيرى" دةخاتة طةرِ بؤ ليَكؤلَينةوة و دؤزينةوةى حةقيقةتةكانيان و دةفةرموآ: (لآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ)! كة بةمةش جلَةوى "ذيرى" بةرةو بيركردنةوة رِادةكيَشيَت و بؤ تيَفكرينيش بيَدارى دةكاتةوة.

سآ‏هةم تايبةتكاريى "ثاراوى":

قورئانى ثيرؤز، هةندآ جار بة دوور و دريَذى كارةكانى خواى طةورة باس دةكات، ثاشان لة ثوختةيةكى كةم‏دا كورتيان دةكاتةوة. جا قورئان بة دريَذة‏ثيَدانى ئةو كارانة، قةناعةت و دلَنيايى بة مرؤظ دةبةخشيَت و، بة ثوخت‏كردن و كورت‏كردنةوةشيان كاريَك دةكات كة بة ئاسانى لةبةر بكرآ و لة ياد بطيريَت، بؤ نموونة:

(وَكَذلِكَ يَجْتَبيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأويلِ الاَحاديثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَعَلى آلِ يَعْقُوبَ كَمَا اَتَمَّهَا عَلى اَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ اِبراهيمَ وَاِسْحاقَ اِنَّ رَبَّكَ عَليمٌ حَكيمٌ) (‏يوسف:6).

قورئانى ثيرؤز، بةم ئايةتة ئاماذة بؤ ئةو نيعمةتانة دةكات كة خواى طةورة بة حةزرةتى يوسف و باثيرانى ثيَشينى ئةوى بةخشيبوون. ئةوةتا دةفةرموآ: هةر تةنها خواى طةورة ئيَوةى لة نيَوان نةوةى ئادةم‏دا بؤ ثلةى "ثيَغةمبةرايةتى" هةلأبذارد‏ و‏‏، زنجيرةى طشت ثيَغةمبةرانى لةطةلأ زنجيرةكةى ئيَوةدا طرآ دا‏ و، كردنى بة سةرطةورةى زنجيرةكانى ترى نةوةى ئادةم. هةروةك بنةمالَةى ئيَوةشى كرد بة مايةى فيَركردن و رِيَنمايى، ئةوةتا زانستة خوايى و دانستة ثةروةردطارى‏يةكان فيَرى خةلَكى دةكةن و.. بةو ثآ‏ية دةستةلآتى بةختةوةرانةى دنيا و بةختةوةريى هةميشةيى دوارِؤذيشى بؤ كؤكردوونةتةوة و.. بة "عيلم"‏و "حيكمةت" تؤيشى كرد بة عةزيزى ميسر و ثيَغةمبةريَكى مةزن و رِابةريَكى دانا..

دواى ئةوةى كة قورئان ئةو نيعمةتانة باس دةكات و دةيانذميَريَت و، تيَىدةطةيةنيَت كة ضؤن خواى طةورة: خؤى (‏واتة حةزرةتى يوسف) و باوك و باثيرانى بة "عيلم"‏ و "حيكمةت" تايبةتمةند كردووة ‏‏.. دواى ئةوة‏، دةفةرموآ: (‏اِنَّ رَبَّكَ عَليمٌ حَكيمٌ)! واتة ثةروةردطارى و حيكمةتى ئةو خواستيان وا بووة كة خؤت و باثيرانت بةهرةمةندى ناوى جوانى: "العليم الحكيم" ببن!

بةم جؤرة، ئةو نيعمةتة دريَذةثيَدراوانةى لةم ثوختةيةدا كورت كردةوة!

هةروةها وةك ئةم ئايةتة:

(قُلِ اللّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيدِكَ الْخَيْرُ اِنَّكَ على كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ تُولِجُ اللَيْلَ في النَّهَارِ وَتوُلِجُ النَّهارَ في اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ) (‏آل‏عمران:26=27).

ئةم ئايةتة ثيرؤزة كارةكانى خواوةندمان لة كؤمةلَطاى ئادةميزاددا ثيَش‏ضاو دةخات ، ئنجا ئةوةش دةطةيةنيَت كة:

عيززةت‏‏‏ و زةليلى‏.. دةولَةمةندى و هةذارى‏، رِاستةوخؤ ثةيوةستن بة ويست و ئيرادةى خواوةند خؤيةوة. واتة:

(دةست‏وةردان لة كاروبارى ضينة هةرة ثةرتةوازةكانى بوونةوةرة زؤر و زةبةندةكان، تةنها بة "ويست" و "نةخشة" و "تةقدير"ى خواى طةورةية و، هةرطيز "رِيَكةوت" ناتوانيَت توخنى ئةو كارانة بكةويَت)!

دواى ئةوةى كة ئايةتةكة ئةم حوكمةى طةياند، ئنجا دةفةرموآ: طةورةترين شت لة ذيانى مرؤظ‏دا رِؤزى‏يةكةيةتى.. ثاشان بة ضةند ثيَشةكى‏يةك دةيضةسثيَنيَت كة: "رِؤزى" رِاستةوخؤ لة طةنجينةى رِؤزيدةرى رِاستةقينةوة ديَت و دةنيَرريَت. ضونكة دةفةرموآ: رِؤزيتان بة ذيانى زةوى‏يةوة بةستراوة و، ذيانى زةويش ثابةندى بةهارة. خؤ بةهاريش تةنها بةدةست ئةو كةسةية كة خؤر و مانط ملكةض و فةرمانبةردار دةكات و شةو و رِؤذ بة دواى يةكتردا دةهيَنيَت. كةواتة بةخشينى سيَويَك بة هةر مرؤظيَك = كة رِؤزيى رِاستةقينةى خؤى بيَت = كارى تةنها ئةو كةسةية كة زةوى لة ميوة و بةروبوومة جؤراوجؤرةكان ثرِ دةكات، كة "رِؤزيدةرى رِاستةقينة"ية!

دواى ئةوة، قورئانى ثيرؤز ئةو كارة دريَذةثآ‏دراوانة، لةم ثوختةيةدا كورت دةكاتةوة و دةيانضةسثيَنيَت: (وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ)!

ضوارةم سةرنجى رِةوانبيَذى:

هةندآ جار قورئانى ثيرؤز بة رِيزكردن و تةرتيبيَكى ديارى‏كراو باسى بةديهاتووةكانى خواوةند دةكات‏. ثاشان بةم كارةى دةرى‏دةخات كة بوونةوةران بة: "رِيَسا" و "كارى بة تةرازوو" بةدى ديَن، كة ئةم دوانةش بةرى درةختى بةديهاتووان ثيشان دةدةن. وةك بلَيَى جؤرة رِوونى و درةخشانى‏يةك بةو بةديهاتووانة دةبةخشيَت كة ناوة جوانةكانى خوايان تيَدا دةدرةوشيَتةوة.. دةلَيَى ئةو بةديهاتووانة بريتين لة "وشة" و ئةو ناوانةش "واتا"كانيانن.. يان بةديهاتووةكان ضةند "بةر"يَكن و ئةو ناوانةش ناوك‏ و كاكلَةكانيانن! بؤ نموونة:

(وَلَقَدْ خَلَقْنَا الاِنْسانَ مَنْ سُلالَةٍ مِنْ طينٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ نُطْفَةً في قَرارٍ مَكينٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلْقْنا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبَارَكَ الله اَحْسَنُ الْخالِقينَ) (‏المؤمنون:12=14).

قورئانى ثيرؤز لةم ئايةتانةدا بةديهاتنى مرؤظ و قؤناغة سةرسوورِهيَن و نامؤ و ناوازة و هاوسةنط و رِيَك‏وثيَكةكانى هيَندة بة تةرتيب باس دةكات كة وةك ئاويَنة: (فَتَبَارَكَ الله اَحْسَنُ الْخالِقينَ)‏ى تيَدا دةردةكةويَت! تةنانةت دةلَيَى هةموو يةكيَك لةو قؤناغانة خؤى دةردةخات و لةبةر خؤيةوة ئةم ئايةتة وةحى دةكات و ديلَيَتةوة! تةنانةت يةكيَك لة "نووسةرانى وةحى" لة كاتى نازلأبوونى ئةم ئايةتة و لة دةمى نووسينةوةى‏دا و ثيَش ئةوةى بطاتة سةر ئةم كؤتايى‏ية، لة سةرسوورِمان‏دا لةبةر خؤيةوة وتى: (فَتَبَارَكَ الله اَحْسَنُ الْخالِقينَ)! بآ ئةوةى بزانيَت كة ئةو ئايةتانة بةم برِطةية كؤتايى ثآ ديَت! بة رِادةيةك كةوتة طومانةوة كة بلَيَت: "ئايا وةحى بؤ منيش هاتووة؟" لة رِاستى‏دا كةمالَى "رِيَسا" و "رِوونى"ى لةرِادةبةدةر و "لةطةلأ يةك طونجان"ى تةواوةتيى طوفتارى يةكةم، ثيَش هاتنى ئةم رِستةية، خؤى دةردةخات!

هةروةها وةك ئايةتى:

(‏ اِنَّ رَبَّكُمُ الله الّذي خَلَقَ السَّمواتِ وَالاَرْضَ في سِتَّةِ اَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوى على الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثيثاً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأمْرِهِ اَلا لَهُ الْخَلْقُ والاَمْرُ تَبارَكَ الله رَبُّ الْعالَمينَ) (‏الأعراف:54).

قورئانى ثيرؤز بةم ئايةتة: طةورةيى توانستى خوا و دةستةلآتى ثةروةردطاريَتىيةكةى، بة جؤريَك دةردةخات كة دةبآ بة بةلَطة لةسةر بةتوانايةكى شكؤمةندى ئةوتؤ كة لة عةرشى ثةروةردطاريَتيى خؤيةوة نيشانةكانى "ثةروةردطاريَتى"يةكةى لةسةر لاثةرِةكانى طةردوون‏دا دةنووسيَت و، شةو و رِؤذ بة ويَنةى دوو شريت لـآ دةكات كة يةك لة دواى يةك ثيشان دةدريَن و، خؤر و مانط و ئةستيَرةكانيش بة ويَنةى سةربازى طوآ‏رِايةلأ بؤ وةرطرتنى فةرمان ئامادة دةكات. لةبةر ئةوة، هةر "رِؤح"يَك كة ئةم ئايةتة دةبيستيَت يةكسةر دةلَيَت: "بارك الله، ماشاء الله، فتبارك الله رب العالمين"‏. واتة رِستةى‏: (تَبارَكَ الله رَبُّ الْعالَمينَ) وةك ثوختةيةكى رِستةكانى ثيَشوو واية و، لة حوكمى بةر و ناوك و ئاوى ذيانيانداية!

ثيَنجةم تايبةتكاريى "ثاراوى":

هةندآ جار قورئانى ثيرؤز لايةنة جوزئى‏يةكانى ئةو ماددانة باس دةكات كة: دووضارى ئالأوطؤرِ ديَن و طةلـآ ضؤنيَتى و بارودؤخى جؤراوجؤريشيان تيَدا رِوو دةدات. ئنجا بؤ ئةوةى ئةو لايةنة جوزئىيانة بكات بة ضةند رِاستى‏يةكى ضةسثاو، دةضآ تؤماريان دةكات و بة ناوة جوانةكانى خواوةند = كة نوورانى و هةمةكى و ضةسثاون = كورتيان دةكاتةوة.. يان ثوختةيةك دةهيَنيَت كة "ذيرى"ى مرؤظ بؤ بيركردنةوة و ثةند وةرطرتن رِاثيَض دةكات..

يةكيَك لة نموونةكانى واتاى يةكةم، ئةم ئايةتةية:

(وَعَلَّمَ آدَمَ الاَسْماءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلى الْمَلائِكَةِ فَقَالَ اَنْبِؤُنِي بِاَسْمآءِ هؤلآءِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِقينَ * قَالُوا سُبْحَانَكَ لا عِلْمَ لَنَا اِلاّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَليمُ الْحَكيمُ) (‏البقرة:31=32).

ئةم ئايةتة لة ثيَش‏دا رِووداويَكى جوزئى باس دةكات كة بريتى‏ية لةوةى: هؤى ثيَشخستن و فةزلأدانى حةزرةتى ئادةم بةسةر مةلائيكةت لة مةسةلةى "جآ‏نشينى"دا بريتى‏ية لة: "عيلم".. ثاش ئةوة باسى رِوودانى شكستى مةلائيكةت لة بةردةم حةزرةتى ئادةم‏دا دةكات لة كيَشةى "عيلم"دا.. ثاشان ئةم دوو رِووداوة بة هيَنانى دوو ناوى كوللى لة نيَوان ناوة جوانةكانى خوادا كورت دةكاتةوة: (اَنْتَ الْعَليمُ الْحَكيمُ) بةو واتايةى كة مةلائيكةتان دةلَيَن: ئةى ثةروةردطار! هةر خؤت "زانا"يت، ئةوةتا ئادةمت فيَرى "زانيارى" كرد و بةو زانيارى‏ية سةركةوت بة سةرمان‏دا.. هةرخؤيشت "دانا"يت، ضونكة ئةو شتانةمان ثآ دةبةخشيت كة لةطةلأ توانا و ليَهاتنمان‏دا طونجاو بيَت و، فةزلَى ئادةميش بة "خؤى و توانا و ليَهاتنةكانى"يةوة بةسةرمان‏دا دةدةيت.

يةكيَك لة نموونةكانى واتاى دووهةميش، ئةم ئايةتانةية:

(وَاِنَّ لَكُمْ في الاَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقيكُمْ مِمَّا في بُطُونِه مِنْ بيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سَائغاً لِلشَّاربينَ * وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخيلِ والاَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً اِنَّ في ذلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ * وَاَوْحى رَبُّكَ اِلى النَّحْلِ اَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَ * ثُمَّ كُلي مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ اَلْوَانُهُ فيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ اِنَّ في ذلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ) (‏النحل:66=69).

ئةم ئايةتة ثيرؤزانة، ئةوة ثيَش‏ضاو دةخةن كة خواوةند: (مةرِ و بزن و مانطا و حوشتر) و بةديهاتووانى هاوضةشنى ئةوانى كردووة بة ضةند كانى‏يةكى خاويَن و بةلةزةت كة شيريان لـآ هةلَدةقولأيَت و.. "ترآ و خورما" و هاوضةشنى ئةوانيشى وةك ضةند سينى و دةفريَك لـآ كردووة بؤ نيعمةتة ناسك و بةلةزةتةكانى و.. لة شتيَكى وةك "هةنط"يش = كة يةكيَكة لة موعجيزاتى توانست = هةنطوينيَك دروست دةكات كة ويَرِاى تامى خؤش و شيرينى‏يةكةى، شيفاى دةردى خةلَكيشى تيَداية.. ئنجا لة كؤتايى‏دا‏، بة ئايةتى‏: (‏ اِنَّ في ذلِكَ لآيةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ) مرؤظ بؤ تيَفكرين‏‏ و ثةند وةرطرتن هان دةدةن و، فيَرى دةكةن كة: قياسى نيعمةتةكانى تر لةسةر ئةوانة بكات كة باس كران.

شةشةم سةرنجى رِةوانبيَذى:

هةندآ جار قورئانى ثيرؤز ئةحكامةكانى "ثةروةردطاريَتى" بةسةر بوونةوةرة زؤر و زةبةندة و فراوانةكان‏دا بلآو دةكاتةوة، ثاشان نيشانةكانى "يةك‏بوون"يان لةسةر دادةنيَت و لة خالَى يةكطرتنيان‏دا = وةك رِوويةكى يةكيَتيى نيَوانيان = كؤيان دةكاتةوة.. يان لة دةستووريَكى كوللى‏دا جيايان دةكاتةوة.

بؤ نموونة ئايةتى:

(وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمواتِ والاَرْضَ وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظيمُ) (‏البقرة:255).

ئةم "ئايةتولكورسى"ية "دة" رِستة دةهيَنيَت كة لة ضةند شكلأ و شيَوةيةكى جياوازدا "دة" ضينى "تةوحيد" دةنويَنن و دةيانضةسثيَنن. دواى ئةمانة بة: (مَنْ ذا الَّذي يَشْفَعُ عِنْدَهُ اِلاّ بِإذْنِهِ) دةمارى "شيرك" و دةست‏تيَوةردانى غةيرى خواى طةورة، بة تةواوةتى و بةوثةرِى هيَز و توانايى دةبضرِيَنيَت!

جا ئةم ئايةتة لةو رِووةوة كة "ئيسمى ئةعظه‏م"ى تيَدا درةوشاوةتةوة، واتاكانى لة بارةى حةقيقةتة خوايى‏يةكانةوة لة ثلة‏‏وثايةيةكى يةكجار طةورة‏ و تةواو بةرزدان، ضونكة كاروبارة ثةروةردطارى‏يةكان لة ثلة هةرة مةزنةكانيان‏دا ثيشان دةدات. ئنجا دواى باس‏كردنى كارسازيى خواوةند كة لة طةورةترين ثلة و بةرزترين مةقام‏دا ئاراستةى ئاسمانةكان‏‏‏ و زةويى دةكات‏، باسـى ثاريَزطارى‏(‏حفيظية)ى رِةها‏‏ و هةمةلايةن دةكات‏، بة هةموو واتاكانيةوة‏. ئنجا لة ثةيوةندىدةريَكى يةكخةرى يةكطرتوو و رِوويةكى "يةك‏بوون"دا سةرضاوةى هةموو ئةو درةوشانةوة مةزنانةش بة: (وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظيمُ) كورت دةكاتةوة!

نموونةيةكى تر:

(الله الَّذي خَلَقَ السَّمواتِ والاَرْضَ وَاَنْزَلَ مِنَ السَّمآءِ مَاءً فَأخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ في الْبَحْرِ بِاَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الاَنْهَارَ * وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ * وآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَاَلْتُمُوهُ وَاِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ الله لا تُحْصُوهَا اِنَّ الاِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ) (‏إبراهيم:32=34).

ئةم ئايةتانة دةرى‏دةخةن كة ضؤن خواى طةورة ئةم طةردوونةى لة حوكمى كؤشكيَك‏دا بؤ مرؤظ بةدى هيَناوة و.. "ئاوى" ذيانى لة ئاسمانةوة بؤ زةوى ناردووة و.. "زةوى" و "ئاسمان"ى بة ويَنةى دوو خزمةت‏طوزارى كارمةند ملكةض و طوآ‏رِايةلأ كردووة بؤ مةبةستى طةياندنى رِؤزى بة هةموو خةلَكى.. هةروةك "كةشتى"شى بؤ رِام و طوآرِايةلأ كردووة تاكو دةرفةت بة هةموو كةسيَك بدات سوود لة سةرجةم بةروبوومةكانى زةوى وةربطريَت و‏، بةم كارةش ذيانى بؤ مسؤطةر بكات و، هةموو خةلَكى بةرى رِةنج و كؤششيان لةطةلأ يةك‏دا ئالأوطؤرِ ثآ بكةن..

واتة خواى طةورة ضةند شيَوة و بارودؤخيَكى بة: يةك بة يةكى "دةريا" و "كةشتى" و "با" بةخشيوة كة دةلَيَى با وةك قامضى و، كةشتيش وةك ئةسث و، دةرياش بة ويَنةى دةشتايى‏يةكى فراوان واية لة ذيَر ثيَى ئةو ئةسثةدا! هةروةك خواى طةورة ثةيوةنديى بؤ مرؤظ دروست كردووة لةطةلأ ئةو شتانةى ناو دنيادا كة بة كةشتى و هؤكارة سروشتى‏يةكانى ترى طواستنةوةى ناو جؤطة و رِووبارةكان دةطويَزريَنةوة و‏.. "خؤر" و "مانط"ى بؤ بةطةرِخستووة و كردوونى بة دوو شؤفيَرى كارطوزار لة بةرِيَوةبردنى ضةرخى طةورةى بوونةوةرانى طةردوون و، ئامادةكردنى وةرزة جياوازةكان و، نيعمةتة خوايى‏يةكانى ناويان‏دا. هةروةك "شةو" و "رِؤذ"ى بؤ ذيَربار خستووة و، شةوى وةك ثؤشـاكيَك بؤ لـآ كردووة تاكو تياى‏دا بحةويَتةوة و، رِؤذيشـى بؤ كردووة بة كاتى كةسابةت‏ و بةدةست‏خستنى ذيان و طوزةرانى..

ئنجا دواى ذماردنى ئةم هةموو نيعمةتة خوايى‏يانة، ئايةتةكة ئةم ثوختةية دةهيَنيَت كة: (وآتاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَألْتُمُوهُ وَاِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ الله لا تُحْصُوهَا) تاكو مةوداى فراوانيى بازنةى نيعمةت بةخشينةكانى خوا بةسةر مرؤظ‏دا دةربخات و، ثيشانى بدات كة ضؤن سةرانسةرى ئةو بازنةية لة نيعمةت ثرِ كراوة. واتة هةر خواستيَكى مرؤظ كة ض لة رِيَى ثيَويستيى سروشتيى خؤى و ض بة زمانى توانا و ليَهاتنةكانى لة خوا داواى كردووة، خواى طةورة هةموو ئةوانةى ثآ بةخشيوة. خؤ ئةو نيعمةتانةش طةر بذميَرريَن، ئةوا هةر تةواو نابن‏و كؤتايىيان ثآ نايةت!

بةلَآ، طةر "ئاسمانةكان" و "زةوى" يةكيَك بن لة سفرة رِاخراوةكانى نيعمةتة مةزنةكانى خواوةند و، "مانط" و "خؤر" و "شةو" و "رِؤذ"يش هةنديَك بن لة نيعمةتةكانى سةر ئةو سفرةية، ئةوا بآ هيض طومانيَك دةردةكةويَت كة ئةو نيعمةتانةى رِوويان لة مرؤظة هةرطيزاوهةرطيز تةواو نابن و لة ذماردن نايةن.

حةوتةم نهيَنيى رِةوانبيَذى:

هةندآ جار قورئان ئامانج و بةروبوومةكانى "بةهؤكراوةكان"(‏المسبَبَات) باس دةكات، تاكو "هؤكار"ة رِوالَةتى‏يةكان داببرِيَت و تواناى دروست‏كردن و بةديهيَنانيان لـآ دابمالَيَت‏و، بزانريَت كة هؤكارةكان تةنها ثةردةيةكى رِوالَةتين. ضونكة "ويستن"ى ئامانجة ثرِ لة دانست و بةروبوومة مةزنةكان، دةبآ هى كةسيَك بيَت كة خاوةنى زانست و دانستى رِةها بيَت، كةضى هؤكارة رِوالَةتى‏يةكان بآ‏طيان و هةست و شعوورن! كةواتة ئةو ئايةتة بة باس‏كردنى بةر و ئامانجةكانى بةديهاتووان، رِاىدةطةيةنيَت كة: هةرضةند لة رِوالَةت‏دا وا ديار بيَت كة "هؤكارةكان" وابةستةى "بةهؤكراوةكان" بن، بةلآم لة حةقيقةت‏ و رِاستى‏و واقيع‏دا مةودايةكى يةكجار فراوانيان لة نيَوانداية..

بةلَآ، ماوةى نيَوان "هؤكار" و "بةديهيَنانى بةهؤكراوةكان" هيَندة فراوانة كة مةزنترين "هؤكار" دةستى ناطاتة داويَنى بةديهيَنانى نزمترين "بةهؤكراو". جا لة ئاسؤى ئةم دوورى‏ية فراوانةى نيَوان هؤكار و بة هؤكراوةكان‏دا ناوة جوانةكانى خوا بة ويَنةى ئةستيَرة درةخشانةكان هةلَديَن! كةواتة هةلآتطة(‏مطلع)ى ئةو ناوانة لةو ماوة مةعنةوى‏يةى نيَوان ئةو دوانةداية! ضونكة هةرضةند لة رِاستى‏دا ماوةيةكى دوور لة نيَوان "ئاسمان" و "بازنةى ئاسؤ"دا هةية، كةضى لة ثيَش ضاودا وا دةنويَنيَت كة داويَنى "ئاسمان" بةسةر ضياكانى دةوراندةورى ئاسؤوة بيَت و ثيَوةيان لكابيَت! بة هةمان جؤر، ماوةى مةعنةويى نيَوان "هؤكار" و "بةهؤكراوةكان"يش هيَندة طةورة و فراوانة كة مةطةر بة دووربينى "ئيمان" و نوورى "قورئان" ببينريَت! بؤ نموونة:

(فَلْيَنْظُرِ الاِنْسَانُ اِلى طَعَامِهِ * اَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبّاً * ثُمَّ شَقَقْنَا الأرْضَ شَقّاً* فَأنْبَتْنَا فيهَا حَبّاً * وَعِنَباً وَقَضْباً * وَزَيْتُوناً وَنَخلاً * وَحَدَائِقَ غُلْباً * وَفَاكِهَةً وَاَبّاً * مَتَاعاً لَكُمْ وَلاَنْعَامِكُمْ) (‏عبس:24=32).

ئةم ئايةتة ثيرؤزانة، بة شيَوةيةكى رِيزكراوى دانايانة، موعجيزاتى توانستى خوايى باس دةكةن. ثاشان لة كؤتايى‏دا بة وشةى: (مَتَاعاً لَكُمْ وَلاَنْعَامِكُمْ) ئامانجةكةيان بةدةستةوة دةدةن. لةم ئامانجةش‏دا ئةوة دةضةسثيَنيَت كة: لة ثشت ثةردةى سةرجةم "هؤكار" و "بةهؤكراو"ةكانةوة يةكيَك هةية ئةو ئامانجانة دةبينيَت و، دةستكارىيان دةكات.. هةروةك جةخت لةسةر ئةوةش‏ دةكات كة ئةو هؤكارانة لة ثةردةى رِووى توانستى ئةو كةسة زياتر هيضى‏ تر نين.

بةلَآ، دةستةواذةى: (مَتَاعاً لَكُمْ وَلاَنْعَامِكُمْ) تواناى دروست‏كردن و بةديهيَنان لة سةرجةم هؤكارةكان دادةمالَيَت. ضونكة لة واتادا دةلَيَت:

ئةو "ئاو"ةى كة لة ئاسمانةوة بؤ ئامادةكردنى رِؤزيى خؤتان و ئاذةلَةكانتان دةباريَت، هةرطيز لة خؤرِا و بة ويستى خؤى ناباريَت، ضونكة تواناى سؤز و بةزةيى‏هاتنةوةى بة ئيَوة‏و ئاذةلَةكانتان‏دا نى‏ية تا بةزةيى ثيَتان‏دا بيَتةوة. كةواتة ئةو ئاوة بة ناردن لة لايةن يةكيَكةوة دةنيَرريَت..

هةروةها "طلأ"ى بآ هةست و شعووريش لةبةر ئةوةى ناتوانيَت بةزةيى بة حالَتان‏دا بيَتةوة و رِؤزيتان بؤ ئامادة بكات، ئةوا لة خؤيةوة رِووةك نارِويَنيَت. بةلَكو كةسيَك هةية درزى ثآ‏ دةبات و دةرطاكانى دةكاتةوة و نيعمةتةكانى خؤيتان لةويَوة بةدةست دةطةيةنيَت.

"درةخت" و "رِووةكةكان"يش بة هةمان جؤرن، ضونكة تابلَيَى دوورن لةوةى كة بةزةيىيان بة ئيَوةدا بيَتةوة و بير لة رِؤزى‏يةكانتان بكةنةوة و "بةر" و "دانةويَلَة"تان بؤ ئامادة بكةن! بةلَكو ئةوانة لة رِاستى‏دا ضةند ثةت و شريتيَكن كة دانايةكى ميهرةبان لة ثشت ثةردةى غةيبةوة شؤرِى كردوونةتةوة و نيعمةتةكانى ثيَدا هةلَواسيون و بةوان‏دا بؤ زيندةوةرانى ناردوون!

بةم جؤرة و لةم رِوونكردنةوانةوة هةلآتطةى طةلـآ ناوى جوانى وةك: "الرحيم، الرزاق، المنعم، الكريم" دةردةكةويَت.

نموونةيةكى تر:

(اَلَمْ تَرَ اَنَّ الله يُزْجِي سَحَاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكاماً فَتَرى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبالٍ فيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصيبُ بِهِ مَنْ يَشاَءُ وَيَصْرِفُهُ عَمّنْ يَشَاءُ يَكادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالأبْصَارِ * يُقَلِّبُ الله اللَّيْلَ والنَّهَارَ اِنَّ في ذلِكَ لَعِبْرَةً لأُولي الأبْصَارِ * وَاللهُ خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى اَرْبَعٍ يَخْلُقُ اللهُ مَا يَشَاءُ اِنَّ اللهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ) (‏النور:43=45).

كاتآ ئةم ئايةتة ثيرؤزة كاروبارة سةرسوورِهيَنةكانى "هاتنةخوارةوةى باران" و "ثيَكهاتنى هةور" باس دةكات، كة طةنجينةى ميهرةبانيى خواوةند و طرنطترين موعجيزةى ثةروةردطاريَتين، بة جؤريَك ليَيان دةدويَت دةلَيَى بةشةكانى هةور ثيَشتر هةر بة ثةنهانى لةناو بؤشايى ئاسمان‏دا بوون و بة ويَنةى سوثا لة كاتى ثشوودا بلآوةيان لـآ كردووة، بةلآم هةروةك سةربازةكان بة دةنطى بووقى سةربازى يةكسةرى كؤدةبنةوة، ئةو ثارضة هةورة بضووكانةش بة فةرمانى خواى طةورة كؤ دةبنةوة‏‏ و هةور ثيَك‏دةهيَنن‏ و، ئنجا ئةو خواوةندةش ئاوى مايةى ذيان بؤ سةرجةم زيندةوةران لةو ثارضة هةورانة رِةوانة دةكات كة لة شيَوة و طةورةيى‏دا لة ضيا طةرِؤكةكانى قيامةت‏ دةضن و وةك تةرزة و بةفر سثى و تةرِ و شآ‏دارن. جا لة ناردنى ئةم ئاوةدا "ويست" و "مةبةست" بة جوانى دةبينريَت، ضونكة ئةو ئاوانة بةثيَى ثيَويست ديَن و دةباريَن. واتة "باران" لة خؤرِا ناباريَت، بةلَكو دةنيَرريَت و لة لايةنى يةكيَكةوة رِةوانة دةكريَت و، هةرطيز ناطونجآ ئةو ثارضة هةورة طةورانةى كة بة ئةندازةى ضياكان دةبن هةر لة خؤيانةوة كؤ ببنةوة لة كاتيَك‏دا كة رِووى ئاسمان سامالأ و شين و ورشةدارة و هيض ثةلَة هةوريَكى تيَدا نى‏ية! بةلَكو كةسيَك دةيان‏نيَريَت كة زيندةوةران دةناسيَت و ئاطاى لة حالَيانة.

ئا لةم ماوة مةعنةوى‏يةش‏دا، هةلآتطةى ناوة جوانةكانى وةك: "القدير، العليم، المتصرف، المدبر، المربي، المغيث، المحيي" دةردةكةويَت.

هةشتةم تايبةتكاريى "ثاراوى":

قورئانى ثيرؤز هةندآ لة كارة دةراسا و ناوازةكانى خواى طةورة لة دنيادا، باس‏دةكات، تاكو زةينةكان بؤ تةسديق و دلآنيش بؤ باوةرِكردن ئامادة ببن سةبارةت بة كارة دةراساكانى خؤى كة سةر بة دوارِؤذن.. ياخود ئةو كار و فرمانة خوايى‏ية سةرسوورِهيَنانةى كة لة دوارِؤذ و قيامةت‏دا رِوو دةدةن بة جؤريَك باس دةكات كة قةناعةت و دلَنياييمان بداتآ، بةهؤى ئةو هاوويَنة زؤرانةى كة لة دنيادا دةيان‏بينين. بؤ نموونة:

(اَوَلَمْ يَرَ الاِنسانُ اَنّا خلقناهُ مِنْ نُطفَةٍ فإذا هوَ خصيمٌ مبين) تا كؤتايى (سوورةتى ياسين)،‏ ليَرةدا قورئانى ثيرؤز كيَشةى حةشر بة حةوت يان هةشت شيَوةى جياجيا و جؤراوجؤر دةضةسثيَنيَت و بةلَطةى لةسةر دةهيَنيَتةوة..

لة سةرةتادا "دروست‏بوونى يةكةم جار" ثيَش‏ضاو دةخات و، دةفةرموآ: ئةوةتا بة ضاوى خؤتان دةبينن كة لة ئاوى مةنى دروست دةبن و ثاشان دةبن بة زةروو، ثاشان بة ثارضةيةك طؤشت و ئنجا بة مرؤظ.. ئيتر ضؤن "دروست‏بوونةوةى دووهةم جار" بة دوور دةزانن كة كت‏ومت وةك دروست‏بوونى يةكةم واية تةنانةت لةضاو يةكةم‏دا ئاسانتريشة؟..

ثاشان بة: (الذي جعلَ لكُمْ منَ الشجَرِ الاَخضَرِ ناراً) (يس:80) ئاماذة بؤ ئةو ضاكة و نيعمةت و بةخشايشانة دةكات كة خواوةندى حةق بةم مرؤظةى بةخشيون. كةواتة ئةو كةسةى ئةم ضةشنة نيعمةتانةى ثآ‏ بةخشيون، هةرطيز دةستبةردارتان نابيَت تا هةر وا بآ لـيَثرسينةوة برِؤنة ناو طؤرِةكانتان و تياى‏دا بخةون و هةلَنةسنةوة.. ثاشان بة هيَما دةفةرموآ: ئيَوة زيندووكردنةوة و سةوزبوونةوةى درةختة مردووةكان بة ضاوى خؤتان دةبينن، ئةدى بؤضى بةلاتانةوة دوورة كة ئةو ئيَسكانةى وةك تةختة و دارى بآ‏طيانيان لـآ‏ هاتووة ذيانيان تيَدا ثةيدا ببيَتةوة و بؤضى قياسى ئةو ئيَسكانة ناكةنة سةر درةختة مردووةكان؟..

ثاشان ئايا دةطونجآ ئةو كةسةى ئاسمانةكان و زةويى بةدى‏هيَناوة، لة زيندووكردنةوة و مراندنى مرؤظ‏دا = كة بةرى درةختى زةوى و ئاسمانةكانة = كؤلَةوار و دةستةوسان بيَت؟.. يان ئايا دةطونجآ ئةو كةسةى كة هةموو كاريَكى درةخت بةرِيَوة ببات و ضاوديَريى بكات، بةلآم بةرى ئةو درةختة ثشت‏طوآ بخات و فةرامؤشى بكات بؤ كةسانى تر؟ ئايا لةو طومانةدان: "درةختى بةديهاتووان" كة هةموو بةشيَكى بة هةويرى "دانايى" شيَلراوة، بؤ بآ‏مةبةستى و بآ‏هوودةيى وازى لـآ بهيَنريَت و دةستى لـآ هةلأبطيريَت و بةر و ئةنجامةكانى ثشت‏طوآ بخريَت؟! كةواتة ئةو كةسةى دوايى لة حةشردا زيندووتان دةكاتةوة، هةر ئةو كةسةية كة كاروبارى ئاسمانةكان و زةويى بةدةستة‏‏‏‏ و، سةرجةمى بوونةوةرانيش ضةشنى سةربازى طوآ‏رِايةلأ ملكةضى فةرمانى ئةون و، هةموو ئةوانةى بة تةواوةتى و لة رِيَى فةرمانى: (كُنْ فيكون)‏‏ةوة بؤ كار و فرمانةكانى خؤى ذيَربار خستووة.. ئةو كةسةى كة بةديهيَنانى بةهارى بةلاوة بة ئةندازةى بةديهيَنانى يةك تاقة طولأ و دروست‏كردنى سةرجةمى زيندةوةرانيش بةلاى توانستيةوة بة قةدةر دروست‏كردنى يةك دانة ميَش ئاسانة.. جا كةسآ كة خاوةنى توانستيَكى وةهابيَت هةرطيز ثيَى‏ناوتريَت: (مَنْ يُحي العظامَ)؟

ثاشان بة دةستةواذةى: (فَسُبحانَ الّذي بيدهِ مَلَكوتُ كلِّ شيء) (يس:83) دةرى‏دةخات كة: هةر تةنها خواى طةورةية كاروبار و كليلى هةموو شتيَكى بةدةستة و بةوثةرِى ئاسانيى ضةشنى هةلَطيَرِانةوةى لاثةرِةى كتيَب، شةو و رِؤذ و زستان و هاوين ئالأوطؤرِ دةكات و، دنيا و قيامةتيش لاى ئةو وةك دوو مةنزلأ وان كة دةرطاى يةكيَكيان دابخات و ئةوى تريشيان بكاتةوة. جا مادةم واية، ئةوا ئةنجامى طشت ئةو بةلَطانةى ثيَشوو بريتى‏ية لة: (واِليهِ تُرجَعون) واتة هةر ئةويشة كة لة طؤرِةكانتان‏دا زيندووتان دةكاتةوة و بةرةو حةشر دةتانداتةبةر و لة ديوانى خاويَنى خؤيشى‏دا حسابى خؤتان دةداتآ.

بةم جؤرة، دةبينيت ئةم ئايةتانة (بةوةى كة: هاوويَنةى حةشريان لة دنيادا، خستةرِوو) زةين و دلآنيان بؤ وةرطرتنى كيَشةى حةشر ئامادة كرد.

هةندآ جارى تريش قورئانى ثيرؤز كارة قيامةتى‏يةكان بة شيَوةيةك باس دةكات كة ضاوى هةستى مرؤظ بكاتةوة و ئاماذةى بؤ هاوضةشنةكانى ئةو كارة سةر بة قيامةتىيانة بؤ بكات كة لة دنيادا هةن تاكو رِيَى ئينكارى‏كردن لة مرؤظ بطريَت و بةدوورزانين لة زةينى‏دا لابدات. بؤ نموونة:

بسم الله الرحـمن الرحيم

(‏إذا الشّمسُ كُوِّرَتْ * واِذا النجومُ انكدرَتْ * واِذا الجبالُ سُيّرَتْ * واِذا العِشارُ عُطّلتْ * واِذا الوحوشُ حُشرَتْ * واِذا البحارُ سُجّرتْ * واِذا النفوسُ زُوّجتْ * واِذا المَوؤدةُ سُئلتْ * بأيّ ذنبٍ قُتِلتْ * واِذا الصُحُفُ نُشِرَتْ * واِذا السَّماءُ كُشِطتْ * واِذا الجحيمُ سُعِّرَتْ * واِذا الجنّةُ أُزْلِفتْ * عَلِمَتْ نَفْسٌ ما اَحضرَتْ) تا كؤتايى سوورةتةكة.

بسم الله الرحـمن الرحيم

(‏إذا السّماءُ انفطرتْ * واِذا الكواكبُ انتثرتْ * واِذا البحارُ فُجِّرَتْ * وَاِذا القبورُ بُعثرتْ * علمتْ نفسٌ ماقَدّمتْ واَخرّتْ) تا كؤتايى سوورةتةكة.

بسم الله الرحـمن الرحيم

(‏إذا السّماءُ انشقّتْ * واَذِنَتْ لربّها وحُقَّتْ * واِذا الأرضُ مُدَّتْ * واَلقَتْ مافيها وتخلّتْ * واَذِنَتْ لربّها وحُقَّتْ) تا كؤتايى سوورةتةكة.

دةبينيت ئةم سوورةتانة بة تةرز و شيَوازيَك لة ئالأوطؤرِة مةزن و كاروبارة طةورة ثةروةردطارى‏يةكانى سةر بة حةشر دةدويَن كة دلَى مرؤظ ثابةندى سةرسوورِمانيَكى طةورة و عةقلَيشى طرفتارى سةرسامى‏يةكى مةزن دةكةن.. بةلآم هةر ئةوةندةى مرؤظ لة ثايز و بةهاردا هاوويَنةى ئةو رِووداوانة بة ضاوى خؤى دةبينيَت، ئةوا بةوثةرِى ئاسانى وةرى‏دةطريَت و باوةرِى ثآ دةكات.

جا لةبةر ئةوةى تةفسيركردنى ئةم سآ سوورةتة دريَذة دةكيَشيَت، ئةوا بؤ نموونة تةنها وشةى: (واِذا الصُحفُ نُشِرت) وةردةطرين و لة بارةيةوة دةدويَين:

ئةم ئايةتة ئةوة دةطةيةنآ كة: لة رِؤذى حةشردا هةموو كردةوةكانى مرؤظ لةسةر لاثةرِةيةك‏دا تؤماركراون و دةخريَنة رِوو. جا لةبةر ئةوةى ئةم مةسةلةية شتيَكى سةير و سةرسوورِهيَنةرة، عةقلأ ثةيى ‏ثآ‏ نابات. بةلآم سوورةتةكة هةروةك ئاماذة بؤ حةشرى بةهارانة دةكات و، هةروةك خالأ و لايةنةكانى تريش لة دنيادا هاوويَنةيان هةية، بة هةمان جؤر "خستنةرِووى لاثةرِةى كردةوةكانى مرؤظيش" هاوويَنةيان لةم دنيايةدا ئاشكراية، ئةوةتا هةموو: بةر و، طيا و، درةختيَك خاوةنى كردةوة و، فةرمانبةرى و، بةندايةتى و، تةسبيحاتى تايبةتيى خؤيانن، بة شيَوةيةك كة ناوة جوانةكانى خواى طةورةيان ثآ دةربكةويَت. ئنجا سةرجةمى ئةم هةموو كارانةش لةطةلأ ميَذووى ذيانى ئةم بةر و طيا و درةختةدا لة يةك‏بةيةكى ناوك و تؤوةكانى‏دا تؤماركراون و هةر هةموويشيان جاريَكى تر لة بةهاريَكى تر و جآ‏يةكى تردا دةردةكةونةوة. واتة هةروةك يةك‏بةيةكى ئةوانة بةوثةرِى رِوونى و رِةوانى و بة شيَوة و شكلَة رِوالَةتى‏يةكةى، كارةكانى باب و باثيرانى ثيَشووى دةردةخات، بة هةمان جؤر و لة رِيَى بلآوكردنةوةى ثةلةكان و دةم‏كردنةوةى طةلآ و بةرةكانى، لاثةرِةى كردارةكانى خؤيشى بلآو دةكاتةوة و دةيانخاتة رِوو.

بةلَـآ، ئةو كةسةى كة هةر لة بةرضاوى خؤمان‏دا بةوثةرِى دانايى و، ثاريَزطارى و، ثةروةردةكارى و، نةرم‏ونيانى، ئةم كارة ئةنجام دةدات، هةر ئةويشة كة دةفةرموآ: (وَاِذا الصُّحُفُ نُشِرَت).

بؤ خؤت بةم ضةشنة خالَةكانى تريش قياس بكة بؤ سةر ئةمة و، طةر توانا و هيَزى هةلَينجان(استنباط)يشت هةية، ئةوا فةرموو بؤ خؤت هةلأبطؤزة.

وا بؤ يارمةتى‏دانت (اِذا الشَّمْسُ كُوِّرَت)‏يش باس دةكةين:

وشةى: "كُوِّرَتْ " كة لةم رِستةيةدا هةية، واتاى: "ثيَضانةوة" و "كؤكردنةوة" دةطةيةنيَت و، نموونةيةكى طةلـآ رِوون و ئاشكراية. سةرةرِاى ئةوةى كة ئاماذة بؤ هاوويَنةشى لة دنيادا، دةكات:

يةكةم: خواى طةورة ثةردةكانى: نةبوون و، "أثير" و، ئاسمانى لةسةر طةوهةرى ئةو "خؤر"ة لاداوة كة ضةشنى ضرا دنياى رِووناك كردووةتةوة و لة طةنجينةى ميهرةبانيى خؤيةوة هيَناويةتة ئةم دنياية. جا هةركات ئةم دنياية تةواو بوو و دةرطاكانى داخران، ئةوا خواوةند ئةو طةوهةرة بة بةرطةكانى خؤى دةثيَضيَتةوة و كؤى دةكاتةوة.

دووهةم: "خؤر" كارى ئةوةى ثآ‏ سثيَرراوة كة بةيانيان تيشكى رِووناكى بلآو بكاتةوة‏و، ئيَوارانيش بيان‏ثيَضيَتةوة و سةرلةنوآ كؤيان بكاتةوة. بةم ضةشنة، شةو و رِؤذ كارةكانيان بة نؤرة لةسةر زةوى رِادةثةرِيَنن، ئنجا كة لة كارةكانيان بوونةوة شمةك و كةرةسةكانيان كؤ دةكةنةوة. يان لةوانةية "مانط" تا رِادةيةك ثةردةيةك بيَت بؤ (وةرطرتن‏و بةخشينةكانى ئةو خؤرة). واتة هةروةك ئةم كارمةندة ئةرك ثآ‏سثيَرراوة لة رِيَى ئةم هؤيانةوة شمةكةكانى خؤى كؤدةكاتةوة‏‏‏‏‏ و دةفتةرى تؤمارى كارةكانى دةثيَضيَتةوة، دةبآ بة هةمان جؤريش رِؤذيَك بيَتة ثيَشةوة كة بة تةواوةتى ئةرك و كارمةندى‏يةكانى ئةستؤى تةواو ببن، با هيض هؤيةكيش بؤ لةكارخستنى لة ئارادا نةبيَت.

لةوانةية ئةو دوو ثةلَة بضووكةى كة طةردوون‏ناسان بة رِووى خؤرةوة دةى‏بينن و هةردةم لة فراوان‏بووندان، ئةوة دةربخةن كة: خؤر بة فةرمانى خواى طةورة و لة رِيَى فراوان‏بوونى ئةو دوو ثةلَةيةوة وردة وردة ئةو رِووناكى‏يةى خؤى كؤ بكاتةوة و بيثيَضيَتةوة كة بة فةرمانى خواى طةورة بةسةر زةوى‏دا بلآوى كردبووةوة، ئنجا ثةروةردطارى خاوةن عيززةتيش ثيَى‏ بفةرموآ‏‏: (ئاليَرةدا كارى تؤ لةطةلأ زةوى‏دا كؤتايى ثآ‏هات.. هةر ئيَستا رِاثةرِة و برِؤ بؤ دؤزةخ ئةوانة بسووتيَنة كة تؤيان دةثةرست و، كارمةنديَكى طوآ‏رِايةلأ و ملكةضى وةك تؤيان بة سووكى سةيردةكرد‏‏‏ و، تؤمةتى خيانةت و بآ‏وةفايىيان دةداية ثالأ)!

بةم شيَوةية "خؤر" فةرمانى ثةروةردطاريى: (‏ اِذا الشّمسُ كُوِّرَت) لةسةر رِووة ثةلآوى‏يةكةى خؤى دةخويَنيَتةوة!

نؤهةم سةرنجى رِةوانبيَذى:

هةندآ جار قورئانى ثيرؤز ضةند مةبةستيَكى "جوزئى" باس دةكات. ئنجا بؤ ئةوةى ئةو مةبةستة جوزئىيانة بكات بة دةستووريَكى "كوللى" و سةرنجى زةينةكانى تيَدا بطيَرِيَت، ئةو مةبةستة جوزئى‏ية دةضةسثيَنيَت و بة ناوة جوانةكانى خواوةند، كة قاعيدةيةكى كوللين، رِاطير و قايميان دةكات‏‏..

بؤ نموونة:

(قَدْ سَمِعَ الله قَوْلَ الَّتي تُجَادِلُكَ في زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي اِلى اللهِ وَاللهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا اِنَّ الله سَمِيعٌ بَصيرٌ) (‏المجادلة:1).

قورئان دةفةرمويَت: خواى طةورة خاوةنى بيستنى رِةهاية‏‏، هةموو شتيَك دةبيستيَت، تةنانةت بة ناوى: "الحق"‏ى خؤى بةسةرهات و رِووداوى جوزئيى ئةو ئافرةتةش دةبيستيَت كة بة ناسكترينى درةوشانةوةكانى ميهرةبانيى خواوةند = كة مةزنترين طةنجينةى سؤز و ميهرةبانى‏ية = بةهرةمةند بووة! ئةو دةعوايةى كة ئافرةتيَك تياى‏دا لةسةر حةق بووة و لةسةر ميَردةكةى بة ويَنةى سكالآ ثيَشكةشى خواى كردووة، خواى طةورة بة ناوى "الرحيم"‏ى خؤى‏‏ و بةوثةرِى طرنطى و بايةخ‏دان بة هةر كاريَكى طةورة، دةيبيستيَت‏‏ و، بة ناوى "الحق"‏يشى، بةوثةرِى جيددى و طةرم‏و‏طورِى‏يةوة بؤى دةرِوانيَت و بايةخى ثآ دةدات.

جا بؤ ئةوةى ئةم مةبةستة "جوزئى"‏ية بكريَت بة دةستووريَكى "كوللى"، ئةوا ئايةتةكة دةرى‏دةخات كة: ئةوةى طويَى لة بضووكترين رِووداوى نيَوان بةديهاتووانة و ضاوى ليَيةتى، دةبآ ئةو كةسة بيَت كة هةموو شتيَك دةبيستآ و دةبينيَت و هةرطيز لة "مومكينات" ناضيَت.. هةروةها ئةو كةسةى كة ثةروةردطارى طةردوون بيَت، دةبآ سةرجةم ستةمكارى‏يةكانى ناو طةردوون ببينيَت و سكالآى ستةم‏ليَكراوان ببيستيَت. ضونكة ئةو كةسةى كة طيروطرفتيان نةبينيَت و طويَى لة داد و فرياد و هاواريان نةبيَت، هةرطيز ناكرآ ثةروةردطاريان بيَت!

لةبةر ئةوة، رِستةى: (‏اِنَّ اللهَ سَمِيعٌ بَصيرٌ) دوو رِاستيى مةزن دةردةخات. هةروةك مةبةستة "جوزئى"‏يةكةشى كرد بة دةستووريَكى "كوللى".

نموونةيةكى تر:

(سُبْحانَ الَّذي اَسْرى بِعَبْدهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اِلى الْمَسْجِدِ الاَقْصا الَّذي بارَكْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنآ اِنّهُ هُوَ السَّميعُ البَصِيرُ) (‏الإسراء:1).

قورئانى ثيرؤز دواى ئةوةى باسى ئيسراى ثيَغةمبةرى خؤشةويستى = صلى الله عليه وسلم = كرد لة سةرةتاى ميعراجةوة = واتة لة "مسجد الحرام"ةوة بؤ "مسجد الأقصى" = تا كؤتايى‏يةكةى كة سوورةى "النجم" ئاماذةى بؤ دةكات، دواى ئةوة‏‏، ئةم ئايةتةى سةرةوةى بة (‏اِنّهُ هُوَ السّميعُ البَصيرُ) كؤتايى ثآ هيَنا..

جا ئةو رِاناوةى كة لة (‏إنّهُ)‏‏داية يان بؤ خواى طةورة دةطةرِيَتةوة، يان بؤ ثيَغةمبةرى ئازيز، صلى الله عليه وسلم..

ئةطةر بؤ ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = بطةرِيَتةوة، ئةوا ياساكانى رِةوانبيَذى و موناسةبةتى هاتنى طوفتار ئةوة دةطةيةنن كة: ئةم طةشتة جوزئى‏يةى ميعراج هيَندة طةشت و طوزار و رِؤشتنى طشتى‏و بةرزبوونةوةى كولليى تيَداية كة ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = لة كاتى بةرزبوونةوة و دةمى برِينى ثلة هةمةكى‏يةكانى ناوة جوانةكانى خـواى طةورةدا، كة تا "سدرة المنتهى" و "قاب قوسين أو أدنـى" دةطرنةوة، هةموو نيشانة و بةلَطة ثةروةردطارى‏يةكان و طشت ئةو كارة ناوازانةى سنعةتى خواوةندى بيستووة و بينيوة كة لةو طةشتةدا بةر ضاو و طويَى كةوتوون. ئةمةش بةلَطةية لةسةر ئةوةى كة ئةم طةشتة جوزئى‏ية لة حوكمى كليليَكداية بؤ طةشتيَكى كوللى و طشتى بة ناو كارة سةرسوورِهيَنةكانى سنعةتى خواى طةورةدا[2].

بةلآم ئةطةر رِاناوةكة بؤ خواى طةورة بطةرِيَتةوة، ئةوا ئةو كاتة واتاكةى بةم جؤرة دةبيَت:

خواى طةورة بةندة خؤشةويستةكةى بؤ حوزوورى خؤى بانط كردووة، تاكو ئةركيَكى ثآ بسثيَريَت و كاريَكى بخاتة ئةستؤ. بؤية لة "مسجد الحرام"‏ةوة شةورِةويى ثآ كرد بةرةو مزطةوتى ئةقصا كة كؤطاى ثيَغةمبةرانة. جا دواى ضاوثيَكةوتنى ثيَغةمبةران و ئاشكراكردنى ئةوةى كة ئةم ثيَغةمبةرة ئازيزة = صلى الله عليه وسلم = ميراتطرى رِةها و رِاستةقينةى بناغةى ئايينةكانى هةموو ثيَغةمبةرانة = عليهم السلام = طةشتيَكى بةو ثيَغةمبةرة خؤشةويستة كرد بؤ ناو مولك و مةلةكووتى خؤى تا طةياندىية "سدرة المنتهى" و بة ئةندازةى نزيكيى هةردوو سةرى كةوانةيةك يان كةمتر، لة خؤى نزيكى خستةوة.

بةم جؤرة ئةم طةشت و سةفةرة هةرضةند ميعراجيَكى جوزئى بووة‏‏ و‏، ئةو كةسةش كة بؤ ئةوآ بةرز كراوةتةوة بةندةيةك بووة لة بةندةكان، بةلآم ئةم بةندةية "ئةمانةت"‏يَكى هيَندة مةزنى ثآ سثيَرراوة كة ثةيوةنديى بة هةموو طةردوونةوة هةية و، "نوور"‏يَكى رِووناكى‏بةخشى واى لةطةلَداية كة هةموو بوونةوةران رِووناك دةكاتةوة و سةروسيماى واتا و ناوةرؤكيان دةطؤرِيَت و بةو نوورة دةيان‏نةخشيَنيَت، جطة لةوةى كة ئةم بةندةية "كليل"‏يَكى ئةوتؤى ثآ‏ية كة دةتوانيَت دةرطاى بةختةوةريى هةميشةيى و نيعمةتى بةهةشتى هةتاهةتايى ثآ بكاتةوة.

لةبةر هةموو ئةمانة، خواى طةورة خؤى بة: (‏اِنّهُ هُوَ السّميعُ البَصيرُ) وةسف دةكات، تاكو دةرىبخات كة هيَندة حيكمةتى بةرز و بلَند لةو "ئةمانةت" و "نوور" و "كليل"‏ةدا هةن كة سةرجةمى بوونةوةران و بةديهاتووان و سةرانسةرى طةردوون لة ئاميَز دةطرن.

نموونةيةكى تر:

(الْحَمْدُ لله فَاطِرِ السَّمواتِ والاَرْضِ جَاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً أُولي اَجْنِحَةٍ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُبَاعَ يَزيدُ في الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ اِنَّ الله عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ) (‏فاطر:1).

خواى طةورة لةم سوورةتةدا دةفةرموآ: (بةديهيَنةرى مةزنى ئاسمانةكان و زةوى، ئةم زةوى و ئاسمانانةى ئارايشت داوة و، ئاسةوارى كةمالَى خؤى ثيَش‏ضاوى بينةرانى لةذمارةبةدةر خستووة و، واى لـآ كردوون كة هةموويان سوثاس و ستايشى لةذمارةبةدةرى ثيَشكةش بكةن.. هةروةها ئةو بةديهيَنةرة شكؤمةندة بة ضةندةها نيعمةتى نةبرِاوة و بآ‏سنوور زةوى و ئاسمانةكانى رِازاندووةتةوة، ئةوةتا ئاسمانةكان و زةوى ض بة زمانى نيعمةتةكانيان و ض بة زمانى هةموو نيعمةت‏ثآ‏دراوانيش، سوثاس و ستايش ثيَشكةشى بةديهيَنةرى "ميهرةبان" دةكةن)..

دواى ئةوة، دةفةرموآ: (ئةو خوايةى كة طةلـآ كؤئةندام و بالَى بة مرؤظ و زيندةوةران و بالَندةكانى سةرزةوى بةخشيوة، تاكو بتوانن فرِين و طةشت‏و‏طوزار لة نيَوان ولآت‏ و شارةكانى طؤى زةوى‏دا بكةن و.. بالَيشى بة مةلائيكةتانى نيشتةجيَى ئةستيَرةكان‏و كؤشكى ئاسمانةكان بةخشيوة، تاكو فرِين و هاتوضؤ بةناو بورجةكانى ئاسمان و مةملةكةتانى بةرز و بلَندى ئةوآ‏دا ئةنجام بدةن.. بآ هيض طومانيَك ئةو خواوةندة، تواناى بةسةر هةموو شتيَك‏دا هةية. كةواتة ئةو كةسةى بالَى بة ميَش بةخشيوة تاكو لة بةريَكةوة بؤ بةريَكى تر و، بة ضؤلةكةشى داوة تاكو لة درةختيَكةوة بؤ درةختيَكى تر بفرِن، هةر ئةويشة كة مةلائيكةتانى بة بالَدار دروست كردووة تاكو لة هةسارةى زوهرةوة بؤ موشتةرى و لةويشةوة بؤ هةسارةى كةيوان(‏زحل) بفرِن و طةشت‏و‏طوزاريان لة نيَوان‏دا بكةن).

ثاشان بة دةستةواذةى: (مَثْنى وَثُلاثَ وَرُبَاعَ) ئاماذة دةكات بؤ ئةوةى كة مةلائيكةتان بة ويَنةى سةرنشينانى زةوى لة دؤخيَكى جوزئى‏دا نةبةستراونةتةوة و، ثابةندى شويَنى تايبةتى و ديارى‏كراو نين. بةلَكو دةتوانن لة يةك كات‏دا ئامادةى ضوار ئةستيَرة يان زياتريش ببن.

ئةوةتا ئةم رِووداوة جوزئى‏ية (‏واتة بالَدار‏كردنى مةلائيكةت) ئاماذة بؤ طةورةيى توانستى طشتى و رِةهاى خواوةند دةكات و بة ثوختةى: (‏‏اِنَّ اللهَ عَلى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ) جةخت لةسةر ئةم دةستوورة كوللى‏ية دةكات.

دةهةم سةرنجى رِةوانبيَذى:

هةندآ جار ئايةتى قورئانى ثيرؤز لة تاوان و طوناهةكانى مرؤظ دةدويَت و‏، بة توند و تيذى هةرِةشة و سةرزةنشتى ئاراستة دةكات. ثاشان ئايةتةكة بة هةندآ لةو ناوة جوانانةى خواوةند كؤتايى ثآ دةهيَنيَت كة ئاماذة بؤ ميهرةبانيى خواى طةورة دةكةن، تاكو ئةو سةرزةنشتة توند و تيذة طرفتارى "نائوميَدى"‏ى نةكات!

بؤ نموونة:

(قُلْ لَوْ كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إذاً لابْتَغَوْا إلى ذِي الْعَرْشِ سَبِيلاً * سُبْحَانَهُ وَتَعَالى عَمّا يَقُولُونَ عُلُوّاً كَبيراً * تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَواتُ السَّبْعُ والاَرْضُ وَمَنْ فيهِنَّ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلاّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفَقَهُونَ تَسْبيحَهُمْ اِنَّهُ كَانَ حَليماً غَفُوراً) (‏الإسراء:42=44).

دةفةرموآ: (ثيَيان بلَآ: طةر وةك ئيَوة دةلَيَن، لةناو مولَكى خوادا هةركةسيَك هةبواية هاوبةشى ئةو بيَت، ئةوا ئةو هاوبةشانة دةستيان دةطةيشتة عةرشى ثةروةردطاريَتيى خواوةند و ئةو كاتةش بةهؤى تيَكضوونى رِيَساى طةردوونةوة نيشانةكانى دةست‏تيَوةردانى ئةو هاوبةشانة دةردةكةوت. كةضى هةموو بوونةوةرانى هةندةكى و هةمةكى و بضووك و طةورة، هةر لة حةوت ئاسمانةكانةوة تا دةطاتة زيندةوةرة ميكرؤسكؤبى‏يةكان، بة زمانى دةركةوتنى درةوشانةوة و نةخش‏و‏نيطارى ناوة جوانةكانى خواوةند بة سةريانةوة، تةسبيح‏و تةقديسى ئةو خواوةندة شكؤمةند و بةخشندةية دةكةن كة خاوةنى ئةو ناوانةية و، تيَكرِا خاويَنى و بآ‏هاوبةشيى ئةو رِادةطةيةنن)!

بةلَآ، "ئاسمان" تةقديسى ئةو خواوةندة دةكات و بة وشةى رِووناكى: خؤر‏‏ و ئةستيَرةكانى‏ و‏، بة زمانى‏: رِيَك‏وثيَكى‏‏ و حيكمةتةكانى شايةتى لةسةر "يةكتايى"‏ى ئةو دةدات و.. "بؤشايى"‏ية هةواكةشى بة: دةنطى هةور و‏، وشةى: نةعرةتة و برووسكةكانى و دلَؤثةكانى بارانى، تةسبيح و تةقديسى ئةو خواوةندة دةكات و شايةتى لةسةر "تةنيايى"‏يةكةى دةدات.. هةروةك "زةوى" بة وشة زيندووةكانى: زيندةوةران و رِووةك و بوونةوةرانى ناوى، تةسبيحاتى خؤى و "يةكتايى" بةديهيَنةرةكةى رِادةطةيةنيَت.. هةموو "درةخت"‏يَكى زةويش = بة هةمان جؤر = تةسبيحاتى دةكات و بة وشةى: طةلآ و طولأ و بةروبوومةكانى شايةتى لةسةر "تةنيايى" ئةو دةدةن.. هةروةها طشت "بةديهاتوو"‏يةكى جوزئى و بضووك، ويَرِاى جوزئى و بضووكيى خؤى، بة ئاماذةكانى ئةو ضؤنيَتى و نةخش‏و‏نيطارانةى ثيَوةى ديارن و ئةو ناوة جوانة زؤرانةش كة دةريان‏دةخات، تةسبيح و تةقديسى خاوةنى ئةو ناوانة دةكات و شايةتى لةسةر "وةحدانييةت"‏ى دةدات.. بة هةمان جؤر سةرانسةرى "طةردوون"‏يش ثيَكةوة و بة يةك زمان، تةسبيحاتى بةديهيَنةرى شكؤمةندى دةكات و شايةتى لةسةر "يةكتايى" ئةو دةدات، مرؤظ نةبآ كة ثوختة و ئاكام‏و بةرى ثيَطةيشتوو و جآ‏نشينى رِيَزليَطيراوى ئةو طةردوونةية، دةضآ بة ثيَضةوانةى سةرجةم شتانى ناو طةردوونةوة رِةفتار دةكات و كافر دةبيَت و هاوبةش بؤ خوا دادةنيَت! دةسا بزانة ئةم كارةى مرؤظ ضةندة ضةثةلأ و ناشيرينة و، دةبآ شايستةى ض سزايةك بيَت لةسةر ئةم تاوانة مةزنةى؟..

بةلآم بؤ ئةوةى ئةم مرؤظة طوناهبارة نةكةويَتة نزمايى و هةلَديَرى "نائوميَدى"‏يةوة، ئايةتةكة ئةو حيكمةتةى خواوةندى قةههارى شكؤمةندى بؤ باس دةكات كة خواستى واية ئةم طةردوونة بةسةر مرؤظ‏دا نةرِووخيَنيَت لةسةر ئةم تاوانة يةكجار طةورةية و، دةفةرموآ: (‏اِنَّهُ كَانَ حَليِماً غَفُوراً) تاكو بةم ثوختة كؤتايى‏ية حيكمةتى مؤلَةت‏دانى بؤ رِوون بكاتةوة و دةرطاى هيوا و ئوميَدى لـآ بخاتة سةر ثشت!

* * *

دةسا فةرموو بةم: "دة" ئاماذة ئيعجازىيانة، لةو بريسكانةوة زؤرانةى ئيعجاز تآ‏بطة كة لة كورتة و ثوختةى كؤتايى ئايةتةكان‏دا هةن، جطة لةو هيدايةت و رِيَنمايى‏ية زؤر و زةبةندانةش كة نم نم ليَيانةوة دةركةوتوون. تةنانةت كاريطةريى وةهايان لة هةستى رِةوانطؤيانى وريا و زيرةك‏دا بةجآ‏هيَشتووة كة لةتاو سةرسوورِمانيان لة بةردةم ئةم شيَوازة ناوازانةدا، وتوويانة: "ئةمة هةرطيز طوفتارى ئادةميزاد نى‏ية"! هةروةك بة "حق اليقين" ئيمانيان بةم فةرمايشتةى خواى طةورة هيَنا كة دةفةرموآ: (‏اِنْ هُوَ اِلاّ وَحْيٌ يُوحى)!

هةندآ ئايةت هةن، جطة لةم ئاماذانةى باس كران، طةلـآ تايبةتكاريى تريان تيَداية كة ئيَمة لةم باسةدا ليَيان نةدواين. جا لة كؤبوونةوةى سةرجةمى ئةو تايبةتكارىيانةوة، نةخشيَكى ناوازةى ئيعجاز دةردةكةويَت، كة هيَندة رِوونة تةنانةت كويَرةكانيش دةيبينن!

نووري سآهةم

كة بريتى‏ية لةوةى: ئةم قورئانة ثيرؤزة لةطةلأ هيض طوفتاريَكى تردا بةراورد ناكريَت

ضونكة سةرضاوة و هيَز و جوانيى "طوفتار" ضوار دانةن:

يةكةم: قسةكةر. دووهةم: قسةبؤ‏كراو. سآ‏هةم: ئامانج. ضوارةم: مةقام. كةواتة تةنها "مةقام" نى‏ية وةك ئةو بؤضوونة هةلَةيةى كة ئةديبان تيَى‏كةوتوون و تياى‏دا ويَلأ بوون!

لةبةر ئةوة، دةبآ لة هةر طوفتاريَك‏دا سةير بكرآ كة: ئايا كآ وتوويةتى؟.. بة كيَى وتووة؟.. بؤضى وتوويةتى؟ لة بارةى ضى‏يةوة دواوة‏؟ كةواتة نةضيت تةنها بؤ "طوفتار"‏ةكة برِوانيت و ليَى ورد ببيتةوة!

جا مادةم "طوفتار" لةم ضوار سةرضاوةيةوة هيَز و جوانى بةدةست دةهيَنيَت، ئةوا كة بة وردى سةيرى سةرضاوةكانى قورئان دةكريَت، ثةى بة ثلةى رِةوانبيَذى و، بةرزى و، جوانى‏يةكةى، دةبريَت!

بةلَآ، طوفتار هيَز و تين لة "قسةكةر"‏ةكةيةوة بةدةست دةهيَنيَت، بؤ نموونة: طةر ئةو طوفتارة "ئةمر" يان "نةهى" بيَت، ئةوا "ويست" و "توانست"‏ى قسةكةر = بةثيَى ثلةى هيَز‏و توانستةكةى = لةخؤ دةطريَت و، بة ويَنةى تةزووى كارةبا بة ناوىدا دةرِوات و هيض شتيَك رِيَى لـآ ناطريَت و، كاريطةريى خؤى لة دلأدا بةجآدةهيَلَيَت. خؤ هةتا ئةو ثةيوةندى‏يةش زياد بكات، هيَز و بةرزيى طوفتارةكةش ثتر ثةرة دةسيَنيَت و لة زياد‏بوون‏دا دةبيَت. بؤ نموونة:

(وَقِيلَ يَا اَرْضُ ابْلَعي مَآءكِ وَيَا سَمَآءُ اَقْلِعِي) (‏هود: 44).

هةروةها:

(فَقَالَ لَهَا وَلِلأرْضِ ائْتِيَا طَوْعاً اَوْ كَرْهاً قَالَتَا اَتَيْنَا طآئِعِينَ) (‏فصلت:11).

دةسا فةرموو سةيرى بةرزى و هيَزى ئةم فةرمانة حةقيقى‏ية جآ‏بةجآ‏كراوانة بكة كة "هيَز" و "ويست"‏يان لةخؤ‏ طرتووة‏‏.. ثاشان سةيرى فةرمانى مرؤظيَك بكة، كة بة ويَنةى ورِيَنةى نةخؤش، بؤ بآ‏طيانةكانى دةربكات و بلَيَت: "أُسكني يا أرضُ وانشقّي يا سماءُ وقومي أيتُها القيامة"!

ئايا هةرطيز ئةم طوفتارة لةطةلأ ئةو دوو فةرمانة جآ‏بةجآ‏كراوانةى ثيَشوودا بةراورد دةكريَت؟!

ثاشان فةرمانى خؤ‏تآ‏هةلَقورتيَنى مرؤظ لة كوآ‏‏، كة لة هةوا و ئاوات‏‏ و ئارةزووةكانيةوة سةرضاوةى طرتووة و.. ئةو فةرمانانةش لة كوآ كة لة كةسيَكةوة دةرضوون خاوةنى سيفةتى "فةرماندةى رِاستةقينة"‏ية و بةسةر كارةكانىدا زالأ و بةتواناية؟

بةلَآ، فةرمانى سةركردةيةكى قسةرِؤشتوو لة كوآ كة بة سةربازةكانى بلَيَت: "ثيَشكةون.. هةلَمةت‏بةرن".. ئةوةش لة كوآ كة ئةطةر ئةم فةرمانة لة سةربازيَكى ئاسايى ثشت‏طوآ خراوةوة دةربضيَت؟! خؤ هةرضةند ئةم دوو فةرمانة لة يةك شيَوةدان، كةضى لة ناوةرؤك‏دا مةودايةكى فراوانى بة قةدةر جياوازيى نيَوان "سةركردةى طشتى" و "سةرباز"‏يان لة نيَوانداية!

نموونةيةكى تر:

(‏اِنَّمَا اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئاً اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) (‏يس:82).

هةروةها:

(وَاِذْ قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ) (‏البقرة:34).

سةيرى هيَز و بلَنديى ئةو دوو فةرمانة بكة كة لةم دوو ئايةتةدان و.. ئنجا بؤ ئةو طوفتارانةى ئادةميزاديش برِوانة كة لة دةركردنى فةرمان دةضن! ئايا نابينيت جياوازيى نيَوان هةردوو لا وةك هى رِووناكيى "طولَةستيَرة" واية لةضاو رِووناكيى "خؤر"ى درةخشان‏دا؟

بةلَآ، لة كوآ طوفتارى مرؤظ بةراورد دةكريَت لةطةلأ: نيطاركيَشانى كةسيَك لة دةمى كارةكةى‏دا و، رِوونكردنةوةى سنعةتيش لة لايةن سنعةتكارةوة لة طةرماوطةرمى سنعةتةكةى‏دا و، طوفتارى ضاكةكاريَك لة كاتى ضاكةكارى‏دا، كة هةر يةكةيان شيَوةى كارةكةى دةكيَشيَت و طوفتارى لةطةلأ كردارى‏دا يةكاويةك دةردةضيَت؟ واتة: دةلَيَت: برِوانن! ئةم كارةم لةبةر فلآن شت كرد و، ئةمةش لةبةر فيسار شت دةكةم و، ئةوةش ئاوةها‏‏‏و ئاوةها دةبيَت و... هتد. بةم جؤرة كارةكةى لةبةر طوآ و ضاوان‏دا بةرجةستة دةكات؟!

بؤ نموونة:

(اَفَلَمْ يَنْظُرُوا اِلى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ * والاَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَاَلْقَيْنَا فيهَا رَوَاسِيَ وَاَنْبَتْنَا فيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهيجٍ * تَبْصِرَةً وَذِكْرى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنيبٍ * وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكاً فَأنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصيدِ * وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَهَا طَلْعٌ نَضيدٌ * رِزْقاً لِلْعِبَادِ وَاَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ الْخُرُوجُ) (‏ق:6=11).

ئةم نيطاركيَشانةى كة بة ويَنةى ئةستيَرة لة بورجى ئةم سوورةتة و ئاسمانى قورئان‏دا ثرشنط دةدات و، دةلَيَى ميوةى بةهةشتة و، لة ناوةندى ئةم كارانةدا طةلـآ بةلَطةى هيَناوةتةوة و، رِيَك‏و‏ثيَكيى "رِةوانبيَذى"‏ى خؤيشى ثاراستووة‏‏ و، ئنجا بة تةعبيرى‏‏‏: (كَذلِكَ الْخُروُج)‏يش "حةشر"‏ى ضةسثاندووة = كة ئةنجامى ئةو كارانةية = تاكو ئةو كةسانةى ثآ دةمكوت‏‏ و بآ‏دةنط بكات كة لة سةرةتاى سوورةتةكةدا ئينكاريى حةشريان دةكرد..

بةلَآ، ئةم نيطاركيَشانة لة كوآ و.. ئةو طوفتارةش لة كوآ كة خةلَكى خؤيانى ثآ هةلَدةقورتيَنن لةو كارانةدا كة مةطةر بة دةطمةن دةنا ض ثةيوةندى‏يةكى ئةوانى ثيَوة نى‏ية؟ ديارة جياوازيى نيَوان ئةم دوانة وةك هى ويَنةى طولأ واية لةضاو طولَى زيندووى رِاستةقينةى خوايى‏دا!

طةر بمانةويَت بة تيَر و تةسةلى واتاى ئةم ئايةتانة هةر لة: (اَفَلَمْ يَنْظُرُوا) تا (كَذلِكَ الْخُروُج) ليَك بدةينةوة، ئةوا ثيَويستمان بة كاتيَكى دريَذخايةن دةبيَت، بؤية تةنها ئاماذةيةكيان بؤ دةكةين و بة رِيَى خؤمان‏دا دةرِؤين:

لةبةر ئةوةى لة سةرةتاى سوورةتةكةدا دةرى‏خست كة كافران ئينكاريى حةشريان كردووة، ئةوا قورئانى ثيرؤز ضةند ثيَشةكى‏يةك دةخاتة رِوو تاكو بؤ قبوولأ‏كردنى "حةشر" ناضاريان بكات. ئةوةتا دةفةرموآ: ئايا سةيرى ئاسمان ناكةن بةسةرتانةوة كة ضؤن بة سام‏و‏شكؤ‏ و رِيَك‏وثيَكى بنياتمان ناوة؟.. ئايا نابينن كة ضؤن بة ئةستيَرة و خؤر و مانط رِازاندوومانةتةوة بآ‏ ئةوةى هيض كةمى و ناتةواوى‏يةكى تيَدا ببيَت؟.. يان ئايا نابينن كة ضؤن زةويمان بؤ تةخت كردوون و بة رِايةخى حيكمةت بؤمان رِاخستوون و، ضياكانمان تيَدا قايم‏ كردوون تاكو لة بةرزبوونةوة و زالأبوونى ئاوى دةرياكان بيثاريَزن؟.. ئايا نابينن كة لة هةموو رِةطةزيَكى سةوزة و رِووةكةكان طةلـآ نيَر و ميَى جوان و جؤراوجؤرمان تيَدا بةدى‏هيَناوة و سةرانسةرى زةويمان ثآ رِازاندوونةتةوة؟.. يان ئايا نابينن كة ضؤن لة ئاسمانةوة ئاويَكى ثيرؤز دةنيَرم و، باخ و بيَستان و بةروبوومى بةتامى وةك خورما و هاوضةشنى ئةوى ثآ دةرِويَنم و دةيانكةم بة رِؤزيى بةندةكانم؟.. ئايا نابينن كة زةويى وشك‏و برنط و مردوو، بةو ئاوة زيندوو دةكةمةوة و هةزاران حةشرى دنيايى ثآ دةهيَنمة كايةوة. جا هةروةك بة توانستى خؤم و لةبةر‏ضاوى خؤتان‏دا ئةم رِووةكانة لةو زةوى‏ية مردووة وشك و برنطةدا دةردةهيَنم، بة‏ هةمان جؤر لة رِؤذى حةشردا ئيَوةشى لـآ دةردةهيَنم، ضونكة لة قيامةت‏دا زةوى دةمريَت و ئيَوةشى تيَدا زيندوو دةكريَنةوة؟!

جا فةرموو بؤ خؤت ليَكى بدةرةوة و بزانة كة: ئةو "ثاراويى بةيان"‏ة لة كوآ كة ئةم ئايةتانة لة بوارى ضةسثاندنى حةشردا دةريان‏خست، كة ئيَمة ئاماذةمان تةنها بؤ يةك لة هةزارى كرد و.. ئةو وشانةش لة كوآ كة خةلَكى لة كيَشةكانى خؤيان‏دا دةيان‏هيَنن و لة سةر يةكتر رِيزيان دةكةن؟!

* * *

هةر لة سةرةتاى ئةم ثةيامةوة تا ئيَرة، بؤ مةبةستى ليَكؤلَينةوة لة كيَشةى ئيعجازدا رِيَبازى "بآ‏لايةنى مةوزووعى"‏مان طرتةبةر و، لةم ثيَناوةدا طةلـآ مافى قورئانمان بة ثةنهانى هيَشتةوة و، لة بةراوردةكان‏دا ئةو خؤرة تيشك‏بةخشةمان دةهيَناية ئاستى مؤمةكان، تاكو نةياريَكى سةرسةخت بؤ قبوولأكردنى ئيعجازى قورئان ناضار بكةين!

ئيَستاش كة "ليَكؤلَينةوةى زانستى" ئةركى سةرشانى خؤى ئةنجام‏ دا و بة ضةشنيَكى درةخشان ئيعجازى قورئان ضةسثا، وا بة ناوى "حةقيقةت"‏ةوة، نةك بة ناوى "ليَكؤلَينةوةى زانستى" هةندآ ئاماذة بؤ مةقامى قورئان دةكةين كة هيَندة طةورةية لة هيض بةراورد و هةلَسةنطاندنيَك‏دا جيَى نابيَتةوة‏.

بةلَآ، رِيَذةى طوفتارةكانى تر لةضاو ئايةتةكانى قورئان‏دا وةك رِيَذةى ئةو ئةستيَرة يةكجار ورد و بضووكانة واية كة لة ناو ئاويَنةكان‏دا دةبينريَن، لة ضاو قةبارةى رِاستةقينةى خودى ئةو ئةستيَرانةدا!

بةلَآ، وشةكانى قورئان، كة هةريةكةيان رِاستى‏ية ضةسثاوةكان رِوون دةكةنةوة، لة كوآ و.. ئةو واتايانةش لة كوآ كة مرؤظ بة وشةى خؤى لةسةر ئاويَنة بضووكةكانى هةست و بيرى‏دا دةيان‏نةخشيَنيَت؟

ئةو وشة زيندووة خاويَن و مةلائيكةت ئاسايانةى قورئان، كة طوفتارى بةديهيَنةرى خؤر‏و مانطن و نوورةكانى هيدايةت ثةخش دةكةن، لة كوآ و.. ئةو وشة طةزندانةى مرؤظيش لة كوآ كة بة وردةكارى‏يةكانى خؤيان خةلَكى دةخةلَةتيَنن‏ و، بة فووثيَداكردنى جادووطةرانةشيان هةوا و ئارةزووةكانيان تيَدا دةورووذيَنن؟

بةلَآ، رِيَذةى نيَوان ميَرووة ذةهراوى‏يةكان و مةلائيكةتانى خاويَن و رِؤحانييانى رِووناك، ضةندةية.. مةوداى نيَوان وشةكانى مرؤظ و وشةكانى قورئانى ثيرؤزيش بة هةمان رِيَذةية! ئةم رِاستى‏يةش هةر بيست‏وضوار وتةكانى ثيَشوو لةطةلأ ئةم وتةى بيست و ثيَنجةمةدا ضةسثاندوويانن. كةواتة ئةم دةعوايةمان ئيدديعايةكى رِووت نى‏ية، بةلَكو ئةنجامى بةلَطةيةكة كة ثيَشتر هيَنراوة و سةلميَنراوة!

بةلَآ، وشةكانى قورئان كة هةريةكةيان صةدةفى طةلـآ مرواريى هيدايةت‏‏‏ و سةرضاوةى رِاستى‏يةكانى ئيمان و كانطاى بناغةكانى ئيسلامن‏‏ و، لة عةرشى رِةحـمانةوة نازلأ بوون و، لة سةروو و دةرةوةى طةردوونةوة ئاراستةى ئادةميزاد دةكريَن.. ئةم طوفتارة ئةزةلى‏يةى كة "عيلم" و "قودرةت" و "ئيرادة"‏ى لةخؤ‏ طرتووة‏‏‏، لة‏كوآ و.. وشة لاوازة ثرِ لة هةوا‏‏و ئارةزووةكانى مرؤظيش لة كوآ؟!

بةلَآ، قورئانى ثيرؤز درةختيَكى جوانى "توبا" دةنويَنيَت كة لقةكانى بة هةموو لايةكى جيهانى ئيسلام‏دا بلآو كردبيَتةوة و، "طةلآ"‏ى: سةرجةم مةعنةوييات و، شةعائير و، كةمالآت و، حوكم و، دةستوورةكانى طرتبيَت و، ئةوليا و ئةصفياكانيشى بة ويَنةى ضةند "طولأ"‏يَكى جوان و رِةنطين ثيَش‏ضاو خستبيَت كة جوانى و ثاراوى‏يان لة ئاوى ذيانى درةختةكةوة بةدةست‏هيَنابيَت و، "بةر"‏ى سةرجةم كةمالآت و حةقيقةتة طةردوونى و خوايى‏يةكانى طرتبيَت، تةنانةت هةموو يةكيَكى "ناوك"‏ى بةرةكانى بووبيَت بة دةستوورى كار و رِيَبازى ذيان..

ئايا ئةم زنجيرة حةقيقةتانةى كة قورئانمان لة شيَوةى درةختيَكى بةردارى خاوةن سيَبةرى ئاوادا ثيشان دةدةن، لة كوآ و.. قسةى ئاسايى مرؤظيش لة كوآ؟.. أين الثرى من الثريّا؟!

وا زياتر لة هةزار و سآ‏سةد سالَة قورئانى حةكيم لة بازارِى طةردوون و ثيَش‏ضاوى سةرجةم دانيشتووانى‏دا، حةقيقةتةكانى خؤى بلآو دةكاتةوة و، هةموو كةس و هةموو نةتةوة‏و هةموو ولآتيَك بةشى خؤيان لة طةوهةر و رِاستى‏يةكانى وةرطرتووة و، تا ئيَستاش هةر وةرى‏دةطرن.. ويَرِاى هةموو ئةمانةش، كةضى نة رِاهاتن لةطةلَى‏دا و نة ئةو زؤرى‏ية و نة تيَثةرِ‏بوونى كات و نة ئالأوطؤرِة طةورةكان، هيضيان زيانيان لة رِاستى‏ية بةنرخةكانى و لة شيَوازة جوانةكةى نةداوة و ثيريان نةكردووة و تةرِى و ثاراويى ئةويان لةدةست نةداوة‏و، نةيان‏توانيوة لة نرخى دابطرن ياخود تريفةى جوانى‏يةكةى خامؤش بكةن!

ئةم حالَةتة هةر خؤى لة خؤى‏دا ئيعجازيَكى سةربةخؤية!

خؤ ئةطةر ئيَستا كةسيَك، بةثيَى خواستى هةوا و ئارةزووةكانى و بة هةلَس‏وكةوتيَكى منالآنة، بضيَت هةندآ لةو رِاستىيانةى كة قورئانى ثيرؤز هيَناونى، بهؤنيَتةوة و، بيةويَت بؤ مةبةستى ئيعتيراز‏طرتن لة هةندآ ئايةتى قورئان، بةراورد لة نيَوان طوفتارةكةى خؤى و طوفتارى قورئان‏دا ساز بكات و، بلَيَت: "ئةوةتا طوفتاريَكى وةك قورئانم وتووة" ئةوا بآ‏طومان ئةم قسةيةى هيَندة نةفامى و طةلحؤيى ثيَوة ديارة كة كت‏و‏مت لةم نموونةيةى خوارةوة دةضيَت:

بةننايةك كؤشـكيَكى طةورة بنيات بنيَت كة بةردةكانى بريتى بن لة ضةند طةوهةريَكى جؤراوجؤر‏‏ و‏‏‏، هةريةك لةو طةوهةرانةش لة ضةند بارودؤخيَكى تايبةتى‏دا دابنيَت و بة ضةند نةخش و نيطاريَكى هاوسةنطى وةها ناوازةش بيان‏رِازيَنيَتةوة كة ثةيوةندىيان بة هةموو نةخش‏و نيطارة بةرز‏ و ناوازةكانى كؤشكةكةوة ببيَت.. ثاشان كةسيَكى نةشارةزاى وا برِواتة ناو ئةو كؤشكةوة كة هيض شتيَك لةو نةخش و نيطارة ناوازانة تآنةطات و نرخ و بةهاى طةوهةر و ئارايشتةكانيشى نةزانيَت و، بضيَت نةخش و نيطار و بارودؤخى بةردةكانى كؤشك بطؤرِيَت و بةثيَى ئارةزووى خؤى رِيَسايةكى تريان بؤ دابنيَت، تا وةك مالَيَكى ئاسايى لـآبكات و، ثاشان بة ضةند دةنكة موروويةكى ئةوتؤ بيرِازيَنيَتةوة كة تةنها منالأ بة جوانيان دابنيَت و ئنجا بلَيَت: خةلَكينة! برِوانن ئةوةتا منيش كارامةيى‏يةكى وام لة هونةرى بيناكارى‏دا هةية كة لة كارامةيى بنياتنةرى ئةو كؤشكة زياترة و، سامانةكانيشم لة هى ئةو زؤرترن! وةرن بؤ طةوهةرة بةنرخةكانم برِوانن!

بآ هيض طومانيَك ئةم طوفتارة بة "ورِيَنة" دادةنريَت، تةنانةت لة ورِيَنةى شيَتان زياتر هيضى ترى ثآ‏ناوتريَت!



[1]  سيازدة ثةيامن لة ناوةندى كتيَبى (المثنوي العربي النوري)دا. (وةرطيَرِ)

[2]  لة تةفسيرى "روح المعانـي"ى "ئالووسى" (ج15/ص14)‏دا هاتووة كة:

(ئةطةر وا دابنرآ رِاناوةكة بؤ ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = بطةرِيَتةوة، وةك "أبو البقاء" لة هةنديَكةوة نةقلَى كردووة و وتوويةتى:

واتة: بيسةرى طوفتارمان و بينةرى زاتمانة. ضةلةبييش لةمةدا ثشتى طرتووة‏‏‏ و، وتوويةتى: ئةم بؤضوونة دوور نى‏ية.. ئةوا بةو ثآية، واتاكةى بةم جؤرة دةبيَت: ئةو بةندةيةم كة بةم رِيَزليَنانة شةرةفمةندم كردووة شايستةى ئةم رِيَزةية، ضونكة هةر ئةوة كة طوآبيستى فةرمان و نةهى‏يةكانمة و رِةفتاريان ثآ دةكات و، بينةريَكى وةهايشة كة بة ضاوى ثةند و عيبرةت دةرِوانيَتة بوونةوةران و دةرس وةردةطريَت، يان بينةرى ئةو نيشانانةية كة ثيشانمان داوة). هةروةها برِوانة تةفسيرى "إسماعيل القنوي" بةسةر "بيضاوي"يةوة ج 4/ص224. (وةرطيَرِ)