نووري يةكةم
قورئانى ثيرؤز: رِةوانيى بة خورِ و.. ساغيى
ناوازة و.. ثشتطيريى مةحكةم و.. ثةيوةنديى توندوتؤلأ و.. هاوكاريى بةهيَزى ض لة نيَوان
رِستةكانى و ض لة نيَوان سيما و رِوخسارة ثيَكهيَنةرةكانى ئةو رِستانةدا
كؤكردووةتةوة. هةروةك هاوئاهةنطىيةكى بةرزى لة نيَوان ئايةت و ئامانجةكانىدا ساز
داوة. ئةمةش بة شايةتيى زانستى: "رِةوانكارى" و "طوزارةكارى"
و بة شايةتىدانى هةزاران ثيَشةواى ئةم زانستانة، وةك: زومةخشةرى و سةككاكى و
عبدالقاهرى جورجانى..
خؤ
هةرضةندةش نزيكةى هةشتنؤ هؤكارى طرنط هةن كة ئةو هاوئاهةنطى و هاوكارى و ثشتطيرى
و ساغى و رِةوانىية دةشيَويَنن، كةضى ئةو هؤكارانة هيض كاريطةرىيةكيان لة
شيَواندنى ئةو سيفةتة ناوبراوانةى قورئاندا نةبووة، تةنانةت ثتر ثشتى رِةوانى و
ساغى و ثشتطيريى رِستة و ئايةت و ئامانجةكانى قورئانيان طرتووة! هيَندة نةبيَت كة
حوكمى خؤيان رِايى كردووة و لة ثشت ثةردةى رِيَسا و رِةوانىيةوة سةريان
دةرهيَناوة، تاكو رِةوانيى هؤنينى قورئان طةلـآ واتاى طةورة و بةنرخ بةدةستةوة
بدات، بة ويَنةى "ضرؤ"ى درةخت كة لة قةدى خشت و رِيَكى درةختةكاندا
دةرديَن و هةندآ طؤثكة و ضوكلَةى بةرز و نزمى تيَدا ثيَكدةهيَنن، كةضى ئةم وردة
ضوكلآنة رِيَكيى لةشولارى درةختةكان نائالَؤزيَنن، بةلَكو لة رِآيانةوة ئةو
بةروبوومانة بة درةختةكان دةدريَن كة ثتر جوانى و كةمالَى ئارايشتى درةختةكةيان ثآ
تةواو دةبيَت..
ضونكة:
قورئانى
ثيرؤز بةش بةش و ثضرِثضرِ لة ماوةى بيستوسآ سالأ و لة كاتى ثيَويستدا نازلأ
بووة، كةضى لةطةلأ ئةوةشدا هيَندة ثيَكةوةطونجانى تةواوى دةرخستووة كة دةلَيَى
سةرانسةرى قورئان بة يةك جار نازلأ بووة..
هةروةها
ئةم قورئانة ثيرؤزة لة ماوةى بيستوسآ سالأ و لةبةر ضةند هؤكاريَكى جياجياى
نازلأبوون هاتووة، كةضى ئةوةندة ثشتطيريى تةواوةتيى تيَدا دةردةكةويَت كة دةلَيَى
تةنها لةبةر يةك هؤكار نازلأ بووة..
هةروةها
قورئان بؤ وةلآمدانةوةى ضةند ثرسياريَكى دووثاتبووى جياجيا هاتووة، كةضى لةطةلأ
ئةوةشدا هيَندة تيَكةلَى و يةكطرتنى تةواوى ثيَوة ديارة كة دةلَيى وةلآمى تةنها
يةك ثرسيارة..
هةروةها
قورئان بؤ رِوونكردنةوةى حوكمةكانى طةلـآ رِووداوى جؤراوجؤر نازلأ بووة، كةضى
هيَندة رِيَكوثيَكيى كاملأ و تةواو ثيَشضاو دةخات كة دةلَيَى رِوونكردنةوةى
حوكمى تةنها يةك رِووداوة..
هةروةها
ئةم قورئانة ثيرؤزة بة ضةشنيَك نازلأ بووة كة طوفتارة بةرزة خوايىيةكانى
هيَناوةتة ئاستى ضةند شيَوازيَك كة لةطةلأ رِادةى تيَطةيشتنى ضةندةها قسةبؤكراوى
لةذمارةبةدةر و طةلـآ حالَةتى وةرطرتن و تيَطةيشتنى جؤراوجؤردا بطونجآ، كةضى
لةطةلأ ئةوةشدا هيَندة رِةوانيى ناسك و لةيةكضوونى جوانى لة خؤدا دةرخستووة كة
دةلَيَى تةنها بؤ يةك حالَةت و يةك ئاستى تآطةيشتن نازلأ بووة! تةنانةت سيفةتى:
"رِةوانى"، بة ويَنةى ئاوى سةلسةبيل، بةناو هةموو قورئاندا طوزةر دةكات..
هةروةها
ئةو قورئانة ثيرؤزة رِووى طوفتارى ئاراستةى طةلـآ جؤر و ضينى لة يةك دوورى خةلَكى
كردووة، كةضى هيَندة ئاسانيى "بةيان" و، ثاراويى رِيَسا و رِوونيى
تيَطةياندنى تيَدا ديارة كة دةلَيَى طشت ئةوانةى لةطةلَيان دةدويَت تةنها يةك ضين
و تويَذن، بة رِادةيةك كة هةموو كؤمةلأ و تويَذيَك ثيَى واية رِووى طوفتارى قورئان
رِاستةوخؤ ئاراستةى ئةو كراوة..
هةروةها
قورئان بؤ ئةوة نازلأ بووة كة: خةلَكى بةرةو ضةند ئامانجيَكى ئيرشاديى ثلةثلة و
جياجيا رِيَنمايى بكات، كةضى لةطةلأ ئةوةشدا هيَندة: ئيستيقامةتى تةواوةتى و..
هاوسةنطيى ورد و.. رِيَكوثيَكيى جوان و رِةنطينى ثيَوة ديارة كة دةلَيَى تةنها بؤ
يةك ئامانج نازلأ بووة.
جا
هةرضةند ئةم هؤكارانة مايةى هةلَبزرِكان و شيَواندنى واتا و رِوخسارن، كةضى
هةموويان لة دةرخستن و ثيشاندانى: ئيعجازى بةيان و، رِةوانى و، لةطةلأ يةك طونجانى
قورئاندا، بةكار هيَنراون!
بةلَآ،
هةركةسيَك خاوةنى دلَيَكى ساغ و عةقلَيَكى كاملأ و ويذدانيَكى هةستيار و ضيَذيَكى
تةواو بيَت، هةر بؤ خؤى: رِةوانىيةكى جوان و.. رِيَكوثيَكىيةكى ناسك و..
ئاوازيَكى بةتام و.. زمانثاراوىيةكى بآويَنة، لة رِوونكردنةوةكانى قورئانى
ثيرؤزدا دةبينيَت! خؤ هةركةسيَكيش بينايى دلَى كويَر نةبووبيَت، بآ هيض طومانيَك
"ضاو"يَك لة قورئاندا دةبينيَت كة قورئانى ثيرؤز بةهؤى ئةو ضاوة و
بةوثةرِى رِوونى: سةرجةمى بوونةوةرانى رِوالَةتى و ناديار دةبينيَت و بة ويَنةى
لاثةرِةى كتيَبيَك دةبن لة بةردةستىدا كة بة ويستى خؤى هةلَياندةطيَرِيَتةوة و،
بة هةر شيَوازيَك بيةويَت واتاكانى ليَك دةداتةوة و بة خةلَكىيان دةناسيَنيَت!
طةر
بمانةويَت حةقيقةتى ئةم "نوورى يةكةم"ة بة نموونةكانيةوة رِوون
بكةينةوة، ئةوا ثيَويستمان بة نووسينى ضةند بةرطيَك دةبيَت! بؤية بةو
رِوونكردنةوانة واز دةهيَنين كة تايبةتن بةم حةقيقةتة و لة طشت "ثةيامة
عةرةبىيةكان"[1] و "إشارات
الإعجاز"
و بيستوثيَنج وتةكانى ثيَشوودا باس كراون. بطرة هةر قورئان بؤ خؤى سةرتاثا
نموونةى ئةم حةقيقةتةية، بؤية وا بة يةك جار هةموو قورئان ثيَشضاو دةخةم و بة نموونة
دةيهيَنمةوة!
نووري
دووهةم
ئةم نوورة، لة
"تايبةتكاريى ئيعجاز"ى ئةو ثوختة باس و ناوة جوانانةى خواى طةورة
دةكؤلَيَتةوة كة شيَوازى ناوازةى قورئان لة كؤتايى ئايةتةكاندا دايناون
بيَداركردنةوةيةك
لةم
نوورى دووهةمةدا طةلـآ ئايةت دةهيَنينةوة كة تةنها تايبةت نين بةم نوورةوة،
بةلَكو دةشبن بة نموونة بؤ بابةت و تيشكةكانى ثيَشووتريش. خؤ ئةطةر بمانةويَت
مافى رِوونكردنةوةى تةواوةتى بةم نموونانة بدةين، باسةكةمان دريَذة دةكيَشيَت.
بةلآم من لةم كاتةى ئيَستادا ناضارم بة ثوختى ليَيان بدويَم، بؤية ليَرةدا زؤر بة
كورتى ئاماذةمان بؤ ئةو ئايةتانة كردووة كة بؤ رِوونكردنةوةى ئةم نهيَنىية مةزنةى
ئيعجازى قورئان، بة نموونة هيَناوماننةتةوة. بةو هيوايةى دريَذةثيَدانى باسةكة بؤ
كاتيَكى تر هةلَبطرين.
ئةوةتا
قورئانى ثيرؤز زؤربةى جار هةندآ ضةمكى ثوخت و كورت لة كؤتايى ئايةتةكاندا
دادةنيَت. جا ئةو ثوختانة: يان ضةند ناويَكى جوانى خواى طةورة، يان واتاى ئةو
ناوانةى خوايان لةخؤ طرتووة.. ياخود كيَشة و باسةكانيان حةوالَةى "ذيرى"
دةكةن و مرؤظ بؤ بيركردنةوة و تيَرِامانيان هان دةدةن.. يان دةستووريَكى كولليى
نيَوان ئامانجةكانى قورئانيان تيَداية كة ثشتى ناوةرؤكى ئايةتةكة دةطريَت.
بةلَآ،
ئةو ثوختة كؤتايىيانةى ئايةتةكان، هةندآ ئاماذةى حيكمةتى بةرز و بلَندى قورئان و..
ضةند ثريشكيَكى ئاوى ذيانبةخشى هيدايةتى ئيلاهى و.. هةندآ ثزيسكى برووسكةى ئيعجازى
قورئانيان لة ئاميَز طرتووة.
وا
ليَرةدا تةنها "دة" دانة لةو ئاماذة زؤر و زةبةندانة بة كورتى باس
دةكةين. هةروةك بة ئاماذةبؤكردن تةنها يةك نموونةى نيَوان نموونة زؤرةكانى و.. يةك
واتاى ثوختى تةنها يةك حةقيقةتى نيَوان حةقيقةتة زةبةندةكانى هةريةك لةو نموونانةش،
دةخةينة رِوو.
زؤربةى
ئةم "دة" ئاماذانةش لة زؤربةى ئايةتةكاندا كؤ دةبنةوة و، نةخش و
نيطاريَكى ئيعجازيى رِاستةقينة ثيَكدةهيَنن، هةروةك زؤربةى ئةو ئايةتانةى كة بة
نموونةى ئاماذةيةك دةيانهيَنينةوة، نموونةن بؤ زؤربةى ئاماذةكانى تريش.
وا
لة هةموو ئايةتيَكدا تةنها يةك ئاماذة رِوون دةكةينةوة و، سووكةلَة ئاماذةيةكيش
بؤ واتاكانى ئةو ئايةتانة دةكةين كة لة ضةند "وتة"يةكى ثيَشووتردا
ليَيان دواوين.
يةكةم
تايبةتكاريى "ثاراوى":
قورئانى
ثيرؤز، بة رِوونكردنةوة ئيعجازبةخشةكانى خؤى، كار و ئاسةوارةكانى كردطارى مةزن لة
ثيَشضاودا رِادةخات، ثاشان ناوة جوانةكانى خواوةند لةو كار و ئاسةوارانةىدا
دةردةهيَنيَت، ياخود يةكيَك لة ئامانجة بنةرِةتىيةكانى قورئان، وةك:
"حةشر" و "تةوحيد" دةضةسثيَنيَت.
ئةم
ئايةتةى خوارةوة يةكيَكة لة نموونةكانى واتاى يةكةم:
(هُوَ
الَّذي خَلَقَ لَكُمْ مَا في الاَرْضِ جَميعاً ثُمَّ اسْتَوى اِلى السَّماءِ
فَسَوّاهُنَّ سَبْعَ سَمَواتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَليمٌ) (البقرة:29).
ئةم
ئايةتةى خوارةوةش يةكيَكة لة نموونةكانى واتاى دووهةم:
(اَلَمْ
نَجْعَلِ الاَرْضَ مِهَاداً * وَالْجِبَالَ
اَوْتاداً * وَخَلَقْنَاكُمْ
اَزْوَاجاً * وَجَعَلْنَا نَوْمَكُمْ سُبَاتاً *
وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ لِبَاساً * وَجَعَلْنَا
النَّهارَ مَعَاشاً * وَبَنَيْنَا
فَوْقَكُمْ سَبْعاً شِداداً * وَجَعَلْنَا سِراَجاً
وَهَّاجاً *
وَاَنْزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِراتِ ماءً ثَجَّاجاً *
لِنُخْرِجَ بِهِ حَبّاً وَنَبَاتاً * وًجَنَّاتٍ
اَلْفَافاً * اِنَّ يَوْمَ الْفَصْلِ كانَ ميقَاتاً) (النبأ:6=17)
لة
ئايةتى يةكةمدا: قورئانى ثيرؤز ئةو ئاسةوارة مةزنانةى خواى طةورة ثيَشضاو دةخات
كة بة ئامانج و رِيَساكانيان بةلَطةن لةسةر "زانست" و
"توانست"ى خواوةند، ئةمةش دةكات بة ثيَشةكيى ئةنجاميَكى طرنط و
مةبةستيَكى مةزن. ثاشان ناوى جوانى "العليم"ى خواى
طةورةى لـآ دةردةهيَنيَت.
لة
ئايةتى دووهةميشدا: كار و ئاسةوارة طةورةكانى خواوةند باس دةكات و، ثاشان لة
دةرةنجامدا باسى "حةشر" دةردةهيَنيَت كة رِؤذى "فةصل"ة. هةروةك
لة خالَى سآهةمى تيشكى يةكةمى رِؤشنايى يةكةمدا رِوون كرايةوة.
دووهةم
سةرنجى رِةوانبيَذى:
قورئانى
ثيرؤز، ضنراوانى سنعةتى خواوةند لة ثيَشضاوى مرؤظدا رِادةخات، ثاشان لة ناوةندى
ناوة جوانةكانى خوا و لة ثوختة كؤتايى ئايةتةكاندا كؤيان دةكاتةوة و دةيانثيَضيَتةوة..
ياخود حةوالَةى "ذيرى"يان دةكات..
يةكيَك
لة نموونةكانى بةشى يةكةم، ئةم ئايةتةية:
(قُلْ مَنْ
يَرْزُقُكُمْ مَنَ السَّمَاءِ وَالاَرْضِ اَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالاَبْصارَ
وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ
وَمَنْ يُدَبِّرُ الاَمْرَ فَسَيَقُولُونَ الله فَقُلْ اَفَلا تَتَّقُونَ * فَذلِكُمُ
الله رَبُّكُمُ الْحَقُّ) (يونس:31=32).
ئةوةتا
لة ثيَشدا دةفةرموآ: (كآ زةوى و ئاسمانى وةك ضةند طةنجينةيةكى رِؤزى بؤ ئامادة كردوون
و، لةوآ بارانى هيَناوةتة خوار و ليَرةش دةغلأ و دانى دةرهيَناوة؟ يان ئايا كآ
هةية جطة لة "خوا" بتوانيَت ئةو ئاسمانة مةزن و زةوىية طةورةية وةك دوو
خةزنةدار و طةنجينةوانى طوآرِايةلأ لـآ بكات بؤ فةرمانةكانى خؤى؟ كةواتة شوكر و
سوثاس و ستايش تةنها هةر بؤ ئةو كةسةية)..
لة
برِطةى دووهةميشدا دةفةرموآ: (كآ خاوةنى هةستى "بيستن" و
"بينين"ى ئيَوةية، كة بةنرخترين شتانى ناو ئةندامةكانتانن؟ ئايا لة ض
كارطة و دوكان و بازارِيَكدا كرِيوتانن؟ باش بزانن تةنها ئةو كةسة خاوةن و
"ثةروةردطار"تانة كة ئةم هةستة ناسكانةى وةك ضاو و طويَى ثآ بةخشيون
و، هةر ئةويش بةديىهيَناون و ثةروةردةى كردوون. كةواتة هةر تةنها ئةو = نةك كةسى
تر = شايانى ثةرستش و بةندايةتى بؤ كردنة)..
لة
برِطةى سآهةميشدا دةفةرموآ: (يان كآية ئةو كةسةى كة هةروةك زةوى زيندوو
دةكاتةوة، سةدان هةزار ثيَرِ و تاقمى مردووانيش زيندوو دةكاتةوة و ذيانيان ثآ
دةبةخشيَتةوة؟ كآ هةية جطة لة خواوةندى "حةق" و بةديهيَنةرى طةردوون
تواناى ئةم كارةى ببيَت؟ بآطومان هةر ئةوة كة ئةم كارة ئةنجام دةدات و زةويى وشك
هةلَهاتووى مردوو، زيندوو دةكاتةوة. خؤ مادةم خواوةند خوايةكى "حةق"ة،
ئةوا هيض حةقيَكى لةلا نافةوتآ و، وةك زةويى زيندوو كردةوة ئيَوةش زيندوو دةكاتةوة
و بؤ دادطاى مةزنتان دةنيَريَت)..
لة
برِطةى ضوارةميشدا دةفةرموآ: (كآ هةية جطة لة "خوا" بة جؤريَكى
رِيَكوثيَك و بة ئةندازةى ئاسانيى بةرِيَوةبردنى كؤشكيَك يان شاريَك، كاروبارى
ئةم طةردوونة مةزنة بةرِيَوة ببات؟ خؤ مادةم جطة لة "خوا" كةسى تر
نىية، ئةوا هيض ناتةواوىيةكيش لةو توانستةدا نىية كة دةتوانيَت بةوثةرِى ئاسانى
ئةم طةردوونة مةزنة و طشت تةن و قةبارةكانى ناوى بةرِيَوة ببات و، ض ثيَويستىيةكى
بة "هاوبةش" و "يارمةتىدةر" نىية، بةلَكو توانستيَكى هيَندة
رِةهاية كة "سنوور" ناتوانيَت سنوورى بؤ دةستنيشان بكات! هةروةها ئةو
كةسةى كة كاروبارى ئةم طةردوونة مةزنة دةسازيَنيَت، هةرطيز بةرِيَوةبردنى
بةديهاتووة بضووكةكانيش بة كةسى تر ناسثيَريَت.. كةواتة ئيَوة ناضارن لة وةلآمى
ئةم ثرسيارةدا بلَيَن: جطة لة "خوا" كةسى تر نىية)!
ئةوةتا
دةبينيت برِطةى يةكةم و ضوارةم دةلَيَن: "خوا"(الله) و.. برِطةى
دووهةميش دةلَيَت: "ثةروةردطار"(الربّ).. هةروةك
سآهةميش دةلَيَت: "حةق"(الحقّ)! دةسا ئيتر فةرموو
مةوداى ئيعجاز تآبطة لة شويَنى رِستةى: (فَذلِكُمُ
الله رَبُّكُمُ الْحَقُّ)دا!
بةم
جؤرة قورئانى ثيرؤز: كارة طةورةكانى خواوةند و ضنراوة مةزنةكانى سنعةتى ئةو باس
دةكات، ثاشان ناوى ئةو دةستة كاريطةرة دةهيَنيَت كة بةرِيَوةبةر و كارسازى ئةو
ضنراوة مةزن و ئاسةوارة طةورانةية: (فَذلِكُمُ الله
رَبُّكُمُ الْحَقُّ)! واتة بة هيَنانى ناوةكانى: "الله،
الربّ، الحقّ"ى خواى طةورة، سةرضاوةى ئةو كارة مةزنانة ثيَشضاو دةخات!
يةكيَك
لة نموونةكانى بةشى دووهةميش، ئةم ئايةتةية:
(اِنَّ في
خَلْقِ السَّمواتِ وَالأرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْفُلْكِ الَّتي
تَجْري في الْبَحْرِ بِما يَنْفَعُ النَّاسَ وَما اَنْزَلَ الله مِنَ السَّماءِ
مِنْ مَاءٍ فَأَحْيا بِهِ الاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَبَثَّ فيهَا مِنْ كُلِّ
دابَّةٍ وَتَصْريفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ الْمُسَخَّرِ بَيْنَ السَّمَاءِ
وَالاَرْضِ لآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ) (البقرة:164).
قورئانى
ثيرؤز لةم ئايةتانةدا درةوشانةوةى ئةو "دةستةلآتدارى"يةى خواوةند
باسدةكات كة لة بةديهيَنانى ئاسمانةكان و زةويداية و، درةوشانةوةى كةمالَى
"توانست" و طةورةيى "ثةروةردطاريَتى"ى خوا دةردةخات و، شايةتى
لةسةر "يةكتايى" ئةو دةدات..
هةروةها
درةوشانةوةى "ثةروةردطاريَتى" لة جياوازيى شةو و رِؤذدا و.. دةركةوتنى
"ميهرةبانى" لة رِامكردن و بةكارهيَنانى كةشتى و طيَرِانى بةناو
دةريادا، كة ئةمةش يةكيَكة لة هؤكارة طةورةكان لة رِةوتى ذيانى كؤمةلآيةتىدا و..
درةوشانةوةى "طةورةيى توانست" لة باراندنى ئاوى مايةى ذيان لة ئاسمانةوة
بؤ زةويى مردووى وشك و برنط و، زيندووكردنةوةى زةوى خؤى و زيندةوةرانى ناوى كة لة
سةدان هةزار زياتر دةبن و، ثيشاندانى زةوى بة شيَوةى ثيشانطايةك بؤ شتانى نامؤ و
سةرسوورِهيَنى بةديهاتووى خواوةندى ثةروةردطار..
هةروةها
درةوشانةوةى "ميهرةبانى و توانست" باس دةكات لة بةديهيَنانى ضةندةها
طيانلةبةرى جؤراوجؤر لة "طلأ"يَكى ئاسايى..
هةروةها
درةوشانةوةى "ميهرةبانى و دانايى" دةخاتةرِوو لةو كارمةندىية
مةزنانةدا كة بة "باكان"ى دةسثيَريَت، وةك: ثيتاندن و هةناسةثآدانى
رِووةكةكان و يارمةتيى هةناسةدانى زيندةوةران بة جوولآندن و بةرِيَوةبردنى
هةناسةدانيان.
هةروةها
درةوشانةوةى "ثةروةردطاريَتى"ش دةردةخات لة ملكةضكردن و كؤكردنةوةو
بلآوةثآكردنى هةورة هةلَواسراوةكانى نيَوان ئاسمان و زةوىدا، كة وةك سةربازى
طوآرِايةلأ بؤ مةبةستى حةوانةوة بلآوةى لـآ دةكةن. بةلآم ثاش ئةوة، لة نمايشيَكى
طةورةدا، بؤ وةرطرتنى فةرمانةكان سةرلةنوآ كؤ دةبنةوة!
بةم
جؤرة و دواى ثيَشضاوخستنى ضنراوانى سنعةتى خوايى، "ذيرى" دةخاتة طةرِ
بؤ ليَكؤلَينةوة و دؤزينةوةى حةقيقةتةكانيان و دةفةرموآ: (لآياتٍ
لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ)! كة بةمةش جلَةوى "ذيرى" بةرةو
بيركردنةوة رِادةكيَشيَت و بؤ تيَفكرينيش بيَدارى دةكاتةوة.
سآهةم
تايبةتكاريى "ثاراوى":
قورئانى
ثيرؤز، هةندآ جار بة دوور و دريَذى كارةكانى خواى طةورة باس دةكات، ثاشان لة
ثوختةيةكى كةمدا كورتيان دةكاتةوة. جا قورئان بة دريَذةثيَدانى ئةو كارانة،
قةناعةت و دلَنيايى بة مرؤظ دةبةخشيَت و، بة ثوختكردن و كورتكردنةوةشيان كاريَك
دةكات كة بة ئاسانى لةبةر بكرآ و لة ياد بطيريَت، بؤ نموونة:
(وَكَذلِكَ
يَجْتَبيكَ رَبُّكَ وَيُعَلِّمُكَ مِنْ تَأويلِ الاَحاديثِ وَيُتِمُّ نِعْمَتَهُ
عَلَيْكَ وَعَلى آلِ يَعْقُوبَ كَمَا اَتَمَّهَا عَلى اَبَوَيْكَ مِنْ قَبْلُ
اِبراهيمَ وَاِسْحاقَ اِنَّ رَبَّكَ عَليمٌ حَكيمٌ) (يوسف:6).
قورئانى
ثيرؤز، بةم ئايةتة ئاماذة بؤ ئةو نيعمةتانة دةكات كة خواى طةورة بة حةزرةتى يوسف و
باثيرانى ثيَشينى ئةوى بةخشيبوون. ئةوةتا دةفةرموآ: هةر تةنها خواى طةورة ئيَوةى
لة نيَوان نةوةى ئادةمدا بؤ ثلةى "ثيَغةمبةرايةتى" هةلأبذارد و،
زنجيرةى طشت ثيَغةمبةرانى لةطةلأ زنجيرةكةى ئيَوةدا طرآ دا و، كردنى بة سةرطةورةى
زنجيرةكانى ترى نةوةى ئادةم. هةروةك بنةمالَةى ئيَوةشى كرد بة مايةى فيَركردن و
رِيَنمايى، ئةوةتا زانستة خوايى و دانستة ثةروةردطارىيةكان فيَرى خةلَكى دةكةن
و.. بةو ثآية دةستةلآتى بةختةوةرانةى دنيا و بةختةوةريى هةميشةيى دوارِؤذيشى بؤ
كؤكردوونةتةوة و.. بة "عيلم"و "حيكمةت" تؤيشى كرد بة عةزيزى
ميسر و ثيَغةمبةريَكى مةزن و رِابةريَكى دانا..
دواى
ئةوةى كة قورئان ئةو نيعمةتانة باس دةكات و دةيانذميَريَت و، تيَىدةطةيةنيَت كة
ضؤن خواى طةورة: خؤى (واتة حةزرةتى يوسف) و باوك و باثيرانى بة "عيلم"
و "حيكمةت" تايبةتمةند كردووة .. دواى ئةوة، دةفةرموآ: (اِنَّ
رَبَّكَ عَليمٌ حَكيمٌ)! واتة ثةروةردطارى و حيكمةتى ئةو خواستيان وا
بووة كة خؤت و باثيرانت بةهرةمةندى ناوى جوانى: "العليم
الحكيم"
ببن!
بةم
جؤرة، ئةو نيعمةتة دريَذةثيَدراوانةى لةم ثوختةيةدا كورت كردةوة!
هةروةها
وةك ئةم ئايةتة:
(قُلِ
اللّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ
مِمَّنْ تَشَاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشاءُ بِيدِكَ الْخَيْرُ
اِنَّكَ على كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ تُولِجُ اللَيْلَ في النَّهَارِ وَتوُلِجُ
النَّهارَ في اللَّيْلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ
مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ) (آلعمران:26=27).
ئةم
ئايةتة ثيرؤزة كارةكانى خواوةندمان لة كؤمةلَطاى ئادةميزاددا ثيَشضاو دةخات ،
ئنجا ئةوةش دةطةيةنيَت كة:
عيززةت
و زةليلى.. دةولَةمةندى و هةذارى، رِاستةوخؤ ثةيوةستن بة ويست و ئيرادةى خواوةند
خؤيةوة. واتة:
(دةستوةردان
لة كاروبارى ضينة هةرة ثةرتةوازةكانى بوونةوةرة زؤر و زةبةندةكان، تةنها بة
"ويست" و "نةخشة" و "تةقدير"ى خواى طةورةية و،
هةرطيز "رِيَكةوت" ناتوانيَت توخنى ئةو كارانة بكةويَت)!
دواى
ئةوةى كة ئايةتةكة ئةم حوكمةى طةياند، ئنجا دةفةرموآ: طةورةترين شت لة ذيانى
مرؤظدا رِؤزىيةكةيةتى.. ثاشان بة ضةند ثيَشةكىيةك دةيضةسثيَنيَت كة:
"رِؤزى" رِاستةوخؤ لة طةنجينةى رِؤزيدةرى رِاستةقينةوة ديَت و
دةنيَرريَت. ضونكة دةفةرموآ: رِؤزيتان بة ذيانى زةوىيةوة بةستراوة و، ذيانى زةويش
ثابةندى بةهارة. خؤ بةهاريش تةنها بةدةست ئةو كةسةية كة خؤر و مانط ملكةض و
فةرمانبةردار دةكات و شةو و رِؤذ بة دواى يةكتردا دةهيَنيَت. كةواتة بةخشينى
سيَويَك بة هةر مرؤظيَك = كة رِؤزيى رِاستةقينةى خؤى بيَت = كارى تةنها ئةو كةسةية
كة زةوى لة ميوة و بةروبوومة جؤراوجؤرةكان ثرِ دةكات، كة "رِؤزيدةرى
رِاستةقينة"ية!
دواى
ئةوة، قورئانى ثيرؤز ئةو كارة دريَذةثآدراوانة، لةم ثوختةيةدا كورت دةكاتةوة و
دةيانضةسثيَنيَت: (وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ)!
ضوارةم
سةرنجى رِةوانبيَذى:
هةندآ جار قورئانى ثيرؤز بة رِيزكردن و تةرتيبيَكى
ديارىكراو باسى بةديهاتووةكانى خواوةند دةكات. ثاشان بةم كارةى دةرىدةخات كة
بوونةوةران بة: "رِيَسا" و "كارى بة تةرازوو" بةدى ديَن، كة
ئةم دوانةش بةرى درةختى بةديهاتووان ثيشان دةدةن. وةك بلَيَى جؤرة رِوونى و
درةخشانىيةك بةو بةديهاتووانة دةبةخشيَت كة ناوة جوانةكانى خوايان تيَدا
دةدرةوشيَتةوة.. دةلَيَى ئةو بةديهاتووانة بريتين لة "وشة" و ئةو
ناوانةش "واتا"كانيانن.. يان بةديهاتووةكان ضةند "بةر"يَكن و
ئةو ناوانةش ناوك و كاكلَةكانيانن! بؤ نموونة:
(وَلَقَدْ
خَلَقْنَا الاِنْسانَ مَنْ سُلالَةٍ مِنْ طينٍ * ثُمَّ جَعَلْنَاهُ
نُطْفَةً في قَرارٍ مَكينٍ * ثُمَّ خَلَقْنَا
النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلْقْنا الْمُضْغَةَ
عِظاماً فَكَسَوْنا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ اَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ
فَتَبَارَكَ الله اَحْسَنُ الْخالِقينَ) (المؤمنون:12=14).
قورئانى
ثيرؤز لةم ئايةتانةدا بةديهاتنى مرؤظ و قؤناغة سةرسوورِهيَن و نامؤ و ناوازة و
هاوسةنط و رِيَكوثيَكةكانى هيَندة بة تةرتيب باس دةكات كة وةك ئاويَنة: (فَتَبَارَكَ
الله اَحْسَنُ الْخالِقينَ)ى تيَدا دةردةكةويَت! تةنانةت دةلَيَى هةموو
يةكيَك لةو قؤناغانة خؤى دةردةخات و لةبةر خؤيةوة ئةم ئايةتة وةحى دةكات و
ديلَيَتةوة! تةنانةت يةكيَك لة "نووسةرانى وةحى" لة كاتى نازلأبوونى ئةم
ئايةتة و لة دةمى نووسينةوةىدا و ثيَش ئةوةى بطاتة سةر ئةم كؤتايىية، لة
سةرسوورِماندا لةبةر خؤيةوة وتى: (فَتَبَارَكَ الله اَحْسَنُ الْخالِقينَ)! بآ ئةوةى
بزانيَت كة ئةو ئايةتانة بةم برِطةية كؤتايى ثآ ديَت! بة رِادةيةك كةوتة طومانةوة
كة بلَيَت: "ئايا وةحى بؤ منيش هاتووة؟" لة رِاستىدا كةمالَى
"رِيَسا" و "رِوونى"ى لةرِادةبةدةر و "لةطةلأ يةك
طونجان"ى تةواوةتيى طوفتارى يةكةم، ثيَش هاتنى ئةم رِستةية، خؤى دةردةخات!
هةروةها
وةك ئايةتى:
( اِنَّ
رَبَّكُمُ الله الّذي خَلَقَ السَّمواتِ وَالاَرْضَ في سِتَّةِ اَيَّامٍ ثُمَّ
اسْتَوى على الْعَرْشِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثيثاً وَالشَّمْسَ
وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّراتٍ بِأمْرِهِ اَلا لَهُ الْخَلْقُ والاَمْرُ
تَبارَكَ الله رَبُّ الْعالَمينَ) (الأعراف:54).
قورئانى
ثيرؤز بةم ئايةتة: طةورةيى توانستى خوا و دةستةلآتى ثةروةردطاريَتىيةكةى، بة
جؤريَك دةردةخات كة دةبآ بة بةلَطة لةسةر بةتوانايةكى شكؤمةندى ئةوتؤ كة لة عةرشى
ثةروةردطاريَتيى خؤيةوة نيشانةكانى "ثةروةردطاريَتى"يةكةى لةسةر
لاثةرِةكانى طةردووندا دةنووسيَت و، شةو و رِؤذ بة ويَنةى دوو شريت لـآ دةكات كة
يةك لة دواى يةك ثيشان دةدريَن و، خؤر و مانط و ئةستيَرةكانيش بة ويَنةى سةربازى
طوآرِايةلأ بؤ وةرطرتنى فةرمان ئامادة دةكات. لةبةر ئةوة، هةر
"رِؤح"يَك كة ئةم ئايةتة دةبيستيَت يةكسةر دةلَيَت: "بارك
الله، ماشاء الله، فتبارك الله رب العالمين". واتة رِستةى: (تَبارَكَ
الله رَبُّ الْعالَمينَ) وةك ثوختةيةكى رِستةكانى ثيَشوو واية و، لة
حوكمى بةر و ناوك و ئاوى ذيانيانداية!
ثيَنجةم
تايبةتكاريى "ثاراوى":
هةندآ
جار قورئانى ثيرؤز لايةنة جوزئىيةكانى ئةو ماددانة باس دةكات كة: دووضارى
ئالأوطؤرِ ديَن و طةلـآ ضؤنيَتى و بارودؤخى جؤراوجؤريشيان تيَدا رِوو دةدات. ئنجا
بؤ ئةوةى ئةو لايةنة جوزئىيانة بكات بة ضةند رِاستىيةكى ضةسثاو، دةضآ تؤماريان
دةكات و بة ناوة جوانةكانى خواوةند = كة نوورانى و هةمةكى و ضةسثاون = كورتيان
دةكاتةوة.. يان ثوختةيةك دةهيَنيَت كة "ذيرى"ى مرؤظ بؤ بيركردنةوة و
ثةند وةرطرتن رِاثيَض دةكات..
يةكيَك
لة نموونةكانى واتاى يةكةم، ئةم ئايةتةية:
(وَعَلَّمَ
آدَمَ الاَسْماءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلى الْمَلائِكَةِ فَقَالَ
اَنْبِؤُنِي بِاَسْمآءِ هؤلآءِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِقينَ * قَالُوا
سُبْحَانَكَ لا عِلْمَ لَنَا اِلاّ مَا عَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَليمُ
الْحَكيمُ)
(البقرة:31=32).
ئةم
ئايةتة لة ثيَشدا رِووداويَكى جوزئى باس دةكات كة بريتىية لةوةى: هؤى ثيَشخستن و
فةزلأدانى حةزرةتى ئادةم بةسةر مةلائيكةت لة مةسةلةى "جآنشينى"دا
بريتىية لة: "عيلم".. ثاش ئةوة باسى رِوودانى شكستى مةلائيكةت لة
بةردةم حةزرةتى ئادةمدا دةكات لة كيَشةى "عيلم"دا.. ثاشان ئةم دوو
رِووداوة بة هيَنانى دوو ناوى كوللى لة نيَوان ناوة جوانةكانى خوادا كورت
دةكاتةوة: (اَنْتَ
الْعَليمُ الْحَكيمُ) بةو واتايةى كة مةلائيكةتان دةلَيَن: ئةى
ثةروةردطار! هةر خؤت "زانا"يت، ئةوةتا ئادةمت فيَرى "زانيارى"
كرد و بةو زانيارىية سةركةوت بة سةرماندا.. هةرخؤيشت "دانا"يت، ضونكة
ئةو شتانةمان ثآ دةبةخشيت كة لةطةلأ توانا و ليَهاتنماندا طونجاو بيَت و، فةزلَى
ئادةميش بة "خؤى و توانا و ليَهاتنةكانى"يةوة بةسةرماندا دةدةيت.
يةكيَك
لة نموونةكانى واتاى دووهةميش، ئةم ئايةتانةية:
(وَاِنَّ
لَكُمْ في الاَنْعَامِ لَعِبْرَةً نُسْقيكُمْ مِمَّا في بُطُونِه مِنْ بيْنِ
فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَناً خالِصاً سَائغاً لِلشَّاربينَ * وَمِنْ
ثَمَرَاتِ النَّخيلِ والاَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَرِزْقاً حَسَناً
اِنَّ في ذلِكَ لآيَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ * وَاَوْحى
رَبُّكَ اِلى النَّحْلِ اَنِ اتَّخِذِي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتاً وَمِنَ الشَّجَرِ
وَمِمَّا يَعْرِشُونَ * ثُمَّ كُلي مِنْ
كُلِّ الثَّمَراتِ فَاسْلُكِي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلاً يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا
شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ اَلْوَانُهُ فيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ اِنَّ في ذلِكَ لآيَةً
لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ) (النحل:66=69).
ئةم
ئايةتة ثيرؤزانة، ئةوة ثيَشضاو دةخةن كة خواوةند: (مةرِ و بزن و مانطا و حوشتر) و
بةديهاتووانى هاوضةشنى ئةوانى كردووة بة ضةند كانىيةكى خاويَن و بةلةزةت كة
شيريان لـآ هةلَدةقولأيَت و.. "ترآ و خورما" و هاوضةشنى ئةوانيشى وةك
ضةند سينى و دةفريَك لـآ كردووة بؤ نيعمةتة ناسك و بةلةزةتةكانى و.. لة شتيَكى وةك
"هةنط"يش = كة يةكيَكة لة موعجيزاتى توانست = هةنطوينيَك دروست دةكات كة
ويَرِاى تامى خؤش و شيرينىيةكةى، شيفاى دةردى خةلَكيشى تيَداية.. ئنجا لة كؤتايىدا،
بة ئايةتى: (
اِنَّ
في ذلِكَ لآيةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ) مرؤظ بؤ
تيَفكرين و ثةند وةرطرتن هان دةدةن و، فيَرى دةكةن كة: قياسى نيعمةتةكانى تر
لةسةر ئةوانة بكات كة باس كران.
شةشةم
سةرنجى رِةوانبيَذى:
هةندآ
جار قورئانى ثيرؤز ئةحكامةكانى "ثةروةردطاريَتى" بةسةر بوونةوةرة زؤر و
زةبةندة و فراوانةكاندا بلآو دةكاتةوة، ثاشان نيشانةكانى "يةكبوون"يان
لةسةر دادةنيَت و لة خالَى يةكطرتنياندا = وةك رِوويةكى يةكيَتيى نيَوانيان =
كؤيان دةكاتةوة.. يان لة دةستووريَكى كوللىدا جيايان دةكاتةوة.
بؤ
نموونة ئايةتى:
(وَسِعَ
كُرْسِيُّهُ السَّمواتِ والاَرْضَ وَلا يَؤُدُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ
الْعَظيمُ)
(البقرة:255).
ئةم
"ئايةتولكورسى"ية "دة" رِستة دةهيَنيَت كة لة ضةند شكلأ و
شيَوةيةكى جياوازدا "دة" ضينى "تةوحيد" دةنويَنن و
دةيانضةسثيَنن. دواى ئةمانة بة: (مَنْ ذا الَّذي يَشْفَعُ عِنْدَهُ اِلاّ
بِإذْنِهِ) دةمارى
"شيرك" و دةستتيَوةردانى غةيرى خواى طةورة، بة تةواوةتى و بةوثةرِى
هيَز و توانايى دةبضرِيَنيَت!
جا
ئةم ئايةتة لةو رِووةوة كة "ئيسمى ئةعظهم"ى
تيَدا درةوشاوةتةوة، واتاكانى لة بارةى حةقيقةتة خوايىيةكانةوة لة ثلةوثايةيةكى
يةكجار طةورة و تةواو بةرزدان، ضونكة كاروبارة ثةروةردطارىيةكان لة ثلة هةرة
مةزنةكانياندا ثيشان دةدات. ئنجا دواى باسكردنى كارسازيى خواوةند كة لة
طةورةترين ثلة و بةرزترين مةقامدا ئاراستةى ئاسمانةكان و زةويى دةكات، باسـى
ثاريَزطارى(حفيظية)ى رِةها و
هةمةلايةن دةكات، بة هةموو واتاكانيةوة. ئنجا لة ثةيوةندىدةريَكى يةكخةرى
يةكطرتوو و رِوويةكى "يةكبوون"دا سةرضاوةى هةموو ئةو درةوشانةوة
مةزنانةش بة: (وَهُوَ
الْعَلِيُّ الْعَظيمُ) كورت دةكاتةوة!
نموونةيةكى
تر:
(الله
الَّذي خَلَقَ السَّمواتِ والاَرْضَ وَاَنْزَلَ مِنَ السَّمآءِ مَاءً فَأخْرَجَ
بِهِ مِنَ الثَّمَراتِ رِزْقاً لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ في
الْبَحْرِ بِاَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الاَنْهَارَ * وَسَخَّرَ
لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ
* وآتاكُمْ
مِنْ كُلِّ مَا سَاَلْتُمُوهُ وَاِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ الله لا تُحْصُوهَا اِنَّ
الاِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ) (إبراهيم:32=34).
ئةم
ئايةتانة دةرىدةخةن كة ضؤن خواى طةورة ئةم طةردوونةى لة حوكمى كؤشكيَكدا بؤ مرؤظ
بةدى هيَناوة و.. "ئاوى" ذيانى لة ئاسمانةوة بؤ زةوى ناردووة و..
"زةوى" و "ئاسمان"ى بة ويَنةى دوو خزمةتطوزارى كارمةند ملكةض
و طوآرِايةلأ كردووة بؤ مةبةستى طةياندنى رِؤزى بة هةموو خةلَكى.. هةروةك
"كةشتى"شى بؤ رِام و طوآرِايةلأ كردووة تاكو دةرفةت بة هةموو كةسيَك
بدات سوود لة سةرجةم بةروبوومةكانى زةوى وةربطريَت و، بةم كارةش ذيانى بؤ مسؤطةر
بكات و، هةموو خةلَكى بةرى رِةنج و كؤششيان لةطةلأ يةكدا ئالأوطؤرِ ثآ بكةن..
واتة
خواى طةورة ضةند شيَوة و بارودؤخيَكى بة: يةك بة يةكى "دةريا" و
"كةشتى" و "با" بةخشيوة كة دةلَيَى با وةك قامضى و، كةشتيش
وةك ئةسث و، دةرياش بة ويَنةى دةشتايىيةكى فراوان واية لة ذيَر ثيَى ئةو ئةسثةدا!
هةروةك خواى طةورة ثةيوةنديى بؤ مرؤظ دروست كردووة لةطةلأ ئةو شتانةى ناو دنيادا
كة بة كةشتى و هؤكارة سروشتىيةكانى ترى طواستنةوةى ناو جؤطة و رِووبارةكان دةطويَزريَنةوة
و.. "خؤر" و "مانط"ى بؤ بةطةرِخستووة و كردوونى بة دوو
شؤفيَرى كارطوزار لة بةرِيَوةبردنى ضةرخى طةورةى بوونةوةرانى طةردوون و،
ئامادةكردنى وةرزة جياوازةكان و، نيعمةتة خوايىيةكانى ناوياندا. هةروةك
"شةو" و "رِؤذ"ى بؤ ذيَربار خستووة و، شةوى وةك ثؤشـاكيَك بؤ
لـآ كردووة تاكو تياىدا بحةويَتةوة و، رِؤذيشـى بؤ كردووة بة كاتى كةسابةت و
بةدةستخستنى ذيان و طوزةرانى..
ئنجا
دواى ذماردنى ئةم هةموو نيعمةتة خوايىيانة، ئايةتةكة ئةم ثوختةية دةهيَنيَت كة: (وآتاكُمْ
مِنْ كُلِّ مَا سَألْتُمُوهُ وَاِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ الله لا تُحْصُوهَا) تاكو مةوداى
فراوانيى بازنةى نيعمةت بةخشينةكانى خوا بةسةر مرؤظدا دةربخات و، ثيشانى بدات كة
ضؤن سةرانسةرى ئةو بازنةية لة نيعمةت ثرِ كراوة. واتة هةر خواستيَكى مرؤظ كة ض لة
رِيَى ثيَويستيى سروشتيى خؤى و ض بة زمانى توانا و ليَهاتنةكانى لة خوا داواى
كردووة، خواى طةورة هةموو ئةوانةى ثآ بةخشيوة. خؤ ئةو نيعمةتانةش طةر بذميَرريَن،
ئةوا هةر تةواو نابنو كؤتايىيان ثآ نايةت!
بةلَآ،
طةر "ئاسمانةكان" و "زةوى" يةكيَك بن لة سفرة رِاخراوةكانى
نيعمةتة مةزنةكانى خواوةند و، "مانط" و "خؤر" و
"شةو" و "رِؤذ"يش هةنديَك بن لة نيعمةتةكانى سةر ئةو سفرةية،
ئةوا بآ هيض طومانيَك دةردةكةويَت كة ئةو نيعمةتانةى رِوويان لة مرؤظة
هةرطيزاوهةرطيز تةواو نابن و لة ذماردن نايةن.
حةوتةم
نهيَنيى رِةوانبيَذى:
هةندآ
جار قورئان ئامانج و بةروبوومةكانى "بةهؤكراوةكان"(المسبَبَات)
باس
دةكات، تاكو "هؤكار"ة رِوالَةتىيةكان داببرِيَت و تواناى دروستكردن و
بةديهيَنانيان لـآ دابمالَيَتو، بزانريَت كة هؤكارةكان تةنها ثةردةيةكى
رِوالَةتين. ضونكة "ويستن"ى ئامانجة ثرِ لة دانست و بةروبوومة مةزنةكان،
دةبآ هى كةسيَك بيَت كة خاوةنى زانست و دانستى رِةها بيَت، كةضى هؤكارة
رِوالَةتىيةكان بآطيان و هةست و شعوورن! كةواتة ئةو ئايةتة بة باسكردنى بةر و
ئامانجةكانى بةديهاتووان، رِاىدةطةيةنيَت كة: هةرضةند لة رِوالَةتدا وا ديار بيَت
كة "هؤكارةكان" وابةستةى "بةهؤكراوةكان" بن، بةلآم لة
حةقيقةت و رِاستىو واقيعدا مةودايةكى يةكجار فراوانيان لة نيَوانداية..
بةلَآ،
ماوةى نيَوان "هؤكار" و "بةديهيَنانى بةهؤكراوةكان" هيَندة
فراوانة كة مةزنترين "هؤكار" دةستى ناطاتة داويَنى بةديهيَنانى نزمترين
"بةهؤكراو". جا لة ئاسؤى ئةم دوورىية فراوانةى نيَوان هؤكار و بة
هؤكراوةكاندا ناوة جوانةكانى خوا بة ويَنةى ئةستيَرة درةخشانةكان هةلَديَن!
كةواتة هةلآتطة(مطلع)ى ئةو ناوانة
لةو ماوة مةعنةوىيةى نيَوان ئةو دوانةداية! ضونكة هةرضةند لة رِاستىدا ماوةيةكى
دوور لة نيَوان "ئاسمان" و "بازنةى ئاسؤ"دا هةية، كةضى لة
ثيَش ضاودا وا دةنويَنيَت كة داويَنى "ئاسمان" بةسةر ضياكانى
دةوراندةورى ئاسؤوة بيَت و ثيَوةيان لكابيَت! بة هةمان جؤر، ماوةى مةعنةويى نيَوان
"هؤكار" و "بةهؤكراوةكان"يش هيَندة طةورة و فراوانة كة مةطةر
بة دووربينى "ئيمان" و نوورى "قورئان" ببينريَت! بؤ نموونة:
(فَلْيَنْظُرِ
الاِنْسَانُ اِلى طَعَامِهِ * اَنَّا صَبَبْنَا
الْمَاءَ صَبّاً * ثُمَّ شَقَقْنَا الأرْضَ شَقّاً*
فَأنْبَتْنَا فيهَا حَبّاً * وَعِنَباً وَقَضْباً *
وَزَيْتُوناً وَنَخلاً * وَحَدَائِقَ غُلْباً *
وَفَاكِهَةً وَاَبّاً * مَتَاعاً لَكُمْ
وَلاَنْعَامِكُمْ) (عبس:24=32).
ئةم
ئايةتة ثيرؤزانة، بة شيَوةيةكى رِيزكراوى دانايانة، موعجيزاتى توانستى خوايى باس
دةكةن. ثاشان لة كؤتايىدا بة وشةى: (مَتَاعاً لَكُمْ
وَلاَنْعَامِكُمْ) ئامانجةكةيان بةدةستةوة دةدةن. لةم ئامانجةشدا ئةوة
دةضةسثيَنيَت كة: لة ثشت ثةردةى سةرجةم "هؤكار" و "بةهؤكراو"ةكانةوة
يةكيَك هةية ئةو ئامانجانة دةبينيَت و، دةستكارىيان دةكات.. هةروةك جةخت لةسةر
ئةوةش دةكات كة ئةو هؤكارانة لة ثةردةى رِووى توانستى ئةو كةسة زياتر هيضى تر
نين.
بةلَآ،
دةستةواذةى: (مَتَاعاً
لَكُمْ وَلاَنْعَامِكُمْ) تواناى دروستكردن و بةديهيَنان لة سةرجةم
هؤكارةكان دادةمالَيَت. ضونكة لة واتادا دةلَيَت:
ئةو
"ئاو"ةى كة لة ئاسمانةوة بؤ ئامادةكردنى رِؤزيى خؤتان و ئاذةلَةكانتان
دةباريَت، هةرطيز لة خؤرِا و بة ويستى خؤى ناباريَت، ضونكة تواناى سؤز و
بةزةيىهاتنةوةى بة ئيَوةو ئاذةلَةكانتاندا نىية تا بةزةيى ثيَتاندا بيَتةوة.
كةواتة ئةو ئاوة بة ناردن لة لايةن يةكيَكةوة دةنيَرريَت..
هةروةها
"طلأ"ى بآ هةست و شعووريش لةبةر ئةوةى ناتوانيَت بةزةيى بة حالَتاندا
بيَتةوة و رِؤزيتان بؤ ئامادة بكات، ئةوا لة خؤيةوة رِووةك نارِويَنيَت. بةلَكو
كةسيَك هةية درزى ثآ دةبات و دةرطاكانى دةكاتةوة و نيعمةتةكانى خؤيتان لةويَوة
بةدةست دةطةيةنيَت.
"درةخت"
و "رِووةكةكان"يش بة هةمان جؤرن، ضونكة تابلَيَى دوورن لةوةى كة
بةزةيىيان بة ئيَوةدا بيَتةوة و بير لة رِؤزىيةكانتان بكةنةوة و "بةر"
و "دانةويَلَة"تان بؤ ئامادة بكةن! بةلَكو ئةوانة لة رِاستىدا ضةند ثةت
و شريتيَكن كة دانايةكى ميهرةبان لة ثشت ثةردةى غةيبةوة شؤرِى كردوونةتةوة و
نيعمةتةكانى ثيَدا هةلَواسيون و بةواندا بؤ زيندةوةرانى ناردوون!
بةم
جؤرة و لةم رِوونكردنةوانةوة هةلآتطةى طةلـآ ناوى جوانى وةك: "الرحيم،
الرزاق، المنعم، الكريم" دةردةكةويَت.
نموونةيةكى
تر:
(اَلَمْ
تَرَ اَنَّ الله يُزْجِي سَحَاباً ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ
رُكاماً فَتَرى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ
مِنْ جِبالٍ فيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصيبُ بِهِ مَنْ يَشاَءُ وَيَصْرِفُهُ عَمّنْ
يَشَاءُ يَكادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالأبْصَارِ * يُقَلِّبُ
الله اللَّيْلَ والنَّهَارَ اِنَّ في ذلِكَ لَعِبْرَةً لأُولي الأبْصَارِ * وَاللهُ
خَلَقَ كُلَّ دَآبَّةٍ مِنْ مَاءٍ فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ
وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى رِجْلَيْنِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى اَرْبَعٍ
يَخْلُقُ اللهُ مَا يَشَاءُ اِنَّ اللهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ) (النور:43=45).
كاتآ
ئةم ئايةتة ثيرؤزة كاروبارة سةرسوورِهيَنةكانى "هاتنةخوارةوةى باران" و
"ثيَكهاتنى هةور" باس دةكات، كة طةنجينةى ميهرةبانيى خواوةند و طرنطترين
موعجيزةى ثةروةردطاريَتين، بة جؤريَك ليَيان دةدويَت دةلَيَى بةشةكانى هةور ثيَشتر
هةر بة ثةنهانى لةناو بؤشايى ئاسماندا بوون و بة ويَنةى سوثا لة كاتى ثشوودا
بلآوةيان لـآ كردووة، بةلآم هةروةك سةربازةكان بة دةنطى بووقى سةربازى يةكسةرى
كؤدةبنةوة، ئةو ثارضة هةورة بضووكانةش بة فةرمانى خواى طةورة كؤ دةبنةوة و هةور
ثيَكدةهيَنن و، ئنجا ئةو خواوةندةش ئاوى مايةى ذيان بؤ سةرجةم زيندةوةران لةو
ثارضة هةورانة رِةوانة دةكات كة لة شيَوة و طةورةيىدا لة ضيا طةرِؤكةكانى قيامةت
دةضن و وةك تةرزة و بةفر سثى و تةرِ و شآدارن. جا لة ناردنى ئةم ئاوةدا
"ويست" و "مةبةست" بة جوانى دةبينريَت، ضونكة ئةو ئاوانة
بةثيَى ثيَويست ديَن و دةباريَن. واتة "باران" لة خؤرِا ناباريَت،
بةلَكو دةنيَرريَت و لة لايةنى يةكيَكةوة رِةوانة دةكريَت و، هةرطيز ناطونجآ ئةو
ثارضة هةورة طةورانةى كة بة ئةندازةى ضياكان دةبن هةر لة خؤيانةوة كؤ ببنةوة لة
كاتيَكدا كة رِووى ئاسمان سامالأ و شين و ورشةدارة و هيض ثةلَة هةوريَكى تيَدا
نىية! بةلَكو كةسيَك دةياننيَريَت كة زيندةوةران دةناسيَت و ئاطاى لة حالَيانة.
ئا
لةم ماوة مةعنةوىيةشدا، هةلآتطةى ناوة جوانةكانى وةك: "القدير، العليم،
المتصرف، المدبر، المربي، المغيث، المحيي" دةردةكةويَت.
هةشتةم
تايبةتكاريى "ثاراوى":
قورئانى
ثيرؤز هةندآ لة كارة دةراسا و ناوازةكانى خواى طةورة لة دنيادا، باسدةكات، تاكو
زةينةكان بؤ تةسديق و دلآنيش بؤ باوةرِكردن ئامادة ببن سةبارةت بة كارة دةراساكانى
خؤى كة سةر بة دوارِؤذن.. ياخود ئةو كار و فرمانة خوايىية سةرسوورِهيَنانةى كة لة
دوارِؤذ و قيامةتدا رِوو دةدةن بة جؤريَك باس دةكات كة قةناعةت و دلَنياييمان
بداتآ، بةهؤى ئةو هاوويَنة زؤرانةى كة لة دنيادا دةيانبينين. بؤ نموونة:
(اَوَلَمْ
يَرَ الاِنسانُ اَنّا خلقناهُ مِنْ نُطفَةٍ فإذا هوَ خصيمٌ مبين) تا كؤتايى
(سوورةتى ياسين)، ليَرةدا قورئانى ثيرؤز كيَشةى حةشر بة حةوت يان هةشت شيَوةى
جياجيا و جؤراوجؤر دةضةسثيَنيَت و بةلَطةى لةسةر دةهيَنيَتةوة..
لة
سةرةتادا "دروستبوونى يةكةم جار" ثيَشضاو دةخات و، دةفةرموآ: ئةوةتا
بة ضاوى خؤتان دةبينن كة لة ئاوى مةنى دروست دةبن و ثاشان دةبن بة زةروو، ثاشان بة
ثارضةيةك طؤشت و ئنجا بة مرؤظ.. ئيتر ضؤن "دروستبوونةوةى دووهةم جار"
بة دوور دةزانن كة كتومت وةك دروستبوونى يةكةم واية تةنانةت لةضاو يةكةمدا
ئاسانتريشة؟..
ثاشان
بة: (الذي جعلَ
لكُمْ منَ الشجَرِ الاَخضَرِ ناراً) (يس:80) ئاماذة بؤ
ئةو ضاكة و نيعمةت و بةخشايشانة دةكات كة خواوةندى حةق بةم مرؤظةى بةخشيون. كةواتة
ئةو كةسةى ئةم ضةشنة نيعمةتانةى ثآ بةخشيون، هةرطيز دةستبةردارتان نابيَت تا هةر
وا بآ لـيَثرسينةوة برِؤنة ناو طؤرِةكانتان و تياىدا بخةون و هةلَنةسنةوة.. ثاشان
بة هيَما دةفةرموآ: ئيَوة زيندووكردنةوة و سةوزبوونةوةى درةختة مردووةكان بة ضاوى
خؤتان دةبينن، ئةدى بؤضى بةلاتانةوة دوورة كة ئةو ئيَسكانةى وةك تةختة و دارى
بآطيانيان لـآ هاتووة ذيانيان تيَدا ثةيدا ببيَتةوة و بؤضى قياسى ئةو ئيَسكانة
ناكةنة سةر درةختة مردووةكان؟..
ثاشان
ئايا دةطونجآ ئةو كةسةى ئاسمانةكان و زةويى بةدىهيَناوة، لة زيندووكردنةوة و
مراندنى مرؤظدا = كة بةرى درةختى زةوى و ئاسمانةكانة = كؤلَةوار و دةستةوسان بيَت؟..
يان ئايا دةطونجآ ئةو كةسةى كة هةموو كاريَكى درةخت بةرِيَوة ببات و ضاوديَريى
بكات، بةلآم بةرى ئةو درةختة ثشتطوآ بخات و فةرامؤشى بكات بؤ كةسانى تر؟ ئايا لةو
طومانةدان: "درةختى بةديهاتووان" كة هةموو بةشيَكى بة هةويرى
"دانايى" شيَلراوة، بؤ بآمةبةستى و بآهوودةيى وازى لـآ بهيَنريَت و
دةستى لـآ هةلأبطيريَت و بةر و ئةنجامةكانى ثشتطوآ بخريَت؟! كةواتة ئةو كةسةى
دوايى لة حةشردا زيندووتان دةكاتةوة، هةر ئةو كةسةية كة كاروبارى ئاسمانةكان و
زةويى بةدةستة و، سةرجةمى بوونةوةرانيش ضةشنى سةربازى طوآرِايةلأ ملكةضى
فةرمانى ئةون و، هةموو ئةوانةى بة تةواوةتى و لة رِيَى فةرمانى: (كُنْ فيكون)ةوة بؤ كار و
فرمانةكانى خؤى ذيَربار خستووة.. ئةو كةسةى كة بةديهيَنانى بةهارى بةلاوة بة
ئةندازةى بةديهيَنانى يةك تاقة طولأ و دروستكردنى سةرجةمى زيندةوةرانيش بةلاى
توانستيةوة بة قةدةر دروستكردنى يةك دانة ميَش ئاسانة.. جا كةسآ كة خاوةنى
توانستيَكى وةهابيَت هةرطيز ثيَىناوتريَت: (مَنْ يُحي
العظامَ)؟
ثاشان
بة دةستةواذةى: (فَسُبحانَ الّذي بيدهِ مَلَكوتُ كلِّ شيء) (يس:83) دةرىدةخات
كة: هةر تةنها خواى طةورةية كاروبار و كليلى هةموو شتيَكى بةدةستة و بةوثةرِى
ئاسانيى ضةشنى هةلَطيَرِانةوةى لاثةرِةى كتيَب، شةو و رِؤذ و زستان و هاوين
ئالأوطؤرِ دةكات و، دنيا و قيامةتيش لاى ئةو وةك دوو مةنزلأ وان كة دةرطاى
يةكيَكيان دابخات و ئةوى تريشيان بكاتةوة. جا مادةم واية، ئةوا ئةنجامى طشت ئةو
بةلَطانةى ثيَشوو بريتىية لة: (واِليهِ تُرجَعون) واتة هةر
ئةويشة كة لة طؤرِةكانتاندا زيندووتان دةكاتةوة و بةرةو حةشر دةتانداتةبةر و لة
ديوانى خاويَنى خؤيشىدا حسابى خؤتان دةداتآ.
بةم
جؤرة، دةبينيت ئةم ئايةتانة (بةوةى كة: هاوويَنةى حةشريان لة دنيادا، خستةرِوو)
زةين و دلآنيان بؤ وةرطرتنى كيَشةى حةشر ئامادة كرد.
هةندآ جارى تريش قورئانى ثيرؤز كارة
قيامةتىيةكان بة شيَوةيةك باس دةكات كة ضاوى هةستى مرؤظ بكاتةوة و ئاماذةى بؤ
هاوضةشنةكانى ئةو كارة سةر بة قيامةتىيانة بؤ بكات كة لة دنيادا هةن تاكو رِيَى
ئينكارىكردن لة مرؤظ بطريَت و بةدوورزانين لة زةينىدا لابدات. بؤ نموونة:
(إذا الشّمسُ
كُوِّرَتْ * واِذا
النجومُ انكدرَتْ * واِذا الجبالُ
سُيّرَتْ * واِذا
العِشارُ عُطّلتْ * واِذا الوحوشُ
حُشرَتْ * واِذا
البحارُ سُجّرتْ * واِذا النفوسُ زُوّجتْ * واِذا المَوؤدةُ
سُئلتْ * بأيّ ذنبٍ
قُتِلتْ * واِذا
الصُحُفُ نُشِرَتْ * واِذا السَّماءُ
كُشِطتْ * واِذا
الجحيمُ سُعِّرَتْ * واِذا الجنّةُ
أُزْلِفتْ * عَلِمَتْ
نَفْسٌ ما اَحضرَتْ) تا كؤتايى سوورةتةكة.
(إذا
السّماءُ انفطرتْ * واِذا الكواكبُ
انتثرتْ * واِذا
البحارُ فُجِّرَتْ * وَاِذا القبورُ
بُعثرتْ * علمتْ
نفسٌ ماقَدّمتْ واَخرّتْ) تا كؤتايى سوورةتةكة.
(إذا
السّماءُ انشقّتْ * واَذِنَتْ لربّها
وحُقَّتْ * واِذا
الأرضُ مُدَّتْ * واَلقَتْ مافيها وتخلّتْ * واَذِنَتْ
لربّها وحُقَّتْ) تا كؤتايى سوورةتةكة.
دةبينيت
ئةم سوورةتانة بة تةرز و شيَوازيَك لة ئالأوطؤرِة مةزن و كاروبارة طةورة
ثةروةردطارىيةكانى سةر بة حةشر دةدويَن كة دلَى مرؤظ ثابةندى سةرسوورِمانيَكى
طةورة و عةقلَيشى طرفتارى سةرسامىيةكى مةزن دةكةن.. بةلآم هةر ئةوةندةى مرؤظ لة
ثايز و بةهاردا هاوويَنةى ئةو رِووداوانة بة ضاوى خؤى دةبينيَت، ئةوا بةوثةرِى
ئاسانى وةرىدةطريَت و باوةرِى ثآ دةكات.
جا
لةبةر ئةوةى تةفسيركردنى ئةم سآ سوورةتة دريَذة دةكيَشيَت، ئةوا بؤ نموونة تةنها
وشةى: (واِذا
الصُحفُ نُشِرت) وةردةطرين و لة بارةيةوة دةدويَين:
ئةم ئايةتة ئةوة دةطةيةنآ كة: لة رِؤذى حةشردا
هةموو كردةوةكانى مرؤظ لةسةر لاثةرِةيةكدا تؤماركراون و دةخريَنة رِوو. جا لةبةر
ئةوةى ئةم مةسةلةية شتيَكى سةير و سةرسوورِهيَنةرة، عةقلأ ثةيى ثآ نابات. بةلآم
سوورةتةكة هةروةك ئاماذة بؤ حةشرى بةهارانة دةكات و، هةروةك خالأ و لايةنةكانى
تريش لة دنيادا هاوويَنةيان هةية، بة هةمان جؤر "خستنةرِووى لاثةرِةى
كردةوةكانى مرؤظيش" هاوويَنةيان لةم دنيايةدا ئاشكراية، ئةوةتا هةموو: بةر و،
طيا و، درةختيَك خاوةنى كردةوة و، فةرمانبةرى و، بةندايةتى و، تةسبيحاتى تايبةتيى
خؤيانن، بة شيَوةيةك كة ناوة جوانةكانى خواى طةورةيان ثآ دةربكةويَت. ئنجا سةرجةمى
ئةم هةموو كارانةش لةطةلأ ميَذووى ذيانى ئةم بةر و طيا و درةختةدا لة يةكبةيةكى
ناوك و تؤوةكانىدا تؤماركراون و هةر هةموويشيان جاريَكى تر لة بةهاريَكى تر و جآيةكى
تردا دةردةكةونةوة. واتة هةروةك يةكبةيةكى ئةوانة بةوثةرِى رِوونى و رِةوانى و بة
شيَوة و شكلَة رِوالَةتىيةكةى، كارةكانى باب و باثيرانى ثيَشووى دةردةخات، بة
هةمان جؤر و لة رِيَى بلآوكردنةوةى ثةلةكان و دةمكردنةوةى طةلآ و بةرةكانى،
لاثةرِةى كردارةكانى خؤيشى بلآو دةكاتةوة و دةيانخاتة رِوو.
بةلَـآ،
ئةو كةسةى كة هةر لة بةرضاوى خؤماندا بةوثةرِى دانايى و، ثاريَزطارى و،
ثةروةردةكارى و، نةرمونيانى، ئةم كارة ئةنجام دةدات، هةر ئةويشة كة دةفةرموآ: (وَاِذا
الصُّحُفُ نُشِرَت).
بؤ
خؤت بةم ضةشنة خالَةكانى تريش قياس بكة بؤ سةر ئةمة و، طةر توانا و هيَزى
هةلَينجان(استنباط)يشت هةية،
ئةوا فةرموو بؤ خؤت هةلأبطؤزة.
وا
بؤ يارمةتىدانت (اِذا الشَّمْسُ كُوِّرَت)يش باس
دةكةين:
وشةى:
"كُوِّرَتْ
"
كة لةم رِستةيةدا هةية، واتاى: "ثيَضانةوة" و "كؤكردنةوة"
دةطةيةنيَت و، نموونةيةكى طةلـآ رِوون و ئاشكراية. سةرةرِاى ئةوةى كة ئاماذة بؤ
هاوويَنةشى لة دنيادا، دةكات:
يةكةم:
خواى طةورة ثةردةكانى: نةبوون و، "أثير" و، ئاسمانى لةسةر
طةوهةرى ئةو "خؤر"ة لاداوة كة ضةشنى ضرا دنياى رِووناك كردووةتةوة و لة
طةنجينةى ميهرةبانيى خؤيةوة هيَناويةتة ئةم دنياية. جا هةركات ئةم دنياية تةواو
بوو و دةرطاكانى داخران، ئةوا خواوةند ئةو طةوهةرة بة بةرطةكانى خؤى دةثيَضيَتةوة
و كؤى دةكاتةوة.
دووهةم:
"خؤر" كارى ئةوةى ثآ سثيَرراوة كة بةيانيان تيشكى رِووناكى بلآو
بكاتةوةو، ئيَوارانيش بيانثيَضيَتةوة و سةرلةنوآ كؤيان بكاتةوة. بةم ضةشنة، شةو
و رِؤذ كارةكانيان بة نؤرة لةسةر زةوى رِادةثةرِيَنن، ئنجا كة لة كارةكانيان
بوونةوة شمةك و كةرةسةكانيان كؤ دةكةنةوة. يان لةوانةية "مانط" تا
رِادةيةك ثةردةيةك بيَت بؤ (وةرطرتنو بةخشينةكانى ئةو خؤرة). واتة هةروةك ئةم
كارمةندة ئةرك ثآسثيَرراوة لة رِيَى ئةم هؤيانةوة شمةكةكانى خؤى كؤدةكاتةوة
و دةفتةرى تؤمارى كارةكانى دةثيَضيَتةوة، دةبآ بة هةمان جؤريش رِؤذيَك بيَتة
ثيَشةوة كة بة تةواوةتى ئةرك و كارمةندىيةكانى ئةستؤى تةواو ببن، با هيض هؤيةكيش
بؤ لةكارخستنى لة ئارادا نةبيَت.
لةوانةية
ئةو دوو ثةلَة بضووكةى كة طةردوونناسان بة رِووى خؤرةوة دةىبينن و هةردةم لة
فراوانبووندان، ئةوة دةربخةن كة: خؤر بة فةرمانى خواى طةورة و لة رِيَى
فراوانبوونى ئةو دوو ثةلَةيةوة وردة وردة ئةو رِووناكىيةى خؤى كؤ بكاتةوة و
بيثيَضيَتةوة كة بة فةرمانى خواى طةورة بةسةر زةوىدا بلآوى كردبووةوة، ئنجا
ثةروةردطارى خاوةن عيززةتيش ثيَى بفةرموآ: (ئاليَرةدا كارى تؤ لةطةلأ زةوىدا
كؤتايى ثآهات.. هةر ئيَستا رِاثةرِة و برِؤ بؤ دؤزةخ ئةوانة بسووتيَنة كة تؤيان
دةثةرست و، كارمةنديَكى طوآرِايةلأ و ملكةضى وةك تؤيان بة سووكى سةيردةكرد و،
تؤمةتى خيانةت و بآوةفايىيان دةداية ثالأ)!
بةم
شيَوةية "خؤر" فةرمانى ثةروةردطاريى: ( اِذا
الشّمسُ كُوِّرَت) لةسةر رِووة ثةلآوىيةكةى خؤى دةخويَنيَتةوة!
نؤهةم
سةرنجى رِةوانبيَذى:
هةندآ
جار قورئانى ثيرؤز ضةند مةبةستيَكى "جوزئى" باس دةكات. ئنجا بؤ ئةوةى
ئةو مةبةستة جوزئىيانة بكات بة دةستووريَكى "كوللى" و سةرنجى زةينةكانى
تيَدا بطيَرِيَت، ئةو مةبةستة جوزئىية دةضةسثيَنيَت و بة ناوة جوانةكانى خواوةند،
كة قاعيدةيةكى كوللين، رِاطير و قايميان دةكات..
بؤ
نموونة:
(قَدْ
سَمِعَ الله قَوْلَ الَّتي تُجَادِلُكَ في زَوْجِهَا وَتَشْتَكِي اِلى اللهِ
وَاللهُ يَسْمَعُ تَحَاوُرَكُمَا اِنَّ الله سَمِيعٌ بَصيرٌ) (المجادلة:1).
قورئان
دةفةرمويَت: خواى طةورة خاوةنى بيستنى رِةهاية، هةموو شتيَك دةبيستيَت، تةنانةت
بة ناوى: "الحق"ى خؤى بةسةرهات و رِووداوى جوزئيى ئةو
ئافرةتةش دةبيستيَت كة بة ناسكترينى درةوشانةوةكانى ميهرةبانيى خواوةند = كة
مةزنترين طةنجينةى سؤز و ميهرةبانىية = بةهرةمةند بووة! ئةو دةعوايةى كة
ئافرةتيَك تياىدا لةسةر حةق بووة و لةسةر ميَردةكةى بة ويَنةى سكالآ ثيَشكةشى
خواى كردووة، خواى طةورة بة ناوى "الرحيم"ى خؤى و بةوثةرِى
طرنطى و بايةخدان بة هةر كاريَكى طةورة، دةيبيستيَت و، بة ناوى "الحق"يشى،
بةوثةرِى جيددى و طةرموطورِىيةوة بؤى دةرِوانيَت و بايةخى ثآ دةدات.
جا
بؤ ئةوةى ئةم مةبةستة "جوزئى"ية بكريَت بة دةستووريَكى
"كوللى"، ئةوا ئايةتةكة دةرىدةخات كة: ئةوةى طويَى لة بضووكترين
رِووداوى نيَوان بةديهاتووانة و ضاوى ليَيةتى، دةبآ ئةو كةسة بيَت كة هةموو شتيَك
دةبيستآ و دةبينيَت و هةرطيز لة "مومكينات" ناضيَت.. هةروةها ئةو كةسةى
كة ثةروةردطارى طةردوون بيَت، دةبآ سةرجةم ستةمكارىيةكانى ناو طةردوون ببينيَت و
سكالآى ستةمليَكراوان ببيستيَت. ضونكة ئةو كةسةى كة طيروطرفتيان نةبينيَت و طويَى
لة داد و فرياد و هاواريان نةبيَت، هةرطيز ناكرآ ثةروةردطاريان بيَت!
لةبةر
ئةوة، رِستةى: (اِنَّ
اللهَ سَمِيعٌ بَصيرٌ) دوو رِاستيى مةزن دةردةخات. هةروةك مةبةستة
"جوزئى"يةكةشى كرد بة دةستووريَكى "كوللى".
نموونةيةكى
تر:
(سُبْحانَ
الَّذي اَسْرى بِعَبْدهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اِلى الْمَسْجِدِ
الاَقْصا الَّذي بارَكْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنآ اِنّهُ هُوَ السَّميعُ
البَصِيرُ)
(الإسراء:1).
قورئانى
ثيرؤز دواى ئةوةى باسى ئيسراى ثيَغةمبةرى خؤشةويستى = صلى الله عليه وسلم = كرد لة
سةرةتاى ميعراجةوة = واتة لة "مسجد الحرام"ةوة بؤ "مسجد
الأقصى"
= تا كؤتايىيةكةى كة سوورةى "النجم" ئاماذةى بؤ دةكات، دواى ئةوة،
ئةم ئايةتةى سةرةوةى بة (اِنّهُ هُوَ السّميعُ البَصيرُ) كؤتايى ثآ
هيَنا..
جا
ئةو رِاناوةى كة لة (إنّهُ)داية يان بؤ
خواى طةورة دةطةرِيَتةوة، يان بؤ ثيَغةمبةرى ئازيز، صلى الله عليه وسلم..
ئةطةر
بؤ ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = بطةرِيَتةوة، ئةوا ياساكانى رِةوانبيَذى و
موناسةبةتى هاتنى طوفتار ئةوة دةطةيةنن كة: ئةم طةشتة جوزئىيةى ميعراج هيَندة
طةشت و طوزار و رِؤشتنى طشتىو بةرزبوونةوةى كولليى تيَداية كة ثيَغةمبةر = صلى
الله عليه وسلم = لة كاتى بةرزبوونةوة و دةمى برِينى ثلة هةمةكىيةكانى ناوة
جوانةكانى خـواى طةورةدا، كة تا "سدرة المنتهى" و "قاب
قوسين أو أدنـى" دةطرنةوة، هةموو نيشانة و بةلَطة ثةروةردطارىيةكان و طشت
ئةو كارة ناوازانةى سنعةتى خواوةندى بيستووة و بينيوة كة لةو طةشتةدا بةر ضاو و
طويَى كةوتوون. ئةمةش بةلَطةية لةسةر ئةوةى كة ئةم طةشتة جوزئىية لة حوكمى
كليليَكداية بؤ طةشتيَكى كوللى و طشتى بة ناو كارة سةرسوورِهيَنةكانى سنعةتى خواى
طةورةدا[2].
بةلآم
ئةطةر رِاناوةكة بؤ خواى طةورة بطةرِيَتةوة، ئةوا ئةو كاتة واتاكةى بةم جؤرة
دةبيَت:
خواى
طةورة بةندة خؤشةويستةكةى بؤ حوزوورى خؤى بانط كردووة، تاكو ئةركيَكى ثآ بسثيَريَت
و كاريَكى بخاتة ئةستؤ. بؤية لة "مسجد الحرام"ةوة شةورِةويى ثآ كرد
بةرةو مزطةوتى ئةقصا كة كؤطاى ثيَغةمبةرانة. جا دواى ضاوثيَكةوتنى ثيَغةمبةران و
ئاشكراكردنى ئةوةى كة ئةم ثيَغةمبةرة ئازيزة = صلى الله عليه وسلم = ميراتطرى
رِةها و رِاستةقينةى بناغةى ئايينةكانى هةموو ثيَغةمبةرانة = عليهم
السلام =
طةشتيَكى بةو ثيَغةمبةرة خؤشةويستة كرد بؤ ناو مولك و مةلةكووتى خؤى تا طةياندىية "سدرة
المنتهى" و
بة ئةندازةى نزيكيى هةردوو سةرى كةوانةيةك يان كةمتر، لة خؤى نزيكى خستةوة.
بةم
جؤرة ئةم طةشت و سةفةرة هةرضةند ميعراجيَكى جوزئى بووة و، ئةو كةسةش كة بؤ ئةوآ
بةرز كراوةتةوة بةندةيةك بووة لة بةندةكان، بةلآم ئةم بةندةية
"ئةمانةت"يَكى هيَندة مةزنى ثآ سثيَرراوة كة ثةيوةنديى بة هةموو
طةردوونةوة هةية و، "نوور"يَكى رِووناكىبةخشى واى لةطةلَداية كة هةموو
بوونةوةران رِووناك دةكاتةوة و سةروسيماى واتا و ناوةرؤكيان دةطؤرِيَت و بةو نوورة
دةياننةخشيَنيَت، جطة لةوةى كة ئةم بةندةية "كليل"يَكى ئةوتؤى ثآية
كة دةتوانيَت دةرطاى بةختةوةريى هةميشةيى و نيعمةتى بةهةشتى هةتاهةتايى ثآ
بكاتةوة.
لةبةر
هةموو ئةمانة، خواى طةورة خؤى بة: (اِنّهُ هُوَ السّميعُ البَصيرُ) وةسف دةكات،
تاكو دةرىبخات كة هيَندة حيكمةتى بةرز و بلَند لةو "ئةمانةت" و
"نوور" و "كليل"ةدا هةن كة سةرجةمى بوونةوةران و بةديهاتووان
و سةرانسةرى طةردوون لة ئاميَز دةطرن.
نموونةيةكى
تر:
(الْحَمْدُ
لله فَاطِرِ السَّمواتِ والاَرْضِ جَاعِلِ الْمَلائِكَةِ رُسُلاً أُولي اَجْنِحَةٍ
مَثْنى وَثُلاثَ وَرُبَاعَ يَزيدُ في الْخَلْقِ مَا يَشَاءُ اِنَّ الله عَلى كُلِّ
شَيْءٍ قَديرٌ) (فاطر:1).
خواى
طةورة لةم سوورةتةدا دةفةرموآ: (بةديهيَنةرى مةزنى ئاسمانةكان و زةوى، ئةم زةوى و
ئاسمانانةى ئارايشت داوة و، ئاسةوارى كةمالَى خؤى ثيَشضاوى بينةرانى لةذمارةبةدةر
خستووة و، واى لـآ كردوون كة هةموويان سوثاس و ستايشى لةذمارةبةدةرى ثيَشكةش
بكةن.. هةروةها ئةو بةديهيَنةرة شكؤمةندة بة ضةندةها نيعمةتى نةبرِاوة و بآسنوور
زةوى و ئاسمانةكانى رِازاندووةتةوة، ئةوةتا ئاسمانةكان و زةوى ض بة زمانى نيعمةتةكانيان
و ض بة زمانى هةموو نيعمةتثآدراوانيش، سوثاس و ستايش ثيَشكةشى بةديهيَنةرى
"ميهرةبان" دةكةن)..
دواى
ئةوة، دةفةرموآ: (ئةو خوايةى كة طةلـآ كؤئةندام و بالَى بة مرؤظ و زيندةوةران و
بالَندةكانى سةرزةوى بةخشيوة، تاكو بتوانن فرِين و طةشتوطوزار لة نيَوان ولآت و
شارةكانى طؤى زةوىدا بكةن و.. بالَيشى بة مةلائيكةتانى نيشتةجيَى ئةستيَرةكانو
كؤشكى ئاسمانةكان بةخشيوة، تاكو فرِين و هاتوضؤ بةناو بورجةكانى ئاسمان و
مةملةكةتانى بةرز و بلَندى ئةوآدا ئةنجام بدةن.. بآ هيض طومانيَك ئةو خواوةندة،
تواناى بةسةر هةموو شتيَكدا هةية. كةواتة ئةو كةسةى بالَى بة ميَش بةخشيوة تاكو
لة بةريَكةوة بؤ بةريَكى تر و، بة ضؤلةكةشى داوة تاكو لة درةختيَكةوة بؤ درةختيَكى
تر بفرِن، هةر ئةويشة كة مةلائيكةتانى بة بالَدار دروست كردووة تاكو لة هةسارةى
زوهرةوة بؤ موشتةرى و لةويشةوة بؤ هةسارةى كةيوان(زحل) بفرِن و طةشتوطوزاريان
لة نيَواندا بكةن).
ثاشان
بة دةستةواذةى: (مَثْنى وَثُلاثَ وَرُبَاعَ) ئاماذة
دةكات بؤ ئةوةى كة مةلائيكةتان بة ويَنةى سةرنشينانى زةوى لة دؤخيَكى جوزئىدا
نةبةستراونةتةوة و، ثابةندى شويَنى تايبةتى و ديارىكراو نين. بةلَكو دةتوانن لة
يةك كاتدا ئامادةى ضوار ئةستيَرة يان زياتريش ببن.
ئةوةتا
ئةم رِووداوة جوزئىية (واتة بالَداركردنى مةلائيكةت) ئاماذة بؤ طةورةيى توانستى
طشتى و رِةهاى خواوةند دةكات و بة ثوختةى: (اِنَّ
اللهَ عَلى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ) جةخت لةسةر ئةم
دةستوورة كوللىية دةكات.
دةهةم
سةرنجى رِةوانبيَذى:
هةندآ
جار ئايةتى قورئانى ثيرؤز لة تاوان و طوناهةكانى مرؤظ دةدويَت و، بة توند و تيذى
هةرِةشة و سةرزةنشتى ئاراستة دةكات. ثاشان ئايةتةكة بة هةندآ لةو ناوة جوانانةى
خواوةند كؤتايى ثآ دةهيَنيَت كة ئاماذة بؤ ميهرةبانيى خواى طةورة دةكةن، تاكو ئةو
سةرزةنشتة توند و تيذة طرفتارى "نائوميَدى"ى نةكات!
بؤ
نموونة:
(قُلْ لَوْ
كانَ مَعَهُ آلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ إذاً لابْتَغَوْا إلى ذِي الْعَرْشِ
سَبِيلاً *
سُبْحَانَهُ وَتَعَالى عَمّا يَقُولُونَ عُلُوّاً كَبيراً * تُسَبِّحُ
لَهُ السَّمَواتُ السَّبْعُ والاَرْضُ وَمَنْ فيهِنَّ وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلاّ
يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لا تَفَقَهُونَ تَسْبيحَهُمْ اِنَّهُ كَانَ حَليماً
غَفُوراً)
(الإسراء:42=44).
دةفةرموآ:
(ثيَيان بلَآ: طةر وةك ئيَوة دةلَيَن، لةناو مولَكى خوادا هةركةسيَك هةبواية
هاوبةشى ئةو بيَت، ئةوا ئةو هاوبةشانة دةستيان دةطةيشتة عةرشى ثةروةردطاريَتيى
خواوةند و ئةو كاتةش بةهؤى تيَكضوونى رِيَساى طةردوونةوة نيشانةكانى
دةستتيَوةردانى ئةو هاوبةشانة دةردةكةوت. كةضى هةموو بوونةوةرانى هةندةكى و
هةمةكى و بضووك و طةورة، هةر لة حةوت ئاسمانةكانةوة تا دةطاتة زيندةوةرة
ميكرؤسكؤبىيةكان، بة زمانى دةركةوتنى درةوشانةوة و نةخشونيطارى ناوة جوانةكانى
خواوةند بة سةريانةوة، تةسبيحو تةقديسى ئةو خواوةندة شكؤمةند و بةخشندةية دةكةن
كة خاوةنى ئةو ناوانةية و، تيَكرِا خاويَنى و بآهاوبةشيى ئةو رِادةطةيةنن)!
بةلَآ،
"ئاسمان" تةقديسى ئةو خواوةندة دةكات و بة وشةى رِووناكى: خؤر و
ئةستيَرةكانى و، بة زمانى: رِيَكوثيَكى و حيكمةتةكانى شايةتى لةسةر
"يةكتايى"ى ئةو دةدات و.. "بؤشايى"ية هةواكةشى بة: دةنطى
هةور و، وشةى: نةعرةتة و برووسكةكانى و دلَؤثةكانى بارانى، تةسبيح و تةقديسى ئةو
خواوةندة دةكات و شايةتى لةسةر "تةنيايى"يةكةى دةدات.. هةروةك
"زةوى" بة وشة زيندووةكانى: زيندةوةران و رِووةك و بوونةوةرانى ناوى،
تةسبيحاتى خؤى و "يةكتايى" بةديهيَنةرةكةى رِادةطةيةنيَت.. هةموو "درةخت"يَكى
زةويش = بة هةمان جؤر = تةسبيحاتى دةكات و بة وشةى: طةلآ و طولأ و بةروبوومةكانى
شايةتى لةسةر "تةنيايى" ئةو دةدةن.. هةروةها طشت
"بةديهاتوو"يةكى جوزئى و بضووك، ويَرِاى جوزئى و بضووكيى خؤى، بة
ئاماذةكانى ئةو ضؤنيَتى و نةخشونيطارانةى ثيَوةى ديارن و ئةو ناوة جوانة زؤرانةش
كة دةرياندةخات، تةسبيح و تةقديسى خاوةنى ئةو ناوانة دةكات و شايةتى لةسةر
"وةحدانييةت"ى دةدات.. بة هةمان جؤر سةرانسةرى "طةردوون"يش
ثيَكةوة و بة يةك زمان، تةسبيحاتى بةديهيَنةرى شكؤمةندى دةكات و شايةتى لةسةر
"يةكتايى" ئةو دةدات، مرؤظ نةبآ كة ثوختة و ئاكامو بةرى ثيَطةيشتوو و
جآنشينى رِيَزليَطيراوى ئةو طةردوونةية، دةضآ بة ثيَضةوانةى سةرجةم شتانى ناو
طةردوونةوة رِةفتار دةكات و كافر دةبيَت و هاوبةش بؤ خوا دادةنيَت! دةسا بزانة ئةم
كارةى مرؤظ ضةندة ضةثةلأ و ناشيرينة و، دةبآ شايستةى ض سزايةك بيَت لةسةر ئةم
تاوانة مةزنةى؟..
بةلآم
بؤ ئةوةى ئةم مرؤظة طوناهبارة نةكةويَتة نزمايى و هةلَديَرى
"نائوميَدى"يةوة، ئايةتةكة ئةو حيكمةتةى خواوةندى قةههارى شكؤمةندى بؤ
باس دةكات كة خواستى واية ئةم طةردوونة بةسةر مرؤظدا نةرِووخيَنيَت لةسةر ئةم
تاوانة يةكجار طةورةية و، دةفةرموآ: (اِنَّهُ كَانَ
حَليِماً غَفُوراً) تاكو بةم ثوختة كؤتايىية حيكمةتى مؤلَةتدانى
بؤ رِوون بكاتةوة و دةرطاى هيوا و ئوميَدى لـآ بخاتة سةر ثشت!
* * *
دةسا
فةرموو بةم: "دة" ئاماذة ئيعجازىيانة، لةو بريسكانةوة زؤرانةى ئيعجاز
تآبطة كة لة كورتة و ثوختةى كؤتايى ئايةتةكاندا هةن، جطة لةو هيدايةت و
رِيَنمايىية زؤر و زةبةندانةش كة نم نم ليَيانةوة دةركةوتوون. تةنانةت كاريطةريى
وةهايان لة هةستى رِةوانطؤيانى وريا و زيرةكدا بةجآهيَشتووة كة لةتاو
سةرسوورِمانيان لة بةردةم ئةم شيَوازة ناوازانةدا، وتوويانة: "ئةمة هةرطيز
طوفتارى ئادةميزاد نىية"! هةروةك بة "حق اليقين"
ئيمانيان بةم فةرمايشتةى خواى طةورة هيَنا كة دةفةرموآ: (اِنْ هُوَ
اِلاّ وَحْيٌ يُوحى)!
هةندآ ئايةت هةن، جطة لةم ئاماذانةى باس كران،
طةلـآ تايبةتكاريى تريان تيَداية كة ئيَمة لةم باسةدا ليَيان نةدواين. جا لة
كؤبوونةوةى سةرجةمى ئةو تايبةتكارىيانةوة، نةخشيَكى ناوازةى ئيعجاز دةردةكةويَت،
كة هيَندة رِوونة تةنانةت كويَرةكانيش دةيبينن!
كة بريتىية
لةوةى: ئةم قورئانة ثيرؤزة لةطةلأ هيض طوفتاريَكى تردا بةراورد ناكريَت
ضونكة
سةرضاوة و هيَز و جوانيى "طوفتار" ضوار دانةن:
يةكةم:
قسةكةر. دووهةم: قسةبؤكراو. سآهةم: ئامانج. ضوارةم: مةقام. كةواتة تةنها
"مةقام" نىية وةك ئةو بؤضوونة هةلَةيةى كة ئةديبان تيَىكةوتوون و
تياىدا ويَلأ بوون!
لةبةر
ئةوة، دةبآ لة هةر طوفتاريَكدا سةير بكرآ كة: ئايا كآ وتوويةتى؟.. بة كيَى
وتووة؟.. بؤضى وتوويةتى؟ لة بارةى ضىيةوة دواوة؟ كةواتة نةضيت تةنها بؤ
"طوفتار"ةكة برِوانيت و ليَى ورد ببيتةوة!
جا
مادةم "طوفتار" لةم ضوار سةرضاوةيةوة هيَز و جوانى بةدةست دةهيَنيَت،
ئةوا كة بة وردى سةيرى سةرضاوةكانى قورئان دةكريَت، ثةى بة ثلةى رِةوانبيَذى و،
بةرزى و، جوانىيةكةى، دةبريَت!
بةلَآ،
طوفتار هيَز و تين لة "قسةكةر"ةكةيةوة بةدةست دةهيَنيَت، بؤ نموونة:
طةر ئةو طوفتارة "ئةمر" يان "نةهى" بيَت، ئةوا
"ويست" و "توانست"ى قسةكةر = بةثيَى ثلةى هيَزو توانستةكةى
= لةخؤ دةطريَت و، بة ويَنةى تةزووى كارةبا بة ناوىدا دةرِوات و هيض شتيَك رِيَى
لـآ ناطريَت و، كاريطةريى خؤى لة دلأدا بةجآدةهيَلَيَت. خؤ هةتا ئةو ثةيوةندىيةش
زياد بكات، هيَز و بةرزيى طوفتارةكةش ثتر ثةرة دةسيَنيَت و لة زيادبووندا
دةبيَت. بؤ نموونة:
(وَقِيلَ
يَا اَرْضُ ابْلَعي مَآءكِ وَيَا سَمَآءُ اَقْلِعِي) (هود: 44).
هةروةها:
(فَقَالَ
لَهَا وَلِلأرْضِ ائْتِيَا طَوْعاً اَوْ كَرْهاً قَالَتَا اَتَيْنَا طآئِعِينَ) (فصلت:11).
دةسا
فةرموو سةيرى بةرزى و هيَزى ئةم فةرمانة حةقيقىية جآبةجآكراوانة بكة كة
"هيَز" و "ويست"يان لةخؤ طرتووة.. ثاشان سةيرى فةرمانى
مرؤظيَك بكة، كة بة ويَنةى ورِيَنةى نةخؤش، بؤ بآطيانةكانى دةربكات و بلَيَت: "أُسكني
يا أرضُ وانشقّي يا سماءُ وقومي أيتُها القيامة"!
ئايا
هةرطيز ئةم طوفتارة لةطةلأ ئةو دوو فةرمانة جآبةجآكراوانةى ثيَشوودا بةراورد
دةكريَت؟!
ثاشان
فةرمانى خؤتآهةلَقورتيَنى مرؤظ لة كوآ، كة لة هةوا و ئاوات و
ئارةزووةكانيةوة سةرضاوةى طرتووة و.. ئةو فةرمانانةش لة كوآ كة لة كةسيَكةوة
دةرضوون خاوةنى سيفةتى "فةرماندةى رِاستةقينة"ية و بةسةر كارةكانىدا
زالأ و بةتواناية؟
بةلَآ،
فةرمانى سةركردةيةكى قسةرِؤشتوو لة كوآ كة بة سةربازةكانى بلَيَت:
"ثيَشكةون.. هةلَمةتبةرن".. ئةوةش لة كوآ كة ئةطةر ئةم فةرمانة لة
سةربازيَكى ئاسايى ثشتطوآ خراوةوة دةربضيَت؟! خؤ هةرضةند ئةم دوو فةرمانة لة يةك
شيَوةدان، كةضى لة ناوةرؤكدا مةودايةكى فراوانى بة قةدةر جياوازيى نيَوان
"سةركردةى طشتى" و "سةرباز"يان لة نيَوانداية!
نموونةيةكى
تر:
(اِنَّمَا
اَمْرُهُ اِذَا اَرَادَ شَيْئاً اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ) (يس:82).
هةروةها:
(وَاِذْ
قُلْنَا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ) (البقرة:34).
سةيرى
هيَز و بلَنديى ئةو دوو فةرمانة بكة كة لةم دوو ئايةتةدان و.. ئنجا بؤ ئةو
طوفتارانةى ئادةميزاديش برِوانة كة لة دةركردنى فةرمان دةضن! ئايا نابينيت
جياوازيى نيَوان هةردوو لا وةك هى رِووناكيى "طولَةستيَرة" واية لةضاو
رِووناكيى "خؤر"ى درةخشاندا؟
بةلَآ،
لة كوآ طوفتارى مرؤظ بةراورد دةكريَت لةطةلأ: نيطاركيَشانى كةسيَك لة دةمى كارةكةىدا
و، رِوونكردنةوةى سنعةتيش لة لايةن سنعةتكارةوة لة طةرماوطةرمى سنعةتةكةىدا و،
طوفتارى ضاكةكاريَك لة كاتى ضاكةكارىدا، كة هةر يةكةيان شيَوةى كارةكةى دةكيَشيَت
و طوفتارى لةطةلأ كردارىدا يةكاويةك دةردةضيَت؟ واتة: دةلَيَت: برِوانن! ئةم
كارةم لةبةر فلآن شت كرد و، ئةمةش لةبةر فيسار شت دةكةم و، ئةوةش ئاوةهاو
ئاوةها دةبيَت و... هتد. بةم جؤرة كارةكةى لةبةر طوآ و ضاواندا بةرجةستة دةكات؟!
بؤ
نموونة:
(اَفَلَمْ
يَنْظُرُوا اِلى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَا
لَهَا مِنْ فُرُوجٍ * والاَرْضَ
مَدَدْنَاهَا وَاَلْقَيْنَا فيهَا رَوَاسِيَ وَاَنْبَتْنَا فيهَا مِنْ كُلِّ
زَوْجٍ بَهيجٍ * تَبْصِرَةً وَذِكْرى لِكُلِّ عَبْدٍ مُنيبٍ *
وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكاً فَأنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ
وَحَبَّ الْحَصيدِ * وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ
لَهَا طَلْعٌ نَضيدٌ * رِزْقاً لِلْعِبَادِ
وَاَحْيَيْنَا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً كَذلِكَ الْخُرُوجُ) (ق:6=11).
ئةم
نيطاركيَشانةى كة بة ويَنةى ئةستيَرة لة بورجى ئةم سوورةتة و ئاسمانى قورئاندا
ثرشنط دةدات و، دةلَيَى ميوةى بةهةشتة و، لة ناوةندى ئةم كارانةدا طةلـآ بةلَطةى
هيَناوةتةوة و، رِيَكوثيَكيى "رِةوانبيَذى"ى خؤيشى ثاراستووة و،
ئنجا بة تةعبيرى: (كَذلِكَ الْخُروُج)يش
"حةشر"ى ضةسثاندووة = كة ئةنجامى ئةو كارانةية = تاكو ئةو كةسانةى ثآ
دةمكوت و بآدةنط بكات كة لة سةرةتاى سوورةتةكةدا ئينكاريى حةشريان دةكرد..
بةلَآ،
ئةم نيطاركيَشانة لة كوآ و.. ئةو طوفتارةش لة كوآ كة خةلَكى خؤيانى ثآ
هةلَدةقورتيَنن لةو كارانةدا كة مةطةر بة دةطمةن دةنا ض ثةيوةندىيةكى ئةوانى
ثيَوة نىية؟ ديارة جياوازيى نيَوان ئةم دوانة وةك هى ويَنةى طولأ واية لةضاو
طولَى زيندووى رِاستةقينةى خوايىدا!
طةر
بمانةويَت بة تيَر و تةسةلى واتاى ئةم ئايةتانة هةر لة: (اَفَلَمْ
يَنْظُرُوا) تا (كَذلِكَ
الْخُروُج) ليَك
بدةينةوة، ئةوا ثيَويستمان بة كاتيَكى دريَذخايةن دةبيَت، بؤية تةنها ئاماذةيةكيان
بؤ دةكةين و بة رِيَى خؤماندا دةرِؤين:
لةبةر
ئةوةى لة سةرةتاى سوورةتةكةدا دةرىخست كة كافران ئينكاريى حةشريان كردووة، ئةوا
قورئانى ثيرؤز ضةند ثيَشةكىيةك دةخاتة رِوو تاكو بؤ قبوولأكردنى
"حةشر" ناضاريان بكات. ئةوةتا دةفةرموآ: ئايا سةيرى ئاسمان ناكةن
بةسةرتانةوة كة ضؤن بة ساموشكؤ و رِيَكوثيَكى بنياتمان ناوة؟.. ئايا نابينن كة
ضؤن بة ئةستيَرة و خؤر و مانط رِازاندوومانةتةوة بآ ئةوةى هيض كةمى و
ناتةواوىيةكى تيَدا ببيَت؟.. يان ئايا نابينن كة ضؤن زةويمان بؤ تةخت كردوون و بة
رِايةخى حيكمةت بؤمان رِاخستوون و، ضياكانمان تيَدا قايم كردوون تاكو لة بةرزبوونةوة
و زالأبوونى ئاوى دةرياكان بيثاريَزن؟.. ئايا نابينن كة لة هةموو رِةطةزيَكى سةوزة
و رِووةكةكان طةلـآ نيَر و ميَى جوان و جؤراوجؤرمان تيَدا بةدىهيَناوة و
سةرانسةرى زةويمان ثآ رِازاندوونةتةوة؟.. يان ئايا نابينن كة ضؤن لة ئاسمانةوة
ئاويَكى ثيرؤز دةنيَرم و، باخ و بيَستان و بةروبوومى بةتامى وةك خورما و هاوضةشنى
ئةوى ثآ دةرِويَنم و دةيانكةم بة رِؤزيى بةندةكانم؟.. ئايا نابينن كة زةويى وشكو
برنط و مردوو، بةو ئاوة زيندوو دةكةمةوة و هةزاران حةشرى دنيايى ثآ دةهيَنمة
كايةوة. جا هةروةك بة توانستى خؤم و لةبةرضاوى خؤتاندا ئةم رِووةكانة لةو
زةوىية مردووة وشك و برنطةدا دةردةهيَنم، بة هةمان جؤر لة رِؤذى حةشردا ئيَوةشى
لـآ دةردةهيَنم، ضونكة لة قيامةتدا زةوى دةمريَت و ئيَوةشى تيَدا زيندوو
دةكريَنةوة؟!
جا
فةرموو بؤ خؤت ليَكى بدةرةوة و بزانة كة: ئةو "ثاراويى بةيان"ة لة كوآ
كة ئةم ئايةتانة لة بوارى ضةسثاندنى حةشردا دةريانخست، كة ئيَمة ئاماذةمان تةنها
بؤ يةك لة هةزارى كرد و.. ئةو وشانةش لة كوآ كة خةلَكى لة كيَشةكانى خؤياندا
دةيانهيَنن و لة سةر يةكتر رِيزيان دةكةن؟!
* * *
هةر
لة سةرةتاى ئةم ثةيامةوة تا ئيَرة، بؤ مةبةستى ليَكؤلَينةوة لة كيَشةى ئيعجازدا
رِيَبازى "بآلايةنى مةوزووعى"مان طرتةبةر و، لةم ثيَناوةدا طةلـآ مافى
قورئانمان بة ثةنهانى هيَشتةوة و، لة بةراوردةكاندا ئةو خؤرة تيشكبةخشةمان
دةهيَناية ئاستى مؤمةكان، تاكو نةياريَكى سةرسةخت بؤ قبوولأكردنى ئيعجازى قورئان
ناضار بكةين!
ئيَستاش
كة "ليَكؤلَينةوةى زانستى" ئةركى سةرشانى خؤى ئةنجام دا و بة ضةشنيَكى
درةخشان ئيعجازى قورئان ضةسثا، وا بة ناوى "حةقيقةت"ةوة، نةك بة ناوى
"ليَكؤلَينةوةى زانستى" هةندآ ئاماذة بؤ مةقامى قورئان دةكةين كة هيَندة
طةورةية لة هيض بةراورد و هةلَسةنطاندنيَكدا جيَى نابيَتةوة.
بةلَآ،
رِيَذةى طوفتارةكانى تر لةضاو ئايةتةكانى قورئاندا وةك رِيَذةى ئةو ئةستيَرة
يةكجار ورد و بضووكانة واية كة لة ناو ئاويَنةكاندا دةبينريَن، لة ضاو قةبارةى
رِاستةقينةى خودى ئةو ئةستيَرانةدا!
بةلَآ،
وشةكانى قورئان، كة هةريةكةيان رِاستىية ضةسثاوةكان رِوون دةكةنةوة، لة كوآ و..
ئةو واتايانةش لة كوآ كة مرؤظ بة وشةى خؤى لةسةر ئاويَنة بضووكةكانى هةست و
بيرىدا دةياننةخشيَنيَت؟
ئةو
وشة زيندووة خاويَن و مةلائيكةت ئاسايانةى قورئان، كة طوفتارى بةديهيَنةرى خؤرو
مانطن و نوورةكانى هيدايةت ثةخش دةكةن، لة كوآ و.. ئةو وشة طةزندانةى مرؤظيش لة
كوآ كة بة وردةكارىيةكانى خؤيان خةلَكى دةخةلَةتيَنن و، بة فووثيَداكردنى
جادووطةرانةشيان هةوا و ئارةزووةكانيان تيَدا دةورووذيَنن؟
بةلَآ،
رِيَذةى نيَوان ميَرووة ذةهراوىيةكان و مةلائيكةتانى خاويَن و رِؤحانييانى
رِووناك، ضةندةية.. مةوداى نيَوان وشةكانى مرؤظ و وشةكانى قورئانى ثيرؤزيش بة
هةمان رِيَذةية! ئةم رِاستىيةش هةر بيستوضوار وتةكانى ثيَشوو لةطةلأ ئةم وتةى
بيست و ثيَنجةمةدا ضةسثاندوويانن. كةواتة ئةم دةعوايةمان ئيدديعايةكى رِووت نىية،
بةلَكو ئةنجامى بةلَطةيةكة كة ثيَشتر هيَنراوة و سةلميَنراوة!
بةلَآ،
وشةكانى قورئان كة هةريةكةيان صةدةفى طةلـآ مرواريى هيدايةت و سةرضاوةى
رِاستىيةكانى ئيمان و كانطاى بناغةكانى ئيسلامن و، لة عةرشى رِةحـمانةوة نازلأ
بوون و، لة سةروو و دةرةوةى طةردوونةوة ئاراستةى ئادةميزاد دةكريَن.. ئةم طوفتارة
ئةزةلىيةى كة "عيلم" و "قودرةت" و "ئيرادة"ى
لةخؤ طرتووة، لةكوآ و.. وشة لاوازة ثرِ لة هةواو ئارةزووةكانى مرؤظيش لة
كوآ؟!
بةلَآ،
قورئانى ثيرؤز درةختيَكى جوانى "توبا" دةنويَنيَت كة لقةكانى بة هةموو
لايةكى جيهانى ئيسلامدا بلآو كردبيَتةوة و، "طةلآ"ى: سةرجةم
مةعنةوييات و، شةعائير و، كةمالآت و، حوكم و، دةستوورةكانى طرتبيَت و، ئةوليا و
ئةصفياكانيشى بة ويَنةى ضةند "طولأ"يَكى جوان و رِةنطين ثيَشضاو
خستبيَت كة جوانى و ثاراوىيان لة ئاوى ذيانى درةختةكةوة بةدةستهيَنابيَت و،
"بةر"ى سةرجةم كةمالآت و حةقيقةتة طةردوونى و خوايىيةكانى طرتبيَت،
تةنانةت هةموو يةكيَكى "ناوك"ى بةرةكانى بووبيَت بة دةستوورى كار و
رِيَبازى ذيان..
ئايا
ئةم زنجيرة حةقيقةتانةى كة قورئانمان لة شيَوةى درةختيَكى بةردارى خاوةن سيَبةرى ئاوادا
ثيشان دةدةن، لة كوآ و.. قسةى ئاسايى مرؤظيش لة كوآ؟.. أين الثرى من
الثريّا؟!
وا
زياتر لة هةزار و سآسةد سالَة قورئانى حةكيم لة بازارِى طةردوون و ثيَشضاوى
سةرجةم دانيشتووانىدا، حةقيقةتةكانى خؤى بلآو دةكاتةوة و، هةموو كةس و هةموو
نةتةوةو هةموو ولآتيَك بةشى خؤيان لة طةوهةر و رِاستىيةكانى وةرطرتووة و، تا
ئيَستاش هةر وةرىدةطرن.. ويَرِاى هةموو ئةمانةش، كةضى نة رِاهاتن لةطةلَىدا و نة
ئةو زؤرىية و نة تيَثةرِبوونى كات و نة ئالأوطؤرِة طةورةكان، هيضيان زيانيان لة
رِاستىية بةنرخةكانى و لة شيَوازة جوانةكةى نةداوة و ثيريان نةكردووة و تةرِى و
ثاراويى ئةويان لةدةست نةداوةو، نةيانتوانيوة لة نرخى دابطرن ياخود تريفةى
جوانىيةكةى خامؤش بكةن!
ئةم
حالَةتة هةر خؤى لة خؤىدا ئيعجازيَكى سةربةخؤية!
خؤ
ئةطةر ئيَستا كةسيَك، بةثيَى خواستى هةوا و ئارةزووةكانى و بة هةلَسوكةوتيَكى
منالآنة، بضيَت هةندآ لةو رِاستىيانةى كة قورئانى ثيرؤز هيَناونى، بهؤنيَتةوة و،
بيةويَت بؤ مةبةستى ئيعتيرازطرتن لة هةندآ ئايةتى قورئان، بةراورد لة نيَوان
طوفتارةكةى خؤى و طوفتارى قورئاندا ساز بكات و، بلَيَت: "ئةوةتا طوفتاريَكى
وةك قورئانم وتووة" ئةوا بآطومان ئةم قسةيةى هيَندة نةفامى و طةلحؤيى ثيَوة
ديارة كة كتومت لةم نموونةيةى خوارةوة دةضيَت:
بةننايةك
كؤشـكيَكى طةورة بنيات بنيَت كة بةردةكانى بريتى بن لة ضةند طةوهةريَكى جؤراوجؤر
و، هةريةك لةو طةوهةرانةش لة ضةند بارودؤخيَكى تايبةتىدا دابنيَت و بة ضةند
نةخش و نيطاريَكى هاوسةنطى وةها ناوازةش بيانرِازيَنيَتةوة كة ثةيوةندىيان بة
هةموو نةخشو نيطارة بةرز و ناوازةكانى كؤشكةكةوة ببيَت.. ثاشان كةسيَكى
نةشارةزاى وا برِواتة ناو ئةو كؤشكةوة كة هيض شتيَك لةو نةخش و نيطارة ناوازانة
تآنةطات و نرخ و بةهاى طةوهةر و ئارايشتةكانيشى نةزانيَت و، بضيَت نةخش و نيطار و
بارودؤخى بةردةكانى كؤشك بطؤرِيَت و بةثيَى ئارةزووى خؤى رِيَسايةكى تريان بؤ
دابنيَت، تا وةك مالَيَكى ئاسايى لـآبكات و، ثاشان بة ضةند دةنكة موروويةكى ئةوتؤ
بيرِازيَنيَتةوة كة تةنها منالأ بة جوانيان دابنيَت و ئنجا بلَيَت: خةلَكينة!
برِوانن ئةوةتا منيش كارامةيىيةكى وام لة هونةرى بيناكارىدا هةية كة لة كارامةيى
بنياتنةرى ئةو كؤشكة زياترة و، سامانةكانيشم لة هى ئةو زؤرترن! وةرن بؤ طةوهةرة
بةنرخةكانم برِوانن!
بآ
هيض طومانيَك ئةم طوفتارة بة "ورِيَنة" دادةنريَت، تةنانةت لة ورِيَنةى
شيَتان زياتر هيضى ترى ثآناوتريَت!
[1] سيازدة ثةيامن لة
ناوةندى كتيَبى (المثنوي العربي النوري)دا. (وةرطيَرِ)
[2] لة تةفسيرى "روح
المعانـي"ى
"ئالووسى"
(ج15/ص14)دا
هاتووة كة:
(ئةطةر
وا دابنرآ رِاناوةكة بؤ ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = بطةرِيَتةوة، وةك "أبو
البقاء" لة
هةنديَكةوة نةقلَى كردووة و وتوويةتى:
واتة:
بيسةرى طوفتارمان و بينةرى زاتمانة. ضةلةبييش لةمةدا ثشتى طرتووة و، وتوويةتى:
ئةم بؤضوونة دوور نىية.. ئةوا بةو ثآية، واتاكةى بةم جؤرة دةبيَت: ئةو بةندةيةم
كة بةم رِيَزليَنانة شةرةفمةندم كردووة شايستةى ئةم رِيَزةية، ضونكة هةر ئةوة كة
طوآبيستى فةرمان و نةهىيةكانمة و رِةفتاريان ثآ دةكات و، بينةريَكى وةهايشة كة بة
ضاوى ثةند و عيبرةت دةرِوانيَتة بوونةوةران و دةرس وةردةطريَت، يان بينةرى ئةو
نيشانانةية كة ثيشانمان داوة). هةروةها برِوانة تةفسيرى "إسماعيل
القنوي"
بةسةر "بيضاوي"يةوة ج 4/ص224. (وةرطيَرِ)