تيشكي دووهةم

جاميعييةتي دةراساي قورئان

ئةم تيشكة ثيَنج بريسكانةوةى ثةخش كردووة

بريسكانةوةي يةكةم:

جاميعييةتى دةراسا لة "وشةكان"ى قورئان‏دا.

ئةم جاميعييةتة لةو ئايةتانةى كة لة وتةكانى ثيَشوودا و لةم وتةيةش‏دا هيَنراون،‏ طةلـآ رِوون و ئاشكراية.

بةلَآ، وشةكانى قورئان بة جؤريَكى وةهان كة هةموو طوفتاريَكى،‏ بةلَكو هةموو وشةيةكى،‏ بطرة هةموو ثيتيَكى،‏ تةنانةت هةندآ جار "سكون"ةكانيشى،‏ طةلـآ رِووى زؤر و زةبةندةيان هةية و،‏ لة ضةندين بابةتى جياجيادا و لة طةنجينةى نةبرِاوةى خؤى بةشى هةموو ئةو كةسانة دةدات كة طوفتاريان ئاراستة دةكات،‏ وةك فةرموودةى ثيرؤز ئاماذةى بؤ كردووة: "لِكُلِّ آيةٍ ظَهْرٌ وَبَطْنٌ وحَدٌّ وَمَطْلَعٌ"[1] و "لِكُلٍّ شُجُونٌ وَغصونٌ وَفنون"[2].

بؤ نموونة:

(وَالْجِبالَ اَوْتاداً)؟ (النبأ:7).

واتة: ئايا ضياكانمان وةك ميَخ بة زةوى‏دا بؤ دانةكوتاون؟

بةشى مرؤظى عةوام لةم طوفتارةدا ئةوةية كة:

دةبينيَت ضياكان = وةك لة بةرضاوى‏داية = بة ويَنةى ميَخ بة زةوى‏دا داكوتراون. ئيتر بير لة نيعمةت و سوودة زؤرةكانى ضياكان دةكاتةوة و،‏ سوثاسى بةديهيَنةرى دةكات.

بةشى شاعيريَكيش لةم طوفتارةدا ئةوةية كة:

لة ئةنديَشةى خؤى‏دا زةوى وةك دةشتايى‏يةكى تةخت و،‏ طومةزى ئاسمانيش بة ويَنةى خيَوةتيَكى مةزنى شين دةبينيَت كة لةو دةشتايى‏يةدا هةلأدرابيَت و،‏ ناو خيَوةتةكةش بة ضراخان رِازابيَتةوة و ئارايشت درابيَت و،‏ ضياكانيشى بة ويَنةى ستوون و ميَخى ئةو خيَوةتة مةزنة لـآدةردةكةويَت كة بازنةى ئاسؤيان لة باوةش‏داية و لوتكةكانيشيان لة داويَنى ئاسمان طير كردووة! ئةو شاعيرة كة ئةم ديمةنة لةم طوفتارةدا دةبينيَت نوقمى سةرسامى و سةرسوورِمان دةبيَت و،‏ تةقديسى كردطارى مةزنى دةكات.

مرؤظى رِةوانطؤى دةشتةكيش بةشى لةم طوفتارةدا ئةوةندةية كة:

رِووى زةوى بة دةشتايى‏يةكى فراوان دةبينيَت و،‏ زنجيرةى ضياكانيش لة بةرضاوى‏دا وةك زنجيرة خيَوةتيَكى دوور و دريَذ دةنويَنيَت كة هى طةلـآ بةديهاتووى جؤراوجؤر بن،‏ تةنانةت ضينى طلأ بةلايةوة بريتى‏ية لة ضادريَك كة بةسةر ئةو ميَخ و ستوونة بلَندانةدا هةلَدراوة و ئةوانيش بة نووكة تيذةكانيان هةلَيان برِيوة و بةرزيان كردووةتةوة و،‏ كردوويانة بة نيشتةجيَى جياجياى طةلـآ بوونةوةرى زؤرى جؤراوجؤر.. بةلَآ، ئةو بةم جؤرة ليَى تآدةطات و،‏ لة تاوا سوذدةى سةرسامى و حةثةسان بؤ ئةو بةديهيَنةرة مةزنة دةبات كة ئةو بةديهاتووة طةورانةى بة ويَنةى خيَوةتى داكوتاو لةسةر زةوى‏دا بةدى‏هيَناوة!

بةشى جوطرافيازانى ئةديبيش لةم طوفتارةدا ئةوةية كة:

طؤى زةوى بةلايةوة بريتى‏ية لة كةشتى‏يةك بةناو زةرياى هةوادا دةرِوات و،‏ ضياكانيش ضةند ميَخيَكن بؤ مةبةستى مةحكةم‏كردن و رِاطرتنى هاوسةنطى بةو كةشتى‏يةدا داكوتراون.

بةلَآ، باباى جوطرافى‏زان ئاوا بير دةكاتةوة‏ و‏‏، ئيتر لة بةردةم طةورةيى ئةو بةتوانا خاوةن كةمالَةى كة طؤى زةبةلاحى زةويى كردووة بة كةشتى‏يةكى رِيَك‏وثيَك‏‏ و ئيَمةى تيَدا سوار‏‏‏كردووة تاكو بة ئاسؤكانى جيهان‏دا بمانطيَرِيَت، دةلَيَت: "سبحانك ما أعظمَ شأنَكَ"!

بةشى ئةو كةسةش كة لة كاروبارى كؤمةلأدا ثسثؤرِة و شارةزاى داخوازى‏يةكانى شارستانيَتيى نوآية،‏ ئةوةية كة:

زةوى بة "خانة و لانة"يةك دةزانيَت و،‏ ستوونى ذيانى ئةم خانةيةش ذيانى طياندارانى ناويةتى و،‏ مايةى ئةو ذيانةش: ئاو و طلأ و هةواية،‏ كة مةرجةكانى ذيانن‏‏. خؤ ستوونى ئةم سيانةش ضياكانن،‏ ضونكة ضياكان‏: عةمباراوى "ئاو"ةكان و.. ثالَيَوطةى "هةوا"ن،‏ ئةوةتا طازة زيانبةخشةكان دةنيشيَنن و.. ثاريَزةرى "طلأ"ى زةويشن،‏ ضونكة لة زالأبوونى دةريا‏و قورِ و ليتةكانى دةيثاريَزن و.. طةنجينةى طشت داخوازى‏يةكانى ذيانى ئادةميزادن.. ئةم مرؤظة بةم جؤرة ليَى تآدةطات و،‏ ئيتر سوثاس و تةقديسى ئةو كردطارة شكؤمةند و بةخشندةية دةكات كة ئةم ضيا كةتة و زةبةلاحانةى كردووة بة ميَخ و طةنجينةى رِؤزى و طوزةرانى ئيَمة،‏ لةسةر رِووى ئةم زةوى‏يةى كة "خانة"ى ذيانمانة.

بةشى "فةيلةسووفيَكى سروشتى"ش لةم طوفتارةدا ئةوةية كة:

دةزانيَت ئةو تيَكةلأبوون و ئالأوطؤرِ و بوومةلةرزانةى لة ناخى زةوى‏دا رِوو دةدةن،‏ لة رِيَى قوت‏بوونةوةى شاخةكانةوة هيَور دةبنةوة. كةواتة ضياكان هؤكاريَكن بؤ هيَمنيى زةوى و ئارام‏بوون و لةنطةرطرتنى لة دةورى تةوةرةى خؤى و لانةدانى لة خولطة سالآ‏نةكةى. وةك بلَيَى زةوى لة كلآ‏ورِؤذنةى ضياكانيةوة هةناسة دةدات و توورِةيى و توند‏وتيذيى ناو ناخى كةم دةبيَتةوة‏‏.. ئةم فةيلةسووفة سروشتى‏ية،‏ بةم ضةشنة لةم ئايةتة تآدةطات‏‏ و دلَنيا دةبيَت،‏ ئيتر ديَتة ناو بازنةى ئيمانةوة و دةلَيَت: "الحِكمة لله".

نموونةيةكى تر:

(... اَنَّ السَّمواتِ والاَرْضَ كانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا) (الأنبياء:30).

وشةى‏: "رتقاً"ى ئةم ئايةتة‏‏، بؤ كةسيَك لةكةى فةلسةفةى بةرنةكةوتبيَت، ئةوة دةطةيةنيَت كة:

ئاسمان لة ثيَش‏دا سامالأ و بآهةور و،‏ زةويش وشك و برنط و بآطيان بووة. جا ئةو كةسةى كة دةرطاكانى ئاسمانى بة باران خستة سةر ثشت و رِايةخى سةوزةلآ‏نيشى بة رِووى زةوى‏دا رِاخست،‏ هةر ئةوة كة سةرجةم زيندةوةرانى لةو ئاوة بةدى‏هيَناوة‏، تةنانةت دةلَيَى جؤرة جووت‏بوون‏‏ و "تةلقيح"يَك لة نيَوانيان‏دا رِووى داوة! خؤ ئةم كارةش تةنها هى ئةو خاوةن توانستة شكؤمةندةية كة رِووى زةوى بةلايةوة وةك بيَستانيَكى بضووك واية‏‏‏‏ و، ئةو هةورانةش كة رِووى ئاسمان دادةثؤشن ئاوديَرى ئةو بيَستانةين‏.. ئةو كةسة،‏ ئاوا لةم وشةية تآدةطات و،‏ ئيتر لة بةردةم طةورةيى توانستى خوادا سةرى سوذدة دةخاتة سةر زةوى.

هةر هةمان وشةى "رتقاً" بؤ زاناى طةردوونناس ئةوة دةطةيةنيَت كة:

لة سةرةتاى دروست‏بوونى طةردوون‏دا ئاسمان و زةوى دوو بارستايى بآ شكلأ و شيَوة‏و دوو هةويرى تازة و تةرِى بآسوود بوون. جا لةو كاتةدا كة ئةم دوو مادةية هيض بةديهاتوويةكيان تيَدا نةبووة و كةسيش لة سةريان‏دا هاتوضؤى نةكردووة،‏ بةديهيَنةرى دانا بة شيَوةيةكى جوان رِاى‏خستن و،‏ طةلـآ شيَوةى بةسوود‏ ‏و ئارايشتى رِةنطين‏ ‏و بةديهاتووى زةبةندةى ثآ بةخشين‏‏.. ئةو زاناية بةم جؤرة لةم وشةية دةطات و،‏ ئيتر لة بةردةم فراوانيى دانستى خواى طةورةدا تووشى سةرسوورِمان دةبيَت.

هةر ئةم وشةية سةبارةت بة فةيلةسووفة هاوضةرخةكانةوة ئةوة دةطةيةنيَت كة:

طؤى زةويمان و هةسارةكانى تريش،‏ كة كؤمةلَةى خؤر ثيَك‏دةهيَنن،‏ لة ثيَش‏دا بة ويَنةى هةوير لةطةلأ خؤردا تيَكةلأ بوون و هيَشتا رِانةخرابوون. بةلآ‏م ثاش ئةوة،‏ خواى طةورةى خاوةن توانست و رِاطيركةرى طةردوون ئةو هةويرةى لة يةك جيا كردةوة و،‏ هةر يةك لةو ئةستيَرة و هةسارة طةرِؤكانةى لة شويَنى خؤى‏دا دانا، "خؤر" لةوآ و "زةوى" ليَرة و... هتد.. ئنجا رِايةخى طلَى بةسةر زةوى‏دا رِاخست و،‏ لة ئاسمانةوة بارانى بؤ باراند و،‏ رِووناكيشى لة خؤرةوة بةسةردا ثةخشاند و،‏ مرؤظى تيَدا نيشتةجآ كرد.. ئةو فةيلةسووفة بةم جؤرة لةم وشةية تآدةطات و،‏ ئيتر سةرى لة زؤنطاوى سروشت دةردةهيَنيَت و دةلَيَت: "آمنت بالله الواحد الأحد"!

نموونةيةكى تر:

(وَالشَّمْسُ تَجْري لِمُسْتَقَرٍّ لَها) (يس:38).

"لام"ى (لِمُسْتَقَرٍّ) واتاى خودى "لام" و واتاى "في" و واتاى "إلى""ش دةطةيةنيَت..

كةسانى عةوام بة واتاى "إلى" لةم "لام"ة تآدةطةن،‏ واتة:

ئةو خؤرةى كة طةرمى‏ و رِووناكيتان ثآ دةبةخشيَت، بةرةو شويَنى طيرسانةوةى خؤى دةرِوات و رِؤذيَك ديَت كة دةيطاتآ و،‏ ئةو كاتةش ض سووديَكتان ثآ ناطةيةنيَت.. ئةو كةسة،‏ بةم تيَطةيشتنةى خؤى،‏ يادى ئةو نيعمةتة مةزنانة دةكاتةوة كة خواى طةورة بةستوونى بة خؤرةوة. ئيتر سوثاس و تةقديسى ثةروةردطارى خؤى دةكات و دةلَيَت: "سبحان الله،‏ الحمد لله".

هةر ئةم ئايةتة "لام"ةكةى بة واتاى "إلى" ثيشانى مرؤظى زاناش دةدات‏، بةلآ‏م نةك بةو واتايةى كة خؤر تةنها سةرضاوةى رِووناكى‏ية،‏ بةلَكو بةو واتايةى كة خؤر وةك "مةكووك"ى ئةو ضنراوة ثةروةردطارىيانة واية كة لة كارطةى بةهار و هاوين‏دا دةضنريَن‏و،‏ مةرةكةبيَكى "نوور"ة بؤ نووسراوة صةمةدانى‏يةكانى خواوةند كة لةسةر لاثةرِةى شةو و رِؤذدا دةنووسريَن.. مرؤظى زانا بةم جؤرة تةسةوورى دةكات و،‏ بة وردى سةرنج لة رِيَساى ناوازةى ئةو جيهانة دةدات كة جم‏وجوولَى رِوالَةتيى خؤر ئاماذةى بؤ دةكات‏. ئيتر لة بةردةم حيكمةتى كردطارى دانادا سةرى دةخاتة سوذدة و دةلَيَت: "ماشاء الله.. تبارك الله".

سةبارةت بة طةردوونناسيش‏‏، ئةوا بة واتاى "في" لةم "لام"ة تآدةطات‏. واتة: خؤر بة ويَنةى زةمبةلةكى كات‏ذميَر و بة خولانةوةيةكى تةوةرةيى بة دةورى خؤى‏دا،‏ جم‏وجوولَى كؤمةلَةكةى رِيَك دةخات. ئيتر لة بةردةم ئةم كردطارة شكؤمةندةى كة ئةم ضةشنة سةعاتة مةزنةى بةدىهيَناوة دووضارى سةرسوورِمان و حةثةسان دةبيَت و لةتاوا دةلَيَت: "العظمة لله والقدرة لله" و،‏ دةست لة فةلسةفة هةلَدةطريَت و ديَتة ناو مةيدانى حيكمةتى قورئانةوة!

هةر ئةم "لام"ة‏، زاناى وردكار واتاى "عيللةت"‏و واتاى "ظرفية"ى لـآدةداتةوة..

واتة: كردطارى دانا هؤكارة رِوالَةتى‏يةكانى كردووة بة ثةردة لة رِووى كاروبارةكانى خؤى‏دا. ئةوةتا هةسارةكانى بة ياساكةى خؤى كة ثيَى دةوتريَت: "جازيبييةت" بة خؤرةوة ثةيوةست كردووة و،‏ هةر بةو ياسايةش هةسارة زؤر‏‏ و زةبةندةكانى بة ضةندين جم‏وجوولَى جؤراوجؤرى رِيَك‏وثيَك بةطةرِ خستووة‏ و‏، خولانةوةى خؤريشى بة دةورى تةوةرةكةى‏دا كردووة بة هؤكاريَكى رِوالَةتيى بةرهةم‏هيَنانى ئةو جازيبييةتة. واتة: ماناى (لِمُسْتَقَرٍّ) ئةوةية كة خؤر: "تجري في مستقر لها لاستقرار منظومتها"! ضونكة "جوولَة" طةرمى بةرهةم دةهيَنيَت و‏‏‏، "طةرمى"ش هيَز‏‏ و‏‏‏، "هيَز"يش جازيبييةتى رِوالَةتى بةرهةم دةهيَنيَت. ئةمةش قانوونيَكى ثةروةردطارى و ياسايةكى خوايى‏ية.. ئيتر ئةم دانا وردةكارة،‏ ئةم ضةشنة حيكمةتة لة تةنها يةك ثيتى قورئانى حةكيم وةردةطريَت و،‏ دةلَيَت: (الحمد لله،‏ حيكمةتى رِاستةقينة هةر تةنها ئةوةية كة لة قورئانداية و،‏ لةمةولا ضيى‏تر بايةخ بة فةلسةفة نادةم)!

ئةو كةسةش كة خاوةنى دلأ و بيرى شاعيرانةية‏، لةم "لام"‏و "ئيستيقرار"ةوة ئةم واتاية تآدةطات كة:

"خؤر" درةختيَكى نوورانى‏ية و هةسارةكانى دةوروبةريشى بةروبوومة طةشتيارةكانى ئةون. كةواتة خؤر = بة ثيَضةوانةى درةختةكانى تر = رِادةثةرِيَت و دةجوولَيَت تاكو بةروبوومةكانى هةلأ نةوةريَن! طةر وا نةكات،‏ بةروبوومةكانى هةلَدةوةرن و ثةرتةوازة دةبن!

دةشتوانيت بة ئةنديَشة "خؤر" وةك سةرحةلَقةى ذيكريَك ببينيت كة بة ويَنةى عاشقيَكى شةيدا لة ناوةرِاستى ئةو حةلَقةيةدا ذيكرى خوا بكات،‏ تةنانةت دةبينيت حالأ و جةزبةشى لةوانةى دةورى خؤى هيَناوة!

هةر بةم واتاية لة ثةياميَكى ترم‏دا وتوومة:

بةلَآ، خؤر درةختيَكى بةردارة،‏ بؤ ئةوة رِادةثةرِيَت كة بةرى خؤش و بةتام و لةزةتى هةسارةكانى دانةكةون و هةلَنةوةريَن. خؤ ئةطةر لة شويَنى خؤى‏دا بة بآدةنطى رِابووةستاية و نةجوولآ‏ية،‏ ئةوا كيَشى نيَوان خؤى و هةسارةكان نةدةما و،‏ ئةو هةسارة شةيدا و رِيَك‏وثيَكانةش بة ناو بؤشايى فراوانى ئاسمان‏دا ثةرتةوازة دةبوون و لة تاو هةلَوةرين‏و زايةبوونيان هاواريان لـآهةلأدةسا!

نموونةيةكى تر:

(وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ) (البقرة:5).

ئةم ئايةتة "سكووت" و "ئيطلاق"ى تيَداية، ضونكة دةست‏نيشانى نةكردووة كة ئةوانة بة ض ثاداشتيَك دةبن بة "موفليح". تاكو هةموو كةسيَك لةم سكووتةدا بطات بة ئامانج و ئاواتى خؤى! واتة ئةم ئايةتة طوفتارةكةى كورت دةكاتةوة تاكو واتاى فراوان بة دةستةوة بدات! ضونكة:

ئامانجى هةنديَك لةوانةى كة ئةم طوفتارةيان ئاراستة كراوة: رِزطار بوونة لة دؤزةخ و‏.. هةنديَكى تر تةنها بير لة بةهةشت دةكةنةوة و.. كؤمةلَيَكى ‏تر ئاواتةخوازى بةختةوةريى هةميشةيين و.. بةشيَكى‏تر تةنها ئوميَدةوارى بةدةست‏هيَنانى رِةزامةنديى خوان و.. ئةوثةرِى ئاواتى هةنديَكى تريش بينينى خواى طةورةية. قورئانى ثيرؤزيش ئةم طوفتارةى ئاوا بة "موتلَةق"ى هيَشتةوة تاكو واتاكةى طشتى بيَت و،‏ "حةذف"ى تيَدا كردووة تاكو واتاى زؤر بة دةستةوة بدات و،‏ بة كورتى و ثوختيش هيَناويةتى بؤ ئةوةى هةموو كةسيَك بةشى خؤى تيَدا ببينيَت!

بةم جؤرة وشةى (المفلحون) ليَرةدا ئةوة دةست‏نيشان ناكات كة بةضى دةبن بة "موفليح" (واتة: ئةوانة ض ثاداشتيَكيان دراوةتةوة وا بة "موفليح" ناو براون)؟ وةك بلَيَى ئةم ئايةتة بةم بآدةنطى‏يةى ثيَيان بلَيَت: موسلَمانان مذدةبآ!.. ئةى كاكى موتتةقى! لة دؤزةخ رِزطارت دةبيَت.. ئةى خواثةرستى ثياوضاك‏! لة بةهةشت‏دا رِزطارى‏‏ و سةرفرازى بةدةست دةهيَنيت‏.. ئةى كاكى خواناس! رِةزامةنديى خوات دةستطير دةبيَت.. ئةى شةيداى جوانيى خواوةند! تؤ بة ديتنى خواوةند بةهرةمةند دةبيت... هتد.

لة نيَوان هةزاران نموونة‏دا تةنها يةك نموونةمان لة قورئانى ثيرؤز هيَنايةوة بؤ هةر يةك لة: جاميعييةتى لةفظ و‏‏، طوفتار‏‏ و‏‏، وشة‏‏ و‏، ثيت‏‏‏ و‏، سكووت. دةسا تؤش بؤ خؤت قياسى "ئايةت" و "ضيرؤك"يش لةسةر ئةمانة بكة.

نموونةيةكى تر:

(فَاعْلَمْ اَنَّهُ لا اِلهَ اِلاّ الله واسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ) (محمد:19).

ئةم ئايةتة طةلـآ ثلة و رِووى زؤر و زةبةندةى تيَداية،‏ تةنانةت طشت ضينةكانى ئةوليا،‏ لة هةموو هؤكارة جياجياكانى سلووك و ثلة جؤراوجؤرةكانيان‏دا،‏ دابين‏بوونى ثيَداويستى‏يةكانى خؤيان تةنها لةم ئايةتةدا ديوةتةوة و،‏ هةريةكةيان خؤراكيَكى مةعنةويى لـآ وةرطرتووة كة شايانى ئةو ثلةيةى ئةو بيَت. ضونكة لةفظى: "الله" ناويَكى جاميعة بؤ هةموو ناوة جوانةكانى خواى طةورة و،‏ بة ئةندازةى ذمارةى هةموو "ناوةكان" جؤرةكانى "تةوحيد"يشى تيَداية، واتة: "لا رزّاق الاّ هو.. لا خالق الاّ هو.. لا رحمن الاّ هو...." هتد.

نموونةيةكى تر:

ضيرؤك و بةسةرهاتى حةزرةتى مووسا = دروودى لةسةر بيَت = كة يةكيَكة لة ضيرؤكةكانى قورئان،‏ بة ئةندازةى ئةو سوودانةى لة عةساكةى حةزرةتى مووسادا هةن،‏ دةرس و ثةندى تيَداية..

ضونكة ئةم ضيرؤكة: دلَدانةوة و دلَنياكردنى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = و.. هةرِةشةكردن لة كافران‏و.. دةرخستنى ضةثةلَيى مونافيقان و.. سةرزةنشتى جوولةكة و.. ‏ضةندين مةبةستى ترى وةك ئةمانةى تيَداية. كةواتة طةلـآ رِووى زؤرى هةية،‏ بؤية لة ضةند سوورةتيَك‏دا دووثات بووةتةوة. جا هةرضةند لة هةموو شويَنيَكى باس‏كردنى ئةم ضيرؤكةدا طشت ئامانج‏و مةبةستةكان رِةضاو كراون و هةموويان بةدةستةوة دةدةن،‏ لةطةلأ ئةوةش‏دا تةنها يةكيَك لةو ئامانجانة لةو شويَنةدا جيَى مةبةستة و ئامانجةكانى تر لةوآ‏دا شويَن‏كةوتةى ئةو ئامانجة سةرةكى‏يةن.

ئةطةر دةلَيَيت:

ضؤن بزانين قورئانى ثيرؤز طشت ئةو واتايانةى مةبةستة كة لة نموونةكانى ثيَشوودا باس‏كران و،‏ بة ضى‏دا دةزانين ئاماذةيان بؤ دةكات؟

لة وةلآ‏م‏دا دةلَيَين:

مادةم قورئانى ثيرؤز رِيَنمايى و طوفتاريَكى ئةزةلى‏ية و،‏ خواى طةورة ئاراستةى ضينة جؤراوجؤرةكانى طرؤى مرؤظى دةكات كة لة ثشتى ضةرخ و سةردةمةكانةوة رِيزيان بةستووة،‏ ئةوا دةبآ طةلـآ واتاى زؤرى تيَدا دابنريَت،‏ تاكو لةطةلأ ئاستة جياجياكانى تيَطةيشتن‏دا بطونجيَت و،‏ طةلـآ نيشانةش لةسةر ئةوة دادةنيَت كة ئةو واتايانة هةموويان مةبةستن.

لة كتيَبى "إشارات الإعجاز"دا ئةو واتايانةى كة ليَرةدا باس كران و واتا زؤرةكانى ترى وشةكانى قورئانمان هيَناوة و،‏ بةثيَى دةستوورةكانى عيلمى: (صةرف و نةحو و بةيان و مةعانى) و ياساكانى‏: رِةوانبيَذى‏‏، ضةسثاندوومانن‏.

ويَرِاى ئةمةش هةموو ئةو واتا و رِووانةى كة بةثيَى زانستةكانى زمانى عةرةبى رِاستن و،‏ بة ثيَوانةى زانستى ئوصوولى دين تةواون و،‏ لة هونةرى "مةعانى"ش‏دا مةقبوولَن و،‏ لة زانستى "بةيان"دا شياون و،‏ رِةوانبيَذيش بة لايةوة ثةسندن،‏ هةموو ئةوانة،‏ بة يةك دةنطيى: موجتةهيدان و تةفسيرنووسان و زانايانى ئوصوولى دين و ئوصوولى فيقهـ و،‏ بة شايةتيى جياوازيى ئيجتهاد و بؤضوونةكانيان.. بةشيَكن لة واتاكانى قورئانى ثيرؤز. ئةوةتا قورئان بؤ هةموو يةكيَك لةو واتايانة و هةريةكةشيان بةثيَى ثلةى خؤى نيشانةيةكى داناوة. ئةم نيشانةيةش يان "لةفظى"ية يان "مةعنةوى". نيشانة مةعنةوى‏يةكةش يان "سياق"ى رِستةكةية،‏ يان "سيباق"ى طوفتارةكةية،‏ يان نيشانةيةكى ترة كة ئاماذة بؤ ئةو واتاية دةكات.

ئةو سةدان هةزار كتيَبى تةفسيرةى كة هةنديَكيان طةيشتوونةتة هةشتا بةرط[3] و،‏ ضةندين زاناى ليَكؤلَةر دايان‏ناون،‏ بةلَطةيةكى طومان‏برِى درةخشانن لةسةر جاميعييةت‏و دةراسايى وشةكانى قورئان!

بة هةرحالأ.. طةر ئيَمة لةم وتةيةدا بة دريَذى لة نيشانةكانى هةموو يةكيَك لةو واتايانةى قورئان = بة دةستوور و ياساكانيةوة = بكؤلَينةوة،‏ ئةوا ئةم وتةية دريَذة دةكيَشيَت. بؤية ليَرةدا بة ثوختى ليَى دواين و،‏ دريَذةى ئةم باسة بة "إشارات الإعجاز" دةسثيَرين.

بريسكانةوةي دووهةم:

جاميعييةتى دةراسا لة "واتاكان"ى قورئان‏دا.

بةلَآ، قورئانى ثيرؤز لة طةنجينةى "واتا" مةزنةكانيةوة: سةرضاوةى طشت موجتةهيدان و.. ضيَذى هةموو خواناسان و.. مةشرةبى هةموو بةخواطةيشتووان و.. رِيَبازى طشت كاملآ‏ن و.. رِيَرِةوى سةرجةم ليَكؤلَةرانى بةخشيوة! جطة لةوةش هةموو كاتيَك هةر قورئان رِيَنما و رِابةرى بةرزبوونةوة و ثيَطةيشتنيان بووة و،‏ لة طةنجينة نةبرِاوةكةشيةوة نوورة درةخشانةكانى خؤى ئاراستة كردوون. هةروةك هةموويان لةسةر ئةمة يةكيان طرتووة و دانيان ثيَدا ناوة و تيَكرِا تةصديقيان كردووة!

بريسكانةوةي سآهةم:

جاميعييةتى دةراسا لة "زانيارى"ى قورئان‏دا.

بةلَآ، هةروةك زانيارى‏ية زؤر و زةبةندةكانى "شةريعةت" و،‏ زانستة جؤراوجؤر‏‏ و زؤرةكانى "حةقيقيةت"‏‏و‏، زانيارى‏ية جياجيا و بآسنوورةكانى "تةريقةت" بة خورِى و ليَشاو لة دةرياى زانستةكانى قورئانةوة جؤطةلةيان بةستووة.. بة هةمان جؤر‏‏: حيكمةتى رِاستةقينةى بازنةى "مومكينات" و، زانستة حةقيقى‏يةكانى بازنةى "وجووب" و،‏ زانيارى‏ية تةماوى‏يةكانى بازنةى "ئاخيرةت"يش،‏ بةوثةرِى سةخاوةت و رِيَك‏وثيَكى و خورِى،‏ لة هةمان دةرياوة سةرضاوةيان طرتووة.

خؤ ئةطةر بمانةويَت نموونةيةك بؤ ئةم بريسكانةوةية بهيَنينةوة ئةوا ثيَويستمان بة نووسينى بةرطيَكى تةواو دةبيَت! بؤية تةنها "بيست‏وثيَنج وتةكانى ثيَشوو" لةسةر ئةمة بة نموونة دةهيَنينةوة. بةلَآ، حةقيقةتة رِاستةكانى هةر بيست‏وثيَنج وتةكان،‏ تةنها بيست‏وثيَنج دلَؤثى دةرياى زانياريى قورئانن‏‏. خؤ ئةطةر هةر ناتةواوى‏يةك لةو وتانةدا ببيَت‏‏، ئةوا دلَنيابة كة تةنها هى تيَطةيشتنى كةم ‏و كؤتا و ناتةواوى خؤمة.

بريسكانةوةي ضوارةم:

جاميعييةتى دةراسا لة "باسةكان"ى قورئان‏دا.

بةلَآ، قورئانى ثيرؤز طشت ئةو باس و بابةتة هةمةكىيانةى لةخؤدا كؤكردووةتةوة كة تايبةتن بة: مرؤظ و ئةركى سةرشانى و،‏ طةردوون و بةديهيَنةرى و،‏ زةوى و،‏ ئاسمان و،‏ دنيا و،‏ قيامةت و،‏ رِابوردوو و،‏ داهاتوو و،‏ ئةزةل و،‏ ئةبةدةوة..

جطة لةمانةش،‏ طةلـآ باسى بنةرِةتى و طرنطى ترى لةخؤ طرتووة: هةر لة باسى سةرةتاى دروست‏بوونى مرؤظ و قؤناغى "نوتفة"وة تا دةرِواتة ناو طؤرِ‏‏ و.. لة ئادابى خةو و خواردنيةوة تا دةطاتة باسةكانى قةزا و قةدةر و‏.. لة بةديهيَنانى جيهانةوة بة ماوةى شةش رِؤذ تا دةطاتة كارمةندى‏يةكانى هةلَكردنى (با) كة سويَندةكانى "والمرسلات" و "والذاريات" ئاماذةيان بؤ دةكةن‏‏‏ و‏.. هةر لة دةست‏تيَوةردانى خواوةندةوة لة دلأ و ويست و ئيرادةى مرؤظ،‏ كة ئةمةش ئايةتة ثيرؤزةكانى: (وَمَا تَشاؤُنَ اِلاّ اَن يَشاءَ الله) (التكوير:29) و (يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ) (الأنفال:24) ئاماذةى بؤ دةكةن،‏ تا دةطاتة: (وَالسَّمواتُ مَطوِيَّاتٌ بِيَمينِهِ) (الزمر:67) و.. هةر لة (وَجَعَلْنا فيها جَنَّاتٍ مِنْ نَخيلٍ وَاَعْنابٍ) (يس:34)ةوة تا ئةو حةقيقةتة سةرسوورِهيَنةى كة ئةم ئايةتة دةرى‏دةبرِيَت: (‏اِذا زُلْزِلَتِ الاَرْضُ زِلْزالَها) (الزلزلة:1) و.. لةو حالَةتةى ئاسمانةوة كة: (ثُمَّ اسْتَوى اِلى السَّماءِ وَهِي دُخانٌ) (فصلت:11) تا دةطاتة شةق‏وثةق‏ بوونى ئاسمان و كةوتن و ثةرتةوازةبوونى ئةستيَرةكانى لة بؤشايى بآسنووردا و.. هةر لة كردنةوةى دةرطاى دنيا بؤ تاقيكردنةوة تا تةواوبوونى ماوةى ئيمتيحان و.. هةر لة طؤرِةوة كة يةكةم مةنزلَى ئاخيرةت و بةرزةخ و حةشر و سيراتة،‏ تا دةطاتة بةهةشت و بةختةوةريى هةميشةيى و.. لة رِووداوة ديَرينةكانى سةردةمى بةديهاتنى حةزرةتى ئادةم = عليه السلام = و ململانيَى نيَوان دوو كورِةكانيةوة،‏ تا دةطاتة تؤفان و،‏ لةناوضوونى قةومى فيرعةون و،‏ بةسةرهات و رِووداوة مةزنةكانى زؤربةى ثيَغةمبةران، درووديان لةسةر بيَت و.. هةر لةو بةسةرهاتة ئةزةلى‏يةى: (اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ) (الأعراف:172)ةوة تا دةطاتة ئةو رِووداوة ئةبةدى‏يةى: (وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ * اِلى رَبِّها ناظِرَةٌ) (القيامة:22=23)!

قورئانى ثيرؤز هةموو ئةم بابةت و باسة طرنطانة بة شيَوةيةك رِوون دةكاتةوة شايستةى زاتى مةزنى ئةو ثةروةردطارة شكؤمةندة بيَت كة ئةم طةردوونة هيَندة بة ئاسانى بةرِيَوة دةبات وةك بلَيَى كؤشكيَك بيَت و.. دنيا و ئاخيرةتيشى بةلاوة وةك دوو ذوور وان بة ئاسانى دةرطاى يةكيَكيان دةكاتةوة و هى ئةوى تريشيان دادةخات و.. بة ويَنةى دةستكارى‏كردنى بيَستانيَكى بضووك دةستكاريى طؤى زةوى دةكات و.. بة ويَنةى بن‏ميضيَكى ضراخانيش دةست لة ئاسمانةكان وةردةدات و.. وةك دوو لاثةرِةى ئامادة و ثيَش‏ضاو بةسةر "رِابوردوو" و "داهاتوو"دا دةرِوانيَت و وةكو شةو و رِؤذ وان لة بةردةمى‏دا‏و.. "ئةزةل" و "ئةبةد"يش بة ويَنةى ئةمرِؤ و دويَنآ دةبينيَت و،‏ وةك كاتى "ئيَستا" وان بةلايةوة كة كاتيَكة ثةيوةستةى هةردوو سةرى زنجيرةى كاروبارة خوايى‏يةكانة..

هةروةك ئةندازياريَك،‏ كة دوو كؤشكى بنيات نابيَت،‏ لة بارةى ئةو دوو كؤشكة و بةرِيَوةبردنيانةوة دةدويَت و،‏ لاثةرِةيةكى كارنامة و ثيَرِستيَك بؤ سيستةمةكةيان دادةنيَت.. بة هةمان جؤر، قورئانى ثيرؤزيش طوفتاريَكى رِوونى وةهاية كة شايستةى كةسيَكة ئةم طةردوونةى بةدى‏هيَناوة و بةرِيَوةى دةبات و لاثةرِةى كارنامة و ثيَرِستى ثرؤطرامةكانى نووسيوة و دةرى‏خستووة‏، طةر ئةم تةعبيرة دروست بيَت..

ئةوةتا لة هيض لايةكةوة هيض شويَنةوار و جآدةستيَكى تةصةننوع و تةكةللوفى تيَدا نابينريَت،‏ هةروةك هيض نيشانةيةكى ئةوتؤشى تيَدا نى‏ية كة دةرى‏بخات لاسايى طوفتارى كةسيَكى ترى كردبيَتةوة،‏ يان خؤى لة غةيرى شويَنى خؤى‏دا دةربخات و هيض فيَلَيَكى ترى وةك ئةمانةى هةرطيز تيَدا نى‏ية. كةواتة قورئانى ثيرؤز لةوثةرِى جيددى و بآطةردى‏داية و ساف و بريسكاوة و رِوون و درةخشانة. ضونكة هةروةك رِووناكيى خؤر بة زمانى حالأ دةلَيَت: "من لةو خؤرةوة ثةيدا بووم". قورئانيش بة هةمان جؤر دةفةرموآ: "من طوفتار و بةيانى بةديهيَنةرى جيهانم".

بةلَآ، جطة لةو كردطارة شكؤمةند و نيعمةت‏بةخشة ضاكةكارةى كة ئةم دنيايةى بة سنعةتة بةنرخةكانى رِازاندووةتةوة و لة نيعمةتة خؤش و بةلةزةتةكانى خؤى ثرِى كردووة‏و، بةوثةرِى ناوازةيى و ضاكةكارى و رِيَك‏وثيَكى،‏ بةديهاتووة ناوازةكانى و نيعمةتة بةنرخةكانى خؤى بةسةر رِووى زةوى‏دا بلآ‏وكردووةتةوة.. كآ هةية = جطة لةو = خاوةنى "بةيان"ى ئةم قورئانة ثيرؤزة بيَت كة دنياى لة تةقدير و تةعزيم و ئيستيحسان و سةرسوورِمان و سوثاس و ستايش ثرِ كردووة،‏ تةنانةت طؤى زةويشى كردووة بة تةكيةى ذيكر و مزطةوتيَك كة ناوى خواى تيَدا بةرز دةكريَتةوة و ثيشانطايةكيش بؤ ثيَش‏ضاوخستنى سنعةتة ناوازةكانى ناوةكانى خواى طةورة‏؟! دةبآ كآ بيَت جطة لةو خاوةنى ئةم طوفتارة بيَت؟! يان كآ دةتوانيَت لافى خاوةنيَتيى ئةم طوفتارة لـآبدات؟ ئايا دةطونجيَت ئةو "رِووناكى"يةى كة دنياى لة نوور ثرِ كردووة هى شتيَكى ترى غةيرى "خؤر" بيَت؟! يان ئايا دةبآ نوورى "بةيان"ى قورئان،‏ كة مةتةلَى جيهانى شيتةلأكرد و رِووناكيشى بة طةردوون بةخشى،‏ طوفتارى كآ بيَت جطة لة بةديهيَنةرى ئاسمانةكان و زةوى؟ يان كآ ثرِكيَشى دةكات لاسايى بكاتةوة و دةتوانيَت شتيَكى هاوويَنةى قورئان بهيَنيَت؟

بةلَآ، ئةو كردطارةى كة ئةم دنيايةى بة داهيَنانى ناوازةى سنعةتى خؤى ئارايشت داوة‏‏، مةحالَة لةطةلأ ئةم مرؤظةدا نةدويَت كة لة بةردةم سنعةت‏‏ و داهيَنانةكةى ئةودا طرفتارى سةرسامى بووة! جا مادةم ئةو كردطارة خاوةنى‏: "كار" و "زانين"ة،‏ ئةوا بآطومان خاوةنى: "دوان و قسةكردن"يشة. خؤ مادةم دةدويَت،‏ ئةوا جطة لة قورئان هيض شتيَكى تر شايانى ئةوة نى‏ية كة طوفتارى ئةو بيَت! ئايا ئةو خاوةن مولَكةى كة بايةخ بة رِيَكخستنى طولَيَكى بضووك لة مولَكى خؤى‏دا دةدات،‏ ضؤن بايةخ بة طوفتاريَك نادات كة سةرانسةرى مولَكى ئةوى كردووة بة كؤرِى تةهليل و جةزبةى ذيكر و دةم‏ثاراو بة ياد‏و ستايشى ئةو؟ يان ئايا دةطونجيَت لة شان و شكؤى ئةم طوفتارة بلَندة بهيَنيَتة خوار و بة هى يةكيَكى ترى غةيرى خؤى دابنيَت؟!

بريسكانةوةي ثيَنجةم:

جاميعييةتى دةراسا لة "شيَواز و كورت‏كردنةوةكانى" قورئان‏دا.

"ئةم بريسكةية ثيَنج رِووناكيى لـآ‏بووةتةوة":

رِووناكيى يةكةم:

شيَوازى قورئان جاميعييةتيَكى سةرسوورِهيَنى تيَداية،‏ تةنانةت تةنها يةك سوورةتى،‏ دةرياى مةزنى هةموو قورئانى لةخؤ طرتووة،‏ كة ئةويش جيَى ئةم طةردوونةى تيَدا بووةتةوة‏و.. تةنها يةك ئايةتيش طةنجينةى ئةو سوورةتةى لة ئاميَز طرتووة و.. زؤربةى ئايةتةكانيش هةريةكةيان وةك سوورةتيَكى بضووك و.. زؤربةى سوورةتةكانيش هةريةكةيان وةك قورئانيَكى بضووك وان..

جا لةم "ئيجاز"ة خاوةن ئيعجازةوة نةرم‏ونيانى‏يةكى يةكجار مةزن و ئاسانى‏يةكى جوان‏و فراوان بؤ "رِيَنمايى و ئيرشاد" سةر هةلأدةدات،‏ ضونكة هةرضةند هةموو مرؤظيَك لة هةموو كاتيَك‏دا ثيَويستى بة خويَندنى قورئانة،‏ كةضى هةموو كاتيَك ض لةبةر كةودةنى،‏ يان كةم تيَطةيشتن،‏ يان لةبةر هةر هؤكاريَكى تر،‏ ئةمةى بؤ نارِةخسيَت. جا لةبةر ئةوةى كة هيض كةسيَك لة طشت قورئان مةحرووم نةبيَت،‏ ئةوا هةموو سوورةتيَكى قورئان لة حوكمى قورئانيَكى بضووك‏داية،‏ بطرة هةموو ئايةتيَكى دريَذى قورئان لة شويَنى سوورةتيَكى بضووك‏داية. تةنانةت هةموو ئةهلى كةشف لةوةدا يةكيان طرتووة كة "قورئان" لة سوورةى "فاتيحه"دا و فاتيحةش لة (بسم الله الرحـمن الرحيم)‏دا جةم بووة! بةلَطةش لةسةر ئةمة: يةكدةنطيى زانايانى ئةهلى تةحقيقة.

رِووناكيى دووهةم:

ئايةتةكانى قورئان بة: "دةلالةت و ئاماذة"كانيان،‏ طةلـآ جؤرى طوفتار و،‏ زانستى رِاستةقينة و،‏ ثيَداويستيى مرؤظيان تيَدا جةم بووة،‏ وةك ئةمر و نةهى.. وةعد و وةعيد.. تةرغيب و تةرهيب.. سةرزةنشت‏‏ و رِيَنمايى.. ضيرؤك و نموونةهيَنانةوة.. ئةحكام و زانستة خوايى‏يةكان.. زانستة طةردوونى‏يةكان و ياسا و مةرجةكانى ذيانى: كةسى و كؤمةلآ‏يةتى‏‏‏و قةلبى و مةعنةوى و قيامةتى. بة رِادةيةك كة ئةو ثةندة باوةى نيَوان ئةهلى حةقيقةتى تيَدا ديَتةدى كة دةلَيَت: "خْذْ ما شِئْتَ لِمَا شِئْتَ". بةو واتايةى: ئايةتةكانى قورئان هيَندة جاميعييةتيان تيَداية كة دةكريَت دةرمانى هةموو دةرديَك و خواست و خؤراكى هةموو ثيَويستى‏يةكيان تيَدا بيَت..

بةلَآ، دةبآ وابيَت،‏ ضونكة ئةو قورئانة مةزنةى كة ثيَشرِةويَكى كاملأ و موتلَةقى طشت ضينةكانى ئةهلى كةمالَة،‏ لةوانةى كة هةميشة ثلةكانى بةرزبوونةوة و كةمالأ دةبرِن،‏ دةبآ خاوةنى ئةم تايبةتكارى‏ية دةراسا و ناوازةية بيَت!

رِووناكيى سآهةم:

كة بريتى‏ية لة "ئيجاز"ى خاوةن ئيعجازى قورئان. ئةوةتا قورئان هةندآ جار سةرةتا و كؤتايى زنجيرةيةك هيَندة بة ناسك و نيانى باس دةكات كة هةموو زنجيرةكةى تيَدا ثيشان دةدات. هةندآ جارى تريش لةناو يةك وشةدا بةلَطة زؤرةكانى دةعوايةك،‏ ض بة رِاشكاوى‏و ض بة ئاماذة و ض بة رِةمز و هيَما،‏ رِيز دةكات.

بؤ نموونة:

(وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّمواتِ والاَرْضِ واخْتِلافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَاَلْوانِكُمْ) (الروم:22).

ئةم ئايةتة ثيرؤزة باسى سةرةتا و كؤتايى بةديهاتنى طةردوون دةكات،‏ كة زنجيرةى نيشانة و بةلَطةكانى تةوحيدة،‏ ئنجا دواى ئةوة زنجيرةى دووهةم رِوون دةكاتةوة. بةمةش وا لة خويَنةر دةكات كة هةر بؤ خؤى و بةم جؤرةى خوارةوة زنجيرةى يةكةم بخويَنيَتةوة:

يةكةم لاثةرِةكانى جيهان كة شايةتن لةسةر كردطارى دانا بريتين لة: بةديهيَنانى ئاسمانةكان و زةوى و،‏ ثاشان رِازاندنةوةى ئاسمانةكان بة ئةستيَرةكان و ئاوةدان‏كردنةوةى زةويش بة زيندةوةران و،‏ ئنجا طؤرِينى وةرزةكان لة رِيَى بةكارهيَنان و رِام‏كردنى خؤر و مانط و،‏ ثاشان زنجيرةى كاروبارة خوايى‏يةكانى لةمةرِ جياوازى و بةدواى‏ يةك‏داهاتنى شةو و رِؤذ و.. هةروا بةم جؤرة تا دةطاتة: تايبةتمةندى و جياوازيى هةريةك لة زمان و دةنط‏و ‏رِوخسارةكان،‏ ‏‏كة‏‏ زؤربةى شويَنةكانى بلآ‏وبوونةوةى "زؤرى"(كثرة)ن..

جا ئةطةر لةم شويَنانةى كة لة ضاو هةموو شويَنةكانى تردا ثتر لة رِيَك‏وثيَكى‏يةوة دوورن‏و بة رِوالَةت زياتر دةستى رِيَكةوتيان لـآ طير دةبيَت، كة رِةنط و رِوخسارى مرؤظة،‏ رِيَك‏وثيَكى‏يةكى ناوازة و دانايانةى ئةوتؤ هةبيَت كة مرؤظى ذير سةرسام بكات و،‏ كار و جآدةستى وةستايةكى خاوةن حيكمةت بةو جؤرة دةربكةويَت.. ئةوا دةبآ لاثةرِةكانى تر،‏ كة بة ئاشكرا رِيَك‏وثيَكى‏يان ثيَوة ديارة،‏ بةلَطةيةكى طةلـآ رِوون و ئاشكراتر بن لةسةر نةخشةكيَشى ناوازةى خؤيان!

ثاشان لةبةر ئةوةى ئاسةوارى "داهيَنان" و "حيكمةت" لة خودى بةديهيَنانى ئاسمانةكان‏و زةوى‏دا دةبينريَت كة بةديهيَنةرى دانا كردوونى بة بةردى بناغةى طةردوون،‏ ئةوا دةبآ نةخشى "حيكمةت" و ئاسةوارى "داهيَنان" لة بةشةكانى ترى طةردوون‏دا طةلـآ ئاشكرا و لةبةرضاوتر بيَت.

كةواتة ئةم ئايةتة "ئيجاز"يَكى ناسكى خاوةن ئيعجازى تيَدا بوو لة: دةرخستنى شتى ثةنهان و،‏ ثةنهان‏كردنى شتى ئاشكرادا،‏ بةمةش ئامانج و مةبةستةكانى خؤى بة كورتى و ثوختى دا بة دةستةوة!

بةلَآ رِاستة،‏ زنجيرةى ئةو بةلَطانةى كة بة: (فَسُبْحانَ الله حينَ تُمْسُونَ…) دةست ثآ دةكات تا دةطاتة: (وَلَهُ الْمَثَلُ الاَعْلى في السَّمواتِ والاَرْضِ وَهُوَ الْعَزيزُ الْحَكيمُ) و كة شةش جار "ومن آياته... ومن آياته"ى تيَدا دووثات بووةتةوة،‏ لة رِاستى‏دا: زنجيرةيةكى طةوهةرن.. زنجيرةيةكى نوورن.. زنجيرةيةكى ئيعجازن.. زنجيرةيةكى ئيجازى ئيعجاز بةخشن. ثرِ بة دلأ حةزم دةكرد طةوهةرةكانى ئةم طةنجينانةم رِوون بكردنايةتةوة،‏ بةلآ‏م ضارم ضى‏ية؟ ئةم مةقـامة دريَذة ثيَـدانى وا هةلَناطـريَت،‏ بؤية ليَرةدا دةرطاى لةسـةر ناكةمةوة‏ و،‏ ثشت بةخوا بؤ كاتيَكى ترى هةلأ دةطرم.

نموونةيةكى تر:

(فَاَرْسِلُونِ * يُوسُفُ اَيُّهَا الصِّدِّيقُ) (يوسف:45=46).

لة نيَوان وشةى (فَاَرسِلُونِ) و وشةى (يُوسُفُ)‏‏دا ئةم دةستةواذةيةى خوارةوة حةشار دراوة:

"إلى يوسفَ،‏ لأستعبِرَ منه الرؤيا،‏ فأرسلوه،‏ فذهب الى السجن،‏ وقال:"!

بةو واتايةى كة ضةند رِستةيةكى لةناو تةنها يةك رِستةدا كورت كردووةتةوة،‏ بآ ئةوةى زيان لة رِوونى و ئاشكرايى ئايةتةكة بدات، يان هيض طرآ و ئيشكاليَك لة تيَطةيشتنى‏دا دروست بكات!

نموونةيةكى تر:

(الّذي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الاَخْضَرِ ناراً) (يس:80).

قورئان لة بوارى بةرثةرض‏دانةوةى ئةو مرؤظة مل‏نةدةرة سةرسةختةى كة سنطى لة بةديهيَنةر دةرثةرِاندووة و،‏ وتوويةتى: (مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِي رَميمٌ) (يس:78) وةلآ‏م دةداتةوة و دةفةرموآ: (قُلْ يُحْييهَا الّذي اَنْشَأَهَا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَليمٌ) (يس:79) هةروةها دةشفةرموآ: ئةو كةسةى كة لة درةختى سةوز ئاطرتان بؤ بةرهةم دةهيَنيَت،‏ دةتوانيَت ئيَسكى ثرتووكاويش زيندوو بكاتةوة.

ئةم طوفتارة لة ضةند لايةكةوة رِووى لة دةعواى زيندووكردنةوةية و بة ضةند رِوويةك دةيضةسثيَنيَت. ضونكة لة زنجيرةى ئةو ضاكةكارىيانةوة دةست ثآ دةكات كة خواوةند بة مةرحةمةت و ضاكةى خؤى بة مرؤظى بةخشيون،‏ ئةوةتا هةموو ئةمانةى ياد دةخاتةوة و هةستى دةبزويَنيَت،‏ ثاشان طوفتارةكةى ليَرةدا كورت دةكاتةوة،‏ ضونكة هةروةك لة ضةند ئايةتيَكى تردا دريَذةى ثآ داوة، لةطةلأ ئةوةش‏دا دريَذةى ئةم طوفتارة حةوالَةى "ذيرى" دةكات و بةوى دةسثيَريَت،‏ واتة:

ئةو كةسةى لة درةخت بةروبووم و ئاطر و،‏ لة طذوطياش رِؤزى و دانةويَلَة و،‏ لة طلَيش دةغلأ ودان و رِووةكى ثآبةخشيون،‏ هةر ئةو زةويشى وةك لانك لـآكردووة بؤتان و رِؤزى‏يةكانى ئيَوةى تيَدا جةم كردووة و جيهانيشى بؤ كردوون بة كؤشكيَكى ئةوتؤ كة طشت ثيَداويستى‏يةكانى ذيانتانى تيَدا ئامادة كراوة..

جا ئايا دةطونجيَت ئةو كةسة ثشت‏طويَتان بخات و وازتان لـآبهيَنيَت تا لة دةستى دةربضن و لة "عةدةم"دا خؤتانى لـآ بشارنةوة؟ نةخيَر،‏ هةرطيز ناكريَت ئيَوة ئاوا هةرِةمةكى و بةرباد بن و،‏ لةناو طؤرِةكانتان‏دا بخةون و بحةويَنةوة،‏ بآ ئةوةى زيندوو بكريَنةوة و ثرسيارى كردةوةكانتان لـآ بكريَت!

ثاشان "ئاماذة" بؤ تةنها يةك بةلَطةى ئةو دةعواية دةكات و،‏ بة هيَماى وشةى (الشجر الأخضر) دةفةرموآ:

ئةى ئةو كةسةى ئينكاريى حةشر دةكات! سةيرى درةختةكان بكة! ئةو كةسةى كة لة وةرزى بةهاردا ضةندةها درةختى لة ذمارةبةدةر زيندوو دةكاتةوة‏، ثاش ئةوةى كة لة زستان‏دا مردبوون‏ و وةك ئيَسكيان لـآهاتبوو‏.. ئةو كةسةى كة ئةو درةختانة سةوز دةكاتةوة،‏ تةنانةت لة هةموو درةختيَك‏دا سآ نموونةى حةشر لة: طةلآ‏ و طولأ و بةرةكانى‏دا ثيشان دةدات.. هةرطيز نابآ سنطى ئينكارى لةم خاوةن تواناية دةربثةرِيَنريَت و بةديهيَنانى حةشرى ليَوة بة دوور بزانريَت.

ثاشان "ئاماذة" بؤ بةلَطةيةكى تر دةكات و دةفةرموآ:

ئةو كةسةى كة ماددةيةكى سووكةلَة و نوورانيى وةك ئاطرى لة درةختيَكى ضرِ و قورس‏و تاريك بؤ دةرهيَناون،‏ ضؤن بةلاتانةوة دوورة ذيانيَكى ناسكى وةك ئاطر و هةستيَكى وةك نوور بةو ئيَسكانة ببةخشيَت كة وةك تةختةدار وان؟

ثاشان بة "رِاشكاوى" بةلَطةيةكى تر دةهيَنيَت و دةفةرموآ:

ئةو كةسةى كة بة "ليَك‏خشاندنى دوو لق"ى داريَك ئاطر لةو ضةشنة درةختة بةردةدات كة لاى دةشتةكى‏يةكان ناسراوة و،‏ دوو دذة سيفةتى وةك شآ و طةرمى لةو دارةدا كؤ دةكاتةوة و يةكيَكيان دةكات بة مايةى سةرهةلَدانى ئةوى تر.. ئةم كارةى،‏ بةلَطةية لةسةر ئةوةى كة هةموو شتيَك،‏ تةنانةت توخـمة ئةسلَى و شويَن‏كةوتةكانيشيان،‏ تةنها بة هيَزى خواوةند دةجوولَيَنةوة و فةرمانةكانى ئةو جآبةجآ دةكةن و،‏ هيض‏كاميان بة سةربةخؤيى و هةرِةمةكى كار ناكةن..

جا بةديهيَنةرى مةزنى ئاوا،‏ هةرطيز نابآ ئةوةى ليَوة بة دوور بزانريَت كة: ئةم مرؤظة لة طلَةوة زيندوو بكاتةوة،‏ لة كاتيَك‏دا كة هةر خؤى لة طلأ بةديى هيَناوة و كردوويةتيةوة بة طلأ.. بةديهيَنةرى ئاوا مةزن نابآ بة "مل‏ بؤنةدان" و "سةرسةختى" تةحةددا بكريَت!

ثاشان بة وشةى (الشجر الأخضر) درةختة بةناوبانطةكةى حةزرةتى مووسا ياد دةخاتةوة و،‏ هيَمايةكى ناسك بؤ يةكطرتنى طشت ثيَغةمبةران = عليهم السلام = دةكات. وةك بلَيَى دةعواى ئةم ثيَغةمبةرة = صلى الله عليه وسلم = هةمان دةعواكةى حةزرةتى مووساية = عليه السلام = كة ئةمةش جوانى و نيانى‏يةكى تر دةهاويَتة سةر جوانيى ئيجازى ئةم وشةية.

رِووناكيى ضوارةم:

"ئيجاز"ى قورئان جاميعييةت و ئيعجازى تيَداية،‏ خؤ ئةطةر بة وردى سةير بكريَت ئةوا بة رِوونى دةردةكةويَت كة قورئانى ثيرؤز لة ناوةندى نموونةيةكى جوزئى و رِووداويَكى تايبةتى‏دا،‏ طةلـآ دةستوورى فراوانى كوللى و ياساى دوور و دريَذى طشتى دةردةخات،‏ وةك‏‏بلَيَيت لة يةك لةويَض ئاودا دةريايةكى فراوان ثيشان بدات!

لة نيَوان هةزاران نموونةى ئةمةدا ئاماذة بؤ تةنها دوو نموونة دةكةين:

نموونةى يةكةم:

ئةم نموونةية بريتى‏ية لةو سآ ئايةتةى كة لة مةقامى يةكةمى وتةى بيستةم‏دا بة دريَذى ليَيان دواين و،‏ بة كورتى بةم جؤرةية:

بة فيَركردنى حةزرةتى ئادةم و شارةزاكردنى لة هةموو ناوةكان،‏ ئايةتةكة فيَربوونى سةرجةم هونةر و زانستةكانيش دةطةيةنيَت كة ئيلهامى ئادةميزاد كراون..

هةروةها بة رِووداوى سوذدةبردنى مةلائيكةتان و سوذدةنةبردنى شةيتان بؤ حةزرةتى ئادةم = دروودى لةسةر بيَت = ئايةتةكة دةرى‏دةخات كة: زؤربةى بوونةوةران هةر لة ماسيى دةرياكانةوة تا دةطاتة مةلائيكةتان،‏ هةموويان ئامادة و رِام‏كراون بؤ سوودطةياندن بة نةوةى ئادةم،‏ هةروةك بةديهاتووة زيانبةخشةكانيش،‏ هةر لة "مار"ةوة تا دةطاتة "شةيتان" ملى بؤ نادةن،‏ تةنانةت دوذمنايةتيشى دةكةن..

هةروةها بة رِووداوى سةربرِينى مانطاكة لة لايةن قةومى حةزرةتى مووساوة،‏ ئايةتةكة دةرىدةبرِيَت كة ضةمكى "طاثةرستى" بة ضةقؤكةى حةزرةتى مووسا = دروودى لةسةر بيَت = سةربرِرا،‏ كة بير و بؤضوونيَك بوو لةو رِؤذطارانةى ميسردا برةوى ثآ دةدرا،‏ بة رِادةيةك كة رِؤلَى رِاستةوخؤشى لة رِووداوى بةناوبانطى "طويَرةكة"كةدا هةبووة.

هةروةها بة هةلَقولآ‏نى ئاو لة نيَوان بةردةكان و لةت‏بوونى ئةو بةردانة و تةقينةوةى ئاو لة نيَوانيانةوة،‏ ئايةتةكة دةرى‏دةخات كة: ئةو ضينة بةردينةى لة ذيَر "طلأ"‏دان،‏ ضةند طةنجينة و عةمباراويَكن ئاوى مايةى ذيان بة "طلأ"ى رِووى زةوى دةبةخشن.

نموونةى دووهةم:

طةلـآ جار ضيرؤكى حةزرةتى مووسا = دروودى لةسةر بيَت = لة قورئانى ثيرؤزدا دووثات بووةتةوة،‏ ضونكة هةموو رِستةيةكى ئةم ضيرؤكة تةنانةت هةموو يةكيَك لة بةشةكانى،‏ ضمكى دةستووريَكى كوللى دةردةخات و ئةو دةستوورة دةردةبريَت..

يةكيَك لةوانة ئةم ئايةتة ثيرؤزةية كة دةفةرموآ:

(يا هامانُ ابْنِ لي صَرْحاً) (غافر:36).

فيرعةون فةرمان بة وةزيرةكةى دةدات كة: بورجيَكى بلَندم بؤ بنيات بنآ تاكو سةيرى بارودؤخى ئاسمانةكان بكةم و بة ضاوى خؤم ببينم كة ئايا خوايةكى تيَدا هةية كاروباريان بةرِيَوة ببات،‏ وةك ئةوةى مووسا ئيدديعاى دةكات؟!

ئةم ئايةتة ثيرؤزة بة وشةى: (صَرْحاً) و بة رِووداويَكى جوزئى: دةستووريَكى سةير و نةريتيَكى نامؤ ثيَش‏ضاو دةخات كة لة ناو بنةمالَةى فيرعةونةكانى ميسردا باو بووة. ئةوةبوو فيرعةونةكانى ميسر لةبةر ئينكارى‏كردنى بوونى بةديهيَنةر و باوةرِبوونيان بة سروشت،‏ لافى ثةروةردطاريَتى‏يان لـآدةدا و،‏ بة ستةم و زةبروزةنطيش ناوى خؤيان بة تؤماركراوى هيَشتةوة و،‏ ئةو "هةرةم"ة بةناوبانطانةيان بنيات نا كة دةلَيَى ضيان لة ناوةندى دةشتايى‏يةكى بآ شاخ و ضيادا! تاكو بةم كارةيانةوة ناوبانط دةربكةن و ناويان بميَنيَتةوة. جطة لةمةش لةبةر باوةرِ بوونيان بة: "تناسخ الأرواح" و سيحربازى،‏ تةرمةكانى خؤيان لة شيَوةى مؤميا(تحنيط)دا ثاراستووة و،‏ لةو طؤرِستانة بلَندانةدا دايان ناون!

يةكيَكى تر لةوانة ئةم ئايةتةية:

(فَالْيَوْمَ نُنَجِّيكَ بِبَدَنِكَ) (يونس:92).

رِووى طوفتار ليَرةدا لةو فيرعةونةية كة لةناو دةريادا خنكا. لة هةمان كات‏دا ئةو دةستوورة ثرِ لة ثةند و ئامؤذطارى‏يةى ذيانى فيرعةونةكانيش دةردةخات كة مردن يادى مرؤظ دةخاتةوة و،‏ بريتى‏بووة لةوةى كة: لةبةر باوةرِ بوونيان بة "تناسخ الأرواح"‏: جةستةى مردووةكانيان بة "مؤمياكراوى" لة ثيَشينانةوة بؤ نةوةكانى داهاتوويان طواستووةتةوة،‏ تاكو تةرمى فيرعةونةكانيان ثيشانى ئةوانيش بدريَن‏‏. هةروةك ئةم ئايةتة ثيرؤزة‏، بة شيَوازيَكى ئيعجازبةخش،‏ ئاماذةيةكى غةيبيش دةكات بؤ ئةوةى كة: ئةو تةرمةى لةم ضةرخةى دوايى‏دا دؤزرايةوة،‏ تةرمى خودى ئةو فيرعةونةية كة لة دةريادا خنكا. جا هةروةك ئةو تةرمة لةو شويَنةى تياى‏دا خنكا فرِيَ‏دراية كةنارى دةريا،‏ بة هةمان جؤر لة دةرياى "زةمان"ةوة و بةسةر شةثؤلى سةردةمةكان‏دا فرِآدراية سةر كةنارى ئةم سةردةمةى خؤشمان!

يةكيَكى تر لةوانة ئةم ئايةتةية:

(يُذَبِّحُونَ اَبْنَاءكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِساءكُمْ) (البقرة:49).

ئةم ئايةتة بة رِووداوى سةربرِينى نيَرينةى نةوةى ئيسرائيل و هيَشتنةوةى ئافرةتان و كضانيان لة سةردةمى فيرعةون‏دا،‏ ئةو قةلآ‏ضؤكردنة بةكؤمةلَة دةردةخات كة لة زؤربةى ولآ‏تان و لة هةموو سةردةميَك‏دا جوولةكةكان طرفتارى دةبن،‏ هةروةها ئةو رِؤلَة طرنطةش دةخاتة رِوو كة ئافرةتانيان لة ذيانى هةرزةيى طرؤى ئادةميزاد و تيَكضوونى خوورِةوشتى مرؤظ‏دا،‏ دةيبينن!

هةر لةو ئايةتانة:

(وَلَتَجِدَنَّهُمْ اَحْرَصَ النَّاسِ على حَياةٍ) (البقرة:96).

(وَتَرى كَثيراً مِنْهُمْ يُسارِعُونَ في الاِثْمِ وَالْعُدوَانِ وَاَكْلِهِمُ السُّحْتَ لَبِئْسَ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ) (المائدة:62).

(وَيَسْعَوْنَ في الاَرْضِ فَساداً وَالله لا يُحِبُّ الْمُفْسِدينَ) (المائدة:64).

(وَقَضَيْنَا اِلى بَنِي اِسْرائيلَ في الْكِتابِ لَتُفْسِدُنَّ في الاَرْضِ مرَّتينِ) (الإسراء:4).

(وَلا تَعْثَوْا في الاَرْضِ مُفْسِدينَ) (البقرة:60).

ئةم دوو حوكمةى كة ئةم ئايةتانة دةرحةق بة جوولةكة دةريان‏كردووة،‏ واتة هةلَثةكارى‏و خراثكارى(الحرص والفساد)،‏ لة رِاستى‏دا دوو دةستوورى طشتى و طرنطيان لةخؤ طرتووة كة ئةو جوولةكانة بة فرِوفيَلأ و ساختةكارى لة ذيانى كؤمةلَطاى ئادةميزاددا طرتوويانةتة ئةستؤ،‏ ضونكة ئةم ئايةتانة دةرى‏دةخةن كة:

هةر جوولةكةكان بوون لةرزةيان بة ذيانى كؤمةلآ‏يةتيى مرؤظ خست و،‏ بة: هاندانى كريَكارةكان لة دذى سةرمايةداران،‏ جةنطيان لة نيَوان دةولَةمةندان و هةذاران‏دا نايةوة‏و.. هةر ئةوانيش هؤكارى دامةزراندنى بانكةكان بوون و رِيَذةى سوود و رِيبايان ضةند بارة بةرز كردةوة و،‏ بة هةموو هؤكاريَكى نزم و بة طشت فرِوفيَلَيَك سةروةت و سامانى زؤريان بةيةكةوة نا.. هةر خودى ئةوان بوون كة رِؤشتنة ناو هةموو جؤرة رِيَكخراوة خراثكارةكان‏‏‏و‏‏.. دةستيشيان لة نانةوةى هةموو جؤرة ئاشووب و شؤرِشيَك‏دا هةبوو‏‏‏، تاكو تؤلَةى خؤيان لةو طةل و حكوومةتة زالأ و دةست‏ رِؤشتووانة بسيَننةوة،‏ كة ثيَشتر مةحروومى و سزايان لةسةر دةست ضةشتبوون!

يةكيَكى تر لةوانة ئةم ئايةتةية:

(فَتَمَنَّوْا الْمَوْتَ اِنْ كُنْتُمْ صادِقينَ * وَلَنْ يَتَمَنَّوْهُ اَبَداً) (البقرة:94=95).

ئةم ئايةتة لة ذيَر ناونيشانى رِووداويَكى جوزئى كة لة كؤرِيَكى بضووكى خزمةت ثيَغةمبةردا = صلى الله عليه وسلم = رِووى دا،‏ دةرى‏دةخات كة: جوولةكة لة هةموو كةس زياتر دةست لة داويَنى ذيان = هةر ذيانيَك بيَت = طير دةكةن و،‏ لة هةموو خةلَكيش زياتر لة مردن دةترسن‏و،‏ هةرطيز ئاواتى مردن ناخوازن و‏، تا رِؤذى قيامةتيش دةست لة هةلَثةكردن هةلَناطرن بؤ ذيان!

يةكيَكى تر لةوانة ئةم ئايةتةية:

(وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ والْمَسْكَنَةُ) (البقرة:61).

ئةم ئايةتة لة ذيَر ئةم ناونيشانةدا و بة شيَوةيةكى طشتى ضارةنووسى رِؤذانى ئايندةى جوولةكةكان رِوون دةكاتةوة. جا لةبةر ئةوةى "هةلَثةكردن بؤ دنيا" و "خراثكارى" بة قوولَى لة ناخى رِةوشتيان‏دا رِؤضووة و تيَكةلَى سروشتيان بووة،‏ ئةوا قورئانى ثيرؤز لةم طوفتارةدا زبرى و توندوتيذىيان لة رِوودا دةنويَنيَت و،‏ بؤ مةبةستى تةمآكردنيان زللةى سةرزةنشت لة سةروطويَلاكيان دةسرةويَنيَت!

دةتوانيت بؤ خؤت لة بةر رِؤشنايى ئةم نموونانةدا: ضيرؤكى حةزرةتى مووسا، دروودى لةسةر بيَت و،‏ بةسةرهات و رِووداوةكانى ترى نةوةى ئيسرائيل،‏ ليَك‏بدةيتةوة.

ثاشان:

طةلـآ بريسكةى "ئيعجاز"ى وةك ئةم نموونانةى رِووناكيى ضوارةم،‏ بة ويَنةى "بريسكةى ئيجازيَكى ئيعجازبةخش" لة ثشت ثةردةى وشة ساكار و باس‏ و بابةتة جوزئى‏يةكانى قورئانةوة هةن‏‏. خؤ مرؤظى وريا و تيَطةيشتووش "ئاماذة"يةكى سةروزيادة!

رِووناكيى ثيَنجةم:

جاميعييةتى دةراساى: "ئامانج و بابةت و واتا و شيَواز و ناسكى و لايةنة جوانةكانى قورئان".

بةلَآ، طةر بة وردى سةيرى سوورةت و ئايةتةكانى قورئانى ثيرؤز بكريَت، بة تايبةت سةرةتاى سوورةت و ئايةت و برِطةكانى، دةردةكةويَت كة:

قورئانى خاوةن ئيعجازى "بةيان": هةموو جؤرةكانى رِةوانبيَذى و.. طشت بةشةكانى طوفتارى بةنرخ و.. هةموو ضةشنةكانى شيَوازى بةرز و.. يةك بة يةكى رِةوشتة جوانةكان‏و.. ثوختةى طشت زانستة طةردوونى‏يةكان‏‏ و‏.. ثيَرِستى سةرجةم خواناسى‏يةكان و.. طشت دةستوورة سوودبةخشةكانى ذيانى خؤيى‏‏ و كؤمةلآيةتيى مرؤظ‏‏‏‏و.. سةرجةم ياسا بةرز‏ و نوورانى‏يةكانى حيكمةتى طةردوونى، لة خؤدا جةم كردووة. ويَرِاى كؤكردنةوةى هةموو ئةمانةش لة خؤى‏دا، كةضى هيض ئاسةواريَكى لـآ تيَكةلأبوون و نارِيَكى نة بة دارِشتن و نة بة واتاكانيةوة دةرناكةويَت!

بةلَآ رِاستة، كؤكردنةوةى ئةم هةموو رِةطةزة زؤر و جؤراوجؤرانة لة يةك شويَن‏دا، بآ ئةوةى هيض تيَكةلَى و لـآ‏تيَكضوونيَكى لـآ دروست ببيَت، يان شيرازةى هيض رِيَسايةك ببضرِيَت و تيَك بضيَت، بآ هيض طومانيَك ئةم كارة تةنها هى رِيَساى ئيعجازيَكى زالَى بةتوانا و خاوةن دةستةلآتة.

هةروةها درِينى ثةردةى شتانى لةطةلأ‏رِاهاتووى ئاسايى = كة سةرضاوةى جةهلى مورةككةبن = بة ضةند رِوونكردنةوةيةكى ئةوتؤ كة ئةو ثةردانة كوناودةر دةكةن‏، ثاشان دةرخستن‏ و ثيشاندانى كارة دةراسا و حةشاردراوةكانى ثشتى ئةو ثةردةية بة رِوونى و.. شكاندنى بتى سروشت = كة سةرضاوةى طومرِايى‏ية = بة شمشيَرى ئةلَماسيى بةلَطةكان‏و.. رِةواندنةوةى ثةردة ضرِوثرِةكانى خةوى "غةفلةت" بة ضةند دةنط و هاواريَكى وةك نةعرةتةى هةور و.. كردنةوةى تةليسمى داخراوى طةردوون و حةل‏كردنى مةتةلَى سةرسوورِهيَنى جيهان، كة فةلسةفة و حيكمةتى طرؤى مرؤظيان تيَدا دةستةوسان ماوة‏‏.. ئةم كارة تةنها هـى ئةم قورئـانة خـاوةن ئيعجـازى بةيان و‏، حـةقيقةت‏بين و، شـارةزاى غةيب‏ و، هيدايةت‏بةخش و، ثيشاندةرى حةقيقةتةية!

بةلَآ، طةر بة وردى و بة ضاوى ويذدان سةيرى ئايةتةكانى قورئانى ثيرؤز بكريَت، دةبينريَت كة وةك كتيَبةكانى تر لة زنجيرة بيريَكى تةدريجى ناضيَت كة شويَن ئامانجيَك يان دوو ئامانج كةوتبيَت، بةلَكو دةبينريَت ئةم ئايةتانة بة شيَوةى ئاراستةكردن‏‏ و بةسةردا خويَندنةوة‏‏ و بة جؤريَكى كت‏وثرِى‏‏ و ثةيتاثةيتا، ديَت و ئاراستة دةكريَت و، نيشانةى ئةوةى ثيَوةية كة هةر كؤمةلَة ئايةتيَكى ثيَكةوة هاتوو بة سةربةخؤيى و ثوختى هاتوون و، طشت ئايةتةكانى قورئان بة جؤريَكى بضرِبضرِ‏ و كةم‏كةم‏‏ و‏‏، لة شويَنيَكى دوورةوة‏ و، لة ناوةندى بروسكة و تةلطرافيَكى لةوثةرِى جيددى‏‏ و طرنطى‏دا‏‏، نازلأ بوون‏.

بةلَآ، جطة لة بةديهيَنةرى بوونةوةران كآ دةتوانيَت ئةم طوفتارة بةم شيَوة جيددى‏ية دابرِيَذيَت، كة طوفتاريَكة ثةيوةندى‏يةكى بةتينى بة طةردوون‏‏‏ و بةديهيَنةرى طةردوونةوة هةية؟ يان كآ هةية جطة لةو بتوانيَت لةرِادةبةدةر سنوورى خؤى بشكيَنيَت و بة ئارةزووى خؤى بضيَت بة ناوى بةديهيَنةرى شكؤمةند و بة ناوى طةردوونةوة طوفتاريَكى ئاوا رِاست‏و رِةواى لة زار دةربضيَت؟!

بةلَآ، قورئان بة ئاشكرا ثيَوةى ديارة كة: فةرمايشتى بةديهيَنةرى بوونةوةرانة‏‏ و‏، طوفتاريَكى حةق‏‏ و جيددى‏‏ و بةرز‏‏ و بآطةردى رِاستةقينةية‏‏ و‏، هيض نيشانةيةكى لاسايى‏كردنةوةى ثيَوة ديار نى‏ية.

خؤ طةر بة فةرزى مةحالَيش كةسيَكى وةك موسةيلةمةى درؤزن هةبيَت لةرِادةبةدةر سنوورى خؤى شكاندبيَت و، لاسايى طوفتارى بةديهيَنةرى خاوةن عيززةت و جةبةرووتى خؤى بكاتةوة و، لة زادةى بيرى خؤيةوة بة ناوى طةردوونةوة بدويَت، ئةوا بآطومان هةزاران نيشانةى لاسايى و تةصةننوع و غةش و ساختة و فيَلأ و تةكةللوفى ثيَوة دةردةكةويَت، ضونكة هةركةس خؤى لة ثلة‏ و بارودؤخيَكى طةلـآ بةرزتردا لةضاو حالَى ثةست و نزمى خؤى دةربخات، ئةوا بآطومان هةموو رِةفتاريَكى تةصةننوع و لاسايى‏كردنةوةى ثيَوة دةردةكةويَت!

بة وردى سةيرى ئةم رِاستى‏ية بكة كة ئةم سويَندةى خوارةوة رِاى دةطةيةنيَت:

(وَالنَّجْمِ اِذا هَوى * مَا ضَلَّ صَاحِبُكُمْ وَمَا غَوى * وَمَا يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى * اِنْ هُوَ إلاّ وَحْيٌ يُوحى) (النجم:1=4)



[1]  (انزل القرآن على سبعة أحرف) رواه احمد والترمذي عن اُبي رضى الله عنه واحمد عن حذيفة، وهو عند الطبراني من حديث ابن مسعود بزيادة.. وفي رواية اخرى عنده: لكل حرف منها ظهر وبطن ولكل حرف حدّ ولكل حدّ مطْلع (باختصار عن كشف الخفاء 1/209) واتة: هةموو "حةد"يَكى ثليكانةيةكى هةية لة رِيَى زانينةوة مرؤظ دةتوانيَت بؤى سةربكةويَت، وةك لة "لسان العرب"دا هاتووة. (وةرطيَرِ)

[2]  وفي المثل "الحديث ذو شجون" اي فنون واغراض، وقيل اي يدخل بعضه في بعض، أي: ذو شعَب وامتساك بعضه ببعض.. واصل الشجنة بالكسر والضم شعبة من غصن من غصون الشجرة (لسان العرب باختصار). (وةرطيَرِ = لة ضاثة عةرةبىيةكةوة

[3]  تةنانةت"تةفسيرى ئةدةنةوى" كة ناوى "الاستفتاء فى علم القرآن"ة و، لة لايةن محمدى كورِى عةليى كورِى ئةحـمةدى موقريئى نةحوى كة لة سالَى (388ك)دا كؤضى دوايى كردووة دانراوة، لة سةد و بيست بةرط‏داية، كة بة ماوةى دوازدة سالأ دايناوة! برِوانة: "كشف الظنون"ى حاجى خةليفة 1/441. (وةرطيَرِ = لة ضاثة عةرةبىيةكةوة)