ئةم رِؤشنايىية سآ تيشكى لـآ بووةتةوة
رِةوانبيَذيي قورئان موعجيزةية
ئةم
رِةوانبيَذىية خاوةن ئيعجازةى قورئان لة: ثاراوى و جوانى و ثتةويى هؤنين و..
ناوازةيى و نامؤيى و باشيى شيَوازةكان و.. تةواوى و بةرزى و خاويَنيى رِوونكردنةوة
و.. هيَز و رِاستيى واتاكان و.. زمانثاراوى و رِةوانيى وشةكانيةوة، هةلَقولآوة.
وا
هةزار و سآسةد سالَة قورئانى ثيرؤز، بةم رِةوانبيَذىية دةراسايةى، تةحةدداى
زيرةكترين رِةوانطؤ و كارامةترين وتارخويَن و مةزنترين زاناى نةوةى ئادةميزادى
كردووة، كةضى تا ئيَستا نةضوونةتة مةيدانى و نةيانتوانيوة لة ئاستىدا دةم
بكةنةوة، هةرضةندةش قورئان بة توندوتيذى ثةيتا ثةيتا تةحةدداى كردوون. بةلَكو
تيَكرِا بة زةليلىيةوة مليان بؤ كةض كرد و سةريان بؤ دانةواند، لة كاتيَكدا كة
رِةوانطؤى وةهايان تيَداية سةرى غروورى لة هةور دةخشيَنيَت!
وا
بة دوو "شيَوة" ئاماذة بؤ رِووى ئيعجاز لة رِةوانبيَذيى قورئاندا
دةكةين:
شيَوةى يةكةم:
زؤربةى
دانيشتووانى دوورطةى عةرةب نةخويَندةوار بوون، بؤية ئةو شتانةى كة مايةى شانازىيان
بووة و، رِووداوة ميَذوويىيةكان و، ثةند و دانايى و، رِةوشتجوانيى خؤيان، لة شيعر
و طوفتارة رِةوانةكانياندا دةثاراست كة دةماودةميان ثآ دةكرا، لة بريى
نووسينةوةيان. ئةوةبوو طوفتارى ثرِ واتا و دانايى لة زةينةكاندا جيَى خؤيان
دةطرت و لة ثيَشينانةوة بؤ ئةوانةى دواى خؤيان دةماودةم دةمايةوة. ئةم
ثيَويستىية سروشتىيةى ئةوان واى لـآكردبوون كة باشترين و بة برةوترين كالآى
بازارِى رِؤذطارةكةيان "رِةوانبيَذى" و "زمانثاراوى" بيَت، بة
رِادةيةك كة رِةوانطؤى هةر تيرة و هؤزيَك بة رِةمزيَكى سةربةرزى و ثالَةوانيَكى
شانازى ثيَوةكراوى هؤز دادةنرا.
بةلَآ،
ئةو نةتةوةيةى كة دواى موسلَمانبوونيان، بة زيرةكى و وريايى خؤيان، جلَةوى سياسةت
و حوكمرِانيى جيهانيان طرتة دةست، لةناو طشت نةتةوةكانى جيهاندا لة ضلَةثؤثةى
بوارى رِةوانبيَذىدا بوون و، رِةوانبيَذى لة لايان طةلـآ برةوى ثآ دةدرا و
ثيَويستىيةكى زؤريشيان ثيَى هةبوو، تةنانةت بة مايةى شانازيى خؤيانيان دةذمارد،
بطرة تةنها بة طوفتاريَك كة لة زارى رِةوانطؤيةكيانةوة دةربضواية يان جةنط لة
نيَوان دوو تيرةدا هةلأ دةطيرسا يان ئاشتى دةكةوتة نيَوانيانةوة! تةنانةت حةوت
ثارضة شيعرى رِةوانطؤترين شاعيرانى خؤيان بة ئاوى زيَرِ نووسيبووةوة و، بة ديوارى
كةعبةدا هةلَيانواسيبوو، كة ثيَيان دةوت: "المعلقات
السبعة"
و رِةمزى شانازىيان بوو.
ئا
لةم كاتةدا قورئانى ثيرؤز نازلأ بوو كة "رِةوانبيَذى" طةيشتبووة
ضلَةثؤثةى بايةخ و برةو ثيَدان. بة ويَنةى موعجيزةى حةزرةتى مووسا و عيسا =
درووديان لةسةر بيَت = كة لة شيَوة و جؤرى شتانى بايةخثآدراوى زةمانى خؤيان
بوون، كة بريتى بوون لة "سيحر" لة زةمانى حةزرةتى مووسادا و
"ثزيشكى"ش لة زةمانى حةزرةتى عيسادا!
بةلَآ،
قورئان ئا لةم كاتةدا هاتةخوار و، بة رِةوانبيَذىيةكةى خؤى تةحةدداى بؤ سةرجةم
رِةوانطؤيانى سةردةمةكةى خؤى و طشت سةردةمةكانى دواتريش رِاطةياند و، داواى لة
رِةوانطؤ عةرةبةكان كرد كة بةرةنطارى ببنةوة و لاسايى بكةنةوة و بيَنة مةيدانى و
شتيَكى هاوويَنةى قورئان بهيَنن با وةك بضووكترين سوورةتيشى وابيَت! ئةوةبوو لة
ثيَشدا بةم ئايةتة تةحةدداى كردن: (وَاِنْ كُنْتُمْ في
رَيْبٍ مِمّا نَزَّلْنا على عَبْدِنا فَأتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ) (البقرة:23) ثاشان ئةم
تةحةددىيةى لةسةر توند كردن و فةرمووى: (فَاِن لَمْ
تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ) (البقرة:24) واتة: بةرةو
دؤزةخ = كة خراثترين ئةنجامة = دةدريَنةبةر. ئةم شيَوازةش غروور و كةشوفشى ئةوانى
دةشكاند و طالَتةى بة بير و ذيريى ئةوان دةكرد و حوكمى ئيعدامى هةر لة دنيادا = ض
جاى قيامةت = بؤ دةردةكردن. واتة: يان دةبآ شتيَك بلَيَن وةكو قورئان وابيَت، يان
مادةم سوورن لةسةر كوفر و باوةرِنةهيَنان ئةوا طيان و سامانتان لة مةترسىداية!
جا
ئةطةر بةرةنطاربوونةوةى قورئانيان بة هيَنانى ضةند ديَرِيَكى وةك ئةو لة توانادا
بوايةو، ئةو رِيَطايةيان بة ئاسانى بؤ بطيرايةتةبةر و بيانتوانياية بةمة دةعوا و
تةحةددىيةكةى قورئان بةتالأ بكةنةوة، ئايا رِيَطاى جةنط و كاولكارىيان
هةلَدةبذارد كة وةك ئاشكراية مةترسىيةكانى ئةم رِآية طةلـآ زياترة و ئةرك و
طيروطرفتةكانيشى يةكجار زؤرن؟
بةلَآ،
ئايا دةطونجآ ئةو مرؤظة زيرةكانةى كة = لة دوايىدا = بة سياسةت و زيرةكيى خؤيان
هةموو جيهانيان بةرِيَوةبرد، ئاسانترين و بآوةىترين رِآ ثشتطوآ بخةن و ئةو
رِيَطا هةلَةت و سةختة هةلَبذيَرن كة طيان و سامانيان لةناو دةبات؟
خؤ
ئةطةر رِةوانطؤكانيان بيانتوانياية بة ضةند ثيتيَك بةرةنطارى قورئان ببنةوة، ئةوا
قورئان وازى لة دةعواكةى خؤى دةهيَنا و، ئةوانيش لة كاولكاريى ماددى و مةعنةوى
رِزطاريان دةبوو، كةضى رِيَطاى ترسناك و دوور و دريَذى جةنطيان هةلَبذارد. بةو
واتايةى كة بةرةنطاربوونةوةى قورئان بة ثيت و طوفتار و دارِشتنى هاوويَنةى ئةو،
كاريَكى مةحالَةو لة تواناى كةسياندا نىية. بؤية لة ناضارىدا دةستيان داية
شمشيَر و رِيَى جةنطيان طرتةبةر!
ثاشان
دوو هاندةرى يةكجار بةهيَز هةن بؤ بةرةنطارىكردنى قورئان و هيَنانى طوفتارى وةك
ئةو، كة بريتين لة:
يةكةم:
سووربوونى دوذمنانى لةسةر بةرةنطاربوونةوةى.
دووهةم:
حةزى دؤستان و شويَنكةوتووانى بؤ ضاوليَكةرى و لاسايىكردنةوةى.
ئةوةتا
لة ذيَر تين و تةوذمى ئةم دوو ئارةزووة توندةى هةردوو لادا مليؤنةها كتيَبى عةرةبى
دانراون، بآ ئةوةى هيض كام لةو كتيَبانة بة هيض جؤريَك لة قورئان بضيَت! ضونكة هةر
كةسيَك ئةو كتيَبانة دةبينيَت = ض زانا بيَت و ض نةزان = ناضارة كة بلَيَت: قورئان
لة هيض كامى ئةم كتيَبانة ناضيَت و هيض كاميشيان هةرطيز بةرةنطاريى قورئانى ثآ
ناكريَت. جا يان ئةوةية رِةوانبيَذيى قورئان لة هى هةموويان نزمترة، كة ئةمةش بة
يةكدةنطيى دؤستو دوذمنانى مةحالأ و بةتالَة، يان قورئان لة سةرووى هةموويانةوةية
و ثلةى لةوان بةرز و بلَندترة.
ئةطةر دةلَيَيت:
ضؤن
دةزانين تا ئيَستا هيض كةسيَك بةرةنطاريى قورئانى ثآ نةكراوة؟ ئايا تا ئيَستا كةس
ثشتى بة خؤى و توانا و بةهرةكانى نةبةستووة تاكو برِواتة طؤرِةثانى تةحةدديى
قورئانةوة: ئايا هاوكارى و ثشتطيرىيان بؤ يةكترى هيض سووديَكى لةم بوارةدا ثآ
نةطةياندوون؟
لة وةلآمدا دةلَيَين:
ئةطةر
بةرةنطارىكردنى قورئان لة توانادا بواية ئةوا بآ هيض طومانيَك هةولَيان بؤ دةداو
سستىيان تيَدا نةدةكرد، ضونكة كيَشةى شةرةف و عيززةت و لةناوضوونى طيان و سامانى
ثيَوة بةسترابوو. خؤ ئةطةر لة رِاستىدا ئةم بةرةنطارىية رِووى بداية ئةوا
كةسانيَكى زؤر ثشتيان دةطرت و دةيانداية ثالَى، ضونكة كةسانى سةرسةخت و نةيارانى
حةق لة هةموو كاتيَكدا بة زؤرى هةن. ئنجا طةر كةسيَك ببواية ثشتى ئةم
بةرةنطارىيةى بطرتاية ئةوا ثيَى دةناسرا و ناوبانطى ثآ دةردةكرد. ئةوةبوو لة
رِوودانى مشتومرِيَكى بضووكدا دةضوون شيعريان دةهؤنىيةوة و بة مايةى شانازى و
ئازايةتىيان لة قةلَةم دةدا، ئةى ئةطةر ململانآيةكى سةرسوورِهيَنى ئاوا رِووى
بداية ضؤن دةشاررايةوة و بة ثةنهانى لة ميَذوودا دةمايةوة؟ خؤ ئةوان ناشيرينترين
تانة و تةشةريان بةرامبةر بة ئيسلام بلآوكردةوة، كةضى لة بوارى بةرةنطاربوونةوةى
قورئاندا هيض شتيَك لة ميَذوودا باس نةكراوة، جطة لة ضةند وشةيةكى دةمهةلَبةستى
"موسةيلةمةى درؤزن" كة بؤ ئةم مةبةستة هةلَى بةستبوون.
ئةم
موسةيلةمةيةش هةرضةندة خاوةنى رِةوانبيَذىيةكى طالَتةثآنةكراو بووة، كةضى كاتآ
رِةوانبيَذىيةكةى بةراورد كراوة لةطةلأ رِةوانبيَذيى ئةو قورئانةدا كة لة سةرووى
هةموو جوانىيةكةوةية، بة ورِيَنة لة قةلَةم دراوة و لةسةر لاثةرِةكانى ميَذوودا
بةو ناوة تؤمار كراوة!
بةم
جؤرة، ئيعجاز لة رِةوانبيَذيى قورئاندا يةقينيَكة وةك دلَنيابوون واية لةوةى كة
دوو كةرِةت دوو دةكاتة ضوار. هةر بؤية دةبآ ئةو ئيعجازة وابيَت.
شيَوةى دووهةم:
وا
بة ثيَنج خالأ "حيكمةتى
ئيعجاز لة رِةوانبيَذيى قورئاندا" رِوون دةكةينةوة.
خالَي
يةكةم:
ثاراوىيةكى دةراسا لة "هؤنين"ى
قورئاندا هةية.
كتيَبى
"إشارات
الإعجاز في مظان الإيجاز" هةر لة سةرةتاوة تا كؤتايى، ئةم ثاراوى و
مةحكةمىيةى هؤنينى قورئانى رِوون كردووةتةوة. ضونكة هةروةك ميلةكانى ضركة و خولةك
و كاتذميَرى سةعات هةريةكةيان رِيَساى ئةوى تر تةواو دةكات، هؤنينى شيَوة و
رِوخسارى هةموو يةكآ لة: رِستةكانى قورئان و، رِيَساى نيَوان وشةكانى و، رِيَكيى
موناسةبةتى رِستةكانى لة ئاستى يةكترىدا، بة هةمان جؤرة. هةموو ئةمانةش لةو
تةفسيرة ناوبراوةدا بة تةواوى رِوون كراونةتةوة. هةر كةس دةيةويَت با سةرى لـآ
بدات و بيخويَنيَتةوة، تاكو بتوانيَت ئةم ثاراوىية دةراسايةى هؤنينى رِستة و
وشةكانى قورئان لة جوانترين شيَوةىدا ببينيَت. بةلآم ليَرةدا تةنها دوو نموونة بؤ
هؤنينى وشة دةستلةملانةكانى رِستةكانى قورئان، دةهيَنينةوة. (كة دةرىدةخةن: جطة
لةو وشانة ض وشةيةكى تر ئاوا بة رِيَكى و وردى و تةواوى جيَطةيان ناطريَتةوة).
نموونةى
يةكةم:
(وَلَئِنْ
مَسَّتْهُمْ نَفْحَةٌ مِنْ عَذابِ رَبِّكَ) (الأنبياء:46).
ئةم
رِستةية بؤ دةرخستنى سام و طةورةيى سزاى دؤزةخ هيَنراوة، بةلآم بة دةرخستنى
كاريطةريى يةكجار سةختى كةمترينى ئةو سزاية! (تاكو دةرىبخات كة ئةطةر كةمترينى
ئةو سزاية هيَندة سةخت بيَت، دةبآ زؤرةكةى ضؤن بيَت)؟! لةبةر ئةوة، هةموو يةكآ لة
سيماو رِوخسارة ثيَكهيَنةرةكانى ئةم رِستةيةى كة بؤ "تةقليل"(كةمثيشاندان)
هيَنراوة، بؤ ئةم تةقليلة دةرِوانيَت و بةهيَزى دةكات، تاكو سام وطةورةيى ئةو
سزاية دةربخات.
ئةوةتا
وشةى (لَئِنْ) بؤ طومان
دروستكردنة! خؤ طومانيش "كةمى"ى ئةو شتة بة طويَى مرؤظدا دةدات.
وشةى
(مَسَّ) كة
بةركةوتنيَكى كةمة، ئةويش "كةمى" دةطةيةنيَت.
ئنجا
ماددةى وشةى (نَفْحَةٌ) بؤن و
بةرامةيةكى كةم دةطةيةنيَت، كة ئةويش بة هةمان جؤر واتاى "كةمى" بة
دةستةوة دةدات. هةروةك صيغة و وةزنى وشةكةش، كة مةصدةرى "المرّة"ية، بؤ يةك
دانةى بضووك بةكار ديَت، بةثيَى "عيلمى صةرف". كة ئةمةش، بة هةمان جؤر،
"كةمى" دةطةيةنيَت.
تةنوينى
تةنكيريش لة وشةى (نَفْحَةٌ)دا بؤ
مةبةستى "كةمى"ى نةفحةكةية. بةو واتايةى كة شتيَكى هيَندة بضووكة وةختة
هةر هةستى ثآ نةكريَت، بؤية ناناسريَت و بة "نةكيرة" ناوى دةبريَت!
وشةى
(مِنْ)يش بؤ "تَبعيض"ة. واتة
بةشيَكى كةم، كة ئةمةش بة هةمان جؤر "كةمى" دةطةيةنيَت.
وشةى
(عَذاب)يش كة لة ضاو
"نكال"
و
"عقاب"دا جؤريَكى سووكةلَة و تةنكى سزاية، ئاماذة بؤ ئةو
"كةمى"ية دةكات.
بةكارهيَنانى
وشةى (رَبِّكَ)يش لة بريى: "القهّار،
الجبّار، المنتقم" بة هةمان جؤر "كةمى"ى ئةو سزاية
دةطةيةنيَت، ضونكة واتاى سؤز و ميهرةبانى بة طويَى هةستى مرؤظدا دةدات!
بةم
جؤرة، ئةم رِستةية ئةوة دةطةيةنيَت كة:
ئةطةر
لةطةلأ ئةم هةموو "كةمى"يةدا سزاكة تا ئةم رِادةية سةخت و كاريطةر و
توند و تيذ بيَت، دةبآ سام و مةترسيى عيقاب و تؤلَةى خوا ضةندة طةورة بيَت؟!
سةرنج
لةم "رِستة"ية بدة با بة ضاوى خؤت ببينيت كة ضؤن: وشة و سيما و رِوخسارة
ثيَكهيَنةرةكانى، هاوكاريى يةكتر دةكةن و بةدةم خواستى يةكةوة دةرِؤن و،
هةريةكةيان لة لايةنى خؤيةوة يارمةتيى هاتنةديى مةبةستةكة دةدات.
ئةم
نموونةيةى كة هيَنامانةوة، "وشة" و "ئامانج"يشى رِةضاو
كردووة.
نموونةى
دووهةم:
(وَمِمَّا
رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ) (البقرة:3).
رِوخسارة
ثيَكهيَنةرةكانى ئةم رِستةية، ئاماذة بؤ ثيَنج مةرجى قبوولأبوونى
"صةدةقة" دةكات:
مةرجى
يةكةم: ئةوةية كة لة (مِن)ى (تبعيضية)ى وشةى (مِمَّا)
وةردةطيريَت. واتة خيَرةومةند هةرضىيةكى هةية نةيبةخشيَت، تاكو خؤيشى موحتاجى
وةرطرتنى صةدةقة نةبيَت!
مةرجى
دووهةم: ئةوةية كة لة وشـــةى (رَزَقْنَاهُمْ)
وةردةطيريَت. واتة لة "ئةحـمةد"ى وةرنةطريَت و بيدات بة
"مةحـموود"! بةلَكو دةبآ لة مالأ و سامانى خؤى بيَت. بةو واتايةى كة:
لةو مالأ و سامانة ببةخشن كة رِؤزيى خؤتانة.
مةرجى
سآهةم: ئةوةية كة لة رِاناوى "نا"ى وشةى (رَزَقْنَا)
وةردةطيريَت. واتة: بةخشةرةكة منةت نةكات و ئةو مالَةى كة دةيبةخشيَت بة لايةوة
زؤر نةبيَت. بةو واتايةى صةدةقةكانتان منةتى تيَدا نىية، ضونكة من رِؤزيتان دةدةم
و لة مالأ و سامانى من بة بةندةكانم دةبةخشن.
مةرجى
ضوارةم: ئةوةية كة لة وشةى (يُنْفِقُونَ)
وةردةطيريَت. واتة: بةو كةسةى ببةخشيَت كة لة ثيَويستى و نةفةقةى ناضارةكيى خؤىدا
خةرجى بكات. دةنا ئةو صةدةقةية قبوولأ نابيَت طةر بدريَت بة كةسيَك لة هةرزةيىدا
خةرجى بكات.
مةرجى
ثيَنجةم: ئةوةية كة ئةويش لة وشةى (رَزَقْنَاهُم)
وةردةطيريَت. واتة دةبآ خيَركردن بة ناوى خواوة بيَت. بةو واتايةى كة: ئةو سةروةت
و سامانةى لة لاتانة هى منة، كةواتة دةبآ بة ناوى منةوة ليَى ببةخشن..
سةرةرِاى
ئةم هةموو مةرجانةش، ئايةتةكة "تةعميم"ى تيَداية بؤ هةموو خيَر و ضاكة
و صةدةقةيةك. ضونكة هةروةك صةدةقة و خيَر بة مالأ و سامان دةكريَت، بة: زانست
و طوفتارو كردار و ئامؤذطاريش دةكريَت. هةموو ئةم بةشانةش وشةى: "ما"ى (مِمَّاَ) بةو
عوموومييةتةى كة تيايداية، ئاماذةى بؤ دةكات، بة تايبةتى لةم رِستةيةدا. ضونكة "ما" ليَرةدا بة
شيَوازى "موتلَةق" هاتووة كة عومووم و طشتىبوون دةطةيةنيَت.
بةم
جؤرة، ئةم رِستة كورت و ثوختةى كة لة صةدةقة دةدويَت، ثيَنج مةرجى صةدةقة و خيَر
بة "ذيرى"ى مرؤظ دةبةخشيَت و، مةيدانة فراوانةكةى بؤ دةردةخات و،
شيَوةى بةخشينيشى فيَر دةكات.
سيما
و رِوخسارة ثيَكهيَنةرةكانى رِستةكانى قورئانى ثيرؤز، طةلـآ رِيَساى هؤنينى وةك
ئةمةيان تيَداية. هةروةك هؤنينى وشةكانيشى لة بةرامبةر يةكترةوة بواريَكى فراوانى
وةك ئةمةيان هةية و، سةرجةم طوفتار و رِستةكانيشى داراى بازنةى هؤنينى وةك
ئةمانةن.
بؤ
نموونة:
(قُلْ هُوَ
الله اَحَدٌ * الله الصَّمَدُ * لَمْ
يَلِدْ وَلَمْ يولَدْ * وَلَمْ يَكُن لَهُ كُفواً أحَدٌ).
ئةم
ئايةتة مةزنانة شةش رِستةيان تيَداية: سيانى موثبهت و سيانى
مةنفى، كة شةش ثلةى "تةوحيد" دةضةسثيَنن و بةرثةرضى شةش جؤرى
"شيرك"يش دةدةنةوة. جا هةموو يةكيَك لةم رِستانة، لة لايةكةوة
"بةلَطة"ية بؤ رِستةكةى تر و لة لايةكى تريشةوة دةبيَت بة
"ئةنجام"ى ئةو. ضونكة يةك بة يةكى ئةو رِستانة دوو واتايان تيَداية،
رِستةكة بةثيَى يةكيَكيان ئةنجامة و بةثيَى ئةوى تريشيان بةلَطةية..
واتة
سوورةتى "ئيخلاص" سى
دانة سوورةتى رِيَكوثيَكى "ئيخلاص"ى تيَداية كة لة ضةندين
بةلَطةى يةكتر ضةسثيَن ثيَكهاتوون! ئةويش بةم جؤرةى خوارةوة:
قُلْ هُوَ الله: لأنه أحد، لأنه صمد، لأنه لم
يلد، لأنه لم يولد، لأنّه لم يكن له كفواً أحد.
هةروةها:
وَلَمْ
يَكُن لَهُ كُفواً أحَدٌ: لأنّه لم يولد، لأنه لم يلد، لأنه أحد، لأنه هو الله.
هةروةها:
هُوَ
الله: فهو أحد، فهو صمد، فإذاً لم يلد، فإذاً لم يولد، فإذاً لم يكن له كفواً أحد.
ئيتر
لةسةر ئةم شيَوةية بؤ خؤت برِؤ و قياس بكة!
نموونةيةكى
تر:
(الم * ذلِكَ
الْكِتابُ لا رَيْبَ فيه هُدَىً لِلْمُتَّقين) (البقرة:1=2).
هةموو
يةكيَكى ئةم ضوار رِستةية دوو واتاى تيَداية، ضونكة رِستةكة بةثيَى يةكيَك لةو دوو
واتاية "بةلَطة"ية بؤ رِستةكانى تر و، بةثيَى واتاكةى تريشى
"ئةنجام"ى ئةو رِستانةية. جا بةم ثآية و بة شازدة هيَلَى موناسةبة
و ثةيوةندى، نةخش و نيطاريَكى هؤنينى ئيعجاز دروست دةبيَت. ئةمةش كتيَبى "إشارات
الإعجاز"
رِوونى كردووةتةوة، بة رِادةيةك كة دةلَيَيت هةموو يةكيَكى زؤربةى ئايةتةكانى
قورئان ضاويَكى تيَداية و دةرِوانيَتة زؤربةى ئايةتةكان و، رِوويةكيشى هةية ثيَى
دةرِوانيَتة ئةوان و، ضةندين هيَلَى مةعنةوى و موناسةبةو ثةيوةندىيان لة
نيَواندا دةنووسيَت و، بةم كارةشى نيطاريَكى "ئيعجاز" دةكيَشيَت. وةك
لة وتةى سيازدةهةمدا باس كراوة. باشترين شايةت لةسةر ئةمة "إشارات
الإعجاز"ة
ضونكة هةر لة سةرةتاوة تا كؤتايى، ئةم "ثاراويى هؤنين"ةى قورئان رِوون
دةكاتةوة.
خالَي
دووهةم:
رِةوانبيَذيى دةراسا لة "واتاكانى"
قورئاندا.
ئةطةر حةز دةكةيت تامى رِةوانبيَذيى واتاى ئةم
ئايةتة ثيرؤزة بضيَذيت:
(سَبَّحَ
للهِ مَا في السَّمواتِ والاَرْضِ وَهُوَ العَزِيْزُ الحَكيمُ) (الحديد:1).
ئةوا
سةيرى ئةم نموونةية بكة كة لة وتةى سيازدةهةمدا رِوون كراوةتةوة:
خؤت
وا دابنآ كة لة ثيَش هاتنى نوورى قورئان و لة سةردةمى جاهيلييةت و بيابانى ذيانى
دةشتةكى و نةزانىدا دةذييت. دةبينيت لةو كاتةدا كة هةموو شتيَك بة ثةردةى
بآئاطايى و، تاريكيى نةزانى و، بةرطى سروشت و، بيرى وشك داثؤشراوة.. يةكسةر زايةلَةى
دةنطى ئايةتى: (سَبَّحَ
للهِ ما في السَّمواتِ والاَرضِ) يان (تُسَبِّحُ
لَهُ السَّمواتُ والاَرضُ وَمَنْ فيهِنَّ) (الإسراء:44) دةبيستيت و،
دةبينيت كة ئةو بوونةوةرة بآهةست و مردووانة، لة زةينى طوآبيستاندا دةبووذيَنةوة
و بة زايةلَةى دةنطى (سَبَّحَ) و (تُسبِّحُ) ذيانيان بة
بةردا دةضيَت و بؤ تةسبيح و يادى خواوةند رِادةثةرِن و لـآ دةبرِيَن. هةروةها
رِووى تاريكى ئاسمانيش كة ضةند ئةستيَرةيةكى بآطيانى تيَدا بلَيَسة دةدات و،
رِووى زةويش كة ضةند بوونةوةريَكى زةبوون و دةستةوسانى لةسةر دةذين، بة زايةلَة و
نوورى: (تُسبِّحُ) لة بةرضاوى
طوآبيستاندا دةطؤرِيَت بة "دةم و زمان"يَكى دةمثاراو بة ذيكر و
تةسبيحى خواوةند و، هةموو ئةستيَرةيةكيش تيشكى نوورى حةقيقةت دةثرذيَنيَت و
حيكمةتيَكى لةوثةرِى دانايىدا ثةخش دةكاتةوة. رِووى زةويش، بةو رِووناكى و
زايةلَة ئاسمانىيةى قورئان، لةبةر ضاودا دةبيَت بة "سةر"يَكى مةزن بؤ
جةستةيةك كة دةريا و وشكايى لةو سةرةدا دوو زمانى دةمثاراون بة ذيكر و تةسبيح
و تةقديس و، سةرجةم رِووةكو طيانلةبةرانيش بة ويَنةى ضةند "وشة"يةكى ذيكر و تةسبيح
لة بةرضاودا دةنويَنن، دةلَيَيت سةرتاسةرى زةوى طيانى بة بةردا كراوة و
زيندةوةريَكى خاوةن ذيانة!
نموونةيةكى
تر:
سةيرى
ئةم نموونةية بكة كة لة وتةى ثازدةهةمدا ضةسثيَنراوة:
(يا
مَعْشَرَ الجِنِّ والاِنْسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَنْ تَنْفُذُوا مِنْ اَقطارِ
السَّمواتِ والاَرضِ فانْفُذُوا لا تَنْفُذُونَ اِلاّ بِسُلْطان * فَبِأيِّ
آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبان * يُرْسَلُ عَلَيْكُما
شُواظٌ مِنْ نَارٍ وَنُحاسٌ فَلا تَنْتَصران * فَبِأيِّ
آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبان) (الرحـمن:33=36).
(وَلَقَدْ
زَيَّنّا السَّماءَ الدُّنيَا بِمَصابيحَ وَجَعَلْناها رُجُوماً للشَّياطِين) (الملك:5).
طوآ
لةم ئايةتانة رِابطرة و بيريان لـآ بكةرةوة و بزانة ضى دةلَيَن؟
ئةوةتا
دةلَيَن:
(ئةى
طرؤى جيننى و ئادةميزاد!
ئةى
لةخؤبايى و هةلَطةرِاوةكان!
ئةى
ئةوانةى لةناو قورِى كؤلَةوارى و لاوازىدا ضةقيون!
ئةى
سةرسةختانى لاسار كة لةناو هةذارى و لاوازىدا دةتليَنةوة!
ئةطةر
طوآرِايةلَى فةرمانةكانم نابن، ئةوا = طةر لة تواناتانداية = لة سنوورى مولَك و
دةستةلآتى من دةربضن! خؤ كة ناشتوانن ئةو سنوورة بشكيَنن و ليَى دةربضن، ئةدى ضؤن
ثرِكيَشى دةكةن فةرمانى ثادشايةكى هيَندة مةزن ثشتطوآ دةخةن كة ئةستيَرة و
مانط و خؤرةكانى لةدةستداية و، هةموو ئةوانة = بة ويَنةى سةربازى ئامادة و
ملكةض = طوآرِايةلَى فةرمانى ئةو دةبن؟ ئيَوة بةم سنوورشكاندن و ياخىبوونةتان
سنط لة فةرمانرِةوايةكى ئةوةندة طةورة دةردةثةرِيَنن كة خاوةنى ضةندةها سةربازى
طوآرِايةلَى سامدارى وةهاية كة دةتوانن ضةندين بؤمبى طةورة طةورةى بة ئةندازةى
ضياكان بطرنة شةيتانةكانيشتان، طةر بتوانن خؤيانى لة بةردةمدا رِابطرن!
هةروةها
ئيَوة بةم كافرى و ناشوكرىيةتان، لة ولآتى خاوةن مولَكيَكى هيَندة مةزن و
شكؤداردا هةلَدةطةرِيَنةوة كة ضةندان سةربازى طةورة طةورةى واى هةية دةتوانن بة
ضةندين بؤمباى طرِطرتوو و ثارضة ئاطر و ثزيسكى بة قةدةر زةوى و ضياكان بؤمبارانى
دوذمنة كافرةكان بكةن، با هةريةكة لةو دوذمنانةش بة ئةندازةى زةوى و ضيا سةختةكان
طةورة و زةبةلاح بن و، دةتوانن لةم رِآيةوة لةتوثةت و ثةرتةوازةيان بكةن، ض جاى
بةديهاتووانيَكى لاوازى وةك ئيَوة؟
هةروةها
ئيَوة سةرثيَضى لة ياسايةكى جآبةجآكراوى ئةوتؤ دةكةن كة كةسانيَك ثةيوةستى بوون
دةتوانن = بة ئيزن و فةرمانى خواى طةورة = بؤمب و رِاجيمةى بة ئةندازةى
ئةستيَرةكانتان تآبطرن).
لة
بةر تيشكى رِووناكيى ئةم نموونةيةدا: بةهيَزيى واتا و، رِةسةنيى رِةوانبيَذى و،
بةرزيى سوودطةياندنةكانى تر، ليَكبدةرةوة.
خالَي
سآهةم:
ناوازةيى دةراساى "شيَوازى" قورئان.
بةلَآ،
شيَوازةكانى قورئانى ثيرؤز هةروةك سةرسوورِهيَن و قةناعةتبةخشن، نامؤ و
ناوازةشن! قورئانى ثيرؤز هةرطيز لاسايى كةسى نةكردووةتةوة و هيض كةسيش ناتوانيَت
لاسايى بكاتةوة. ئةوةتا هةر لة سةرةتاى نازلأبوونيةوة و تا ئيَستاش، وةكو يةكةم
جارى، ثاريَزطاريى ثاراويى شيَواز و لاوى و ناوازةيى خؤى كردووة!
بؤ
نموونة:
ثيتة
ثضرِثضرِةكانى ضةشنى: "الم. الر. طه. يس. حمعسق" وةكو ضةند
ثةرلة(شفرة)يةك وان كة
لة سةرةتاى ضةند سوورةتيَكدا دانراون. لة "إشارات
الإعجاز"دا
شةش بريسكانةوةى ئيعجازمان لة بارةيانةوة نووسيوة، وا ليَرةدا هةنديَكيان لـآ باس
دةكةين:
ئةو
ثيتة ناوبراوانةى سةرةتاى سوورةتةكان، "نيوة"ى هةموو
"جووت"يَكى سيفةت و سروشتى ثيتة هيجائىيةكانيان بةكار هيَناوة، لةو
ثيتانةى كة ثيَيان دةوتريَت: "المهموسة، المجهورة، الشديدة،
الرخوة"[1] و بةشة
زؤرةكانى ترى سيفةت و سروشتى ثيتةكان.. سةبارةت بة "تاك"ةكانيش = كة
ناكريَن بة دوو بةشى وةك يةكةوة = ئةوا لةو بةشةيان كة لةسةر زمان قورسن وةكو
ثيتةكانى "قلقلة" نيوة كةمةكةيان
و، لةوانةشيان كة لةسةر زمان سووكن وةكو "ذلاقة" نيوة
زؤرةكةيانى بةكار هيَناوة!
رِيَبازى
قورئان لة هةلَبذاردنى نيوةى ئةو جؤرة حةرفانة و.. طرتنةبةرى ئةم رِيَطا ثةنهانةى
كة ذيرى ناتوانيَت لة نيَوان ئةم رِآ تيَهةلَكيَشانةى كة خؤيان لة دووسةد ئيحتيمال
دةدةن، ثةيى ثآ ببات و.. ثاشان هيَنانى ئةو طوفتارة لة ناوةندى ئةو مةيدانة
فراوانةى كة جيَى لـآئالَؤزبوونة.. هةرطيز بة "رِيَكةوت" رِوو نادات و
لة تواناى مرؤظدا نىية!
جا ئةم ثيتة
ثضرِثضرِانةى كة لة سةرةتاى سوورةتةكاندان و ضةند ثةرلة(شفرة) و رِةمزيَكى
خوايين، ثيَنج شةش نهيَنيى بريسكانةوةى ئيعجازى تريان تيَداية[2]. تةنانةت
زانايانى زانياريى "نهيَنيى ثيتةكان" و ئةوليا ليَكؤلَةرةكان طةلـآ
نهيَنيى زؤريان لةم ثيتة ثضرِثضرِانة دةرهيَناوة و، هيَندة حةقيقةتى مةزنيان تيَدا
ديوة كة لة لايان ضةسثاوة ئةم ثيتة ثضرِثضرِانة لة خؤياندا موعجيزةيةكى درةخشانى
قورئانى ثيرؤزن! بةلآم ئيَمة ليَرةدا ئةو دةرطاية ناخةينة سةرثشت، ضونكة شايانى
نهيَنىيةكانى ئةوان نيين، ويَرِاى ئةوةى كة ناشتوانين بة جؤريَكى وا بىضةسثيَنين
كة هةموان بتوانن بيبينن. بةلَكو خويَنةر رِةوانةى ئةو ثيَنجشـةش بريسكانةوةى
ئيعجازة دةكةين كة تايبةتن بةم ثيتانةوة و لة "إشارات
الإعجاز"دا
باس كراون.
* * *
ئيَستاش
ضةند ئاماذةيةك بؤ شيَوازةكانى قورئانى ثيرؤز دةكةين لة رِووى: (سوورةت و، ئامانج
و، ئايةت و، طوفتار و، وشةكانيةوة):
جا
لةبةر ئةوةى رِوونكردنةوةى شيَوازى سةرانسةرى سوورةتةكة دريَذة دةكيَشيَت، ئةوا
تةنها ئاماذة بؤ يةك دوو خالَى دةكةين:
ئةم
سوورةتة لة سةرةتاوة بؤ مةبةستى ضةسثاندنى رِؤذى قيامةت دةفةرموآ:
زةويمان
بؤ كردوون بة لانك و وةك رِايةخيَكى جوان و رِةنطين بؤمان رِاخستوون و..
ضياكانيشمان بة ويَنةى ستوون و ميَخ بؤ داكوتاون و ثرِمان كردوون لة ضةندةها
طةنجينةى ثيَويست بؤ ذيان و خانة و لانة و نيشتةجآكانتان.. ئيَوةشمان بة نيَر و مآ
و هاوسةرى يةكتر بةدىهيَناوة بة ضةشنآ كة يةكترتان خؤش دةويَت و دلَتان بة يةكترى
دةكريَتةوة.. شةويشمان وةك ثةردة بةسةرتاندا داداوةتةوة تاكو تيايدا بحةويَنةوة
و.. رِؤذيشمان بؤ كردوون بة مةيدانى هةولَدان بؤ بةدةستهيَنانى رِؤزى و
طوزةرانتان و.. خؤريشمان بة ويَنةى ضرايةكى رِووناكىبةخش و ئاطردانيَكى
طةرموطورِ بؤ داطيرساندوون و.. لة هةورةكانيشةوة وةك كانياو ئاويَكى ذيانبةخشمان
بؤ باراندوون و.. لة ئاويَكى سادةش = بةوثةرِى ئاسانى = ضةندين طولأ و بةروبوومى
جؤراوجؤرتان بؤ دروست دةكةين كة رِزقو رِؤزيى ئيَوةيان هةلَطرتووة..
كةواتة
رِؤذى "فصل" = كة
قيامةتة = ضاوةرِيَتانة و، هيَنانى ئةو رِؤذة بؤ توانستى ئيَمة كة ئةمكارانة
دةكةين، كاريَكى طةلـآ ئاسانة.
دواى
ئةمة، ئاماذةيةكى ثةنهانيش بؤ ضةسثاندنى ئةو كارانة دةكات كة لة قيامةتدا رِوو
دةدةن، وةك:
رِؤشتن
و وردوخاشبوونى ضياكان و.. درزتآبوون و لةتبوونى ئاسمانةكان و.. خؤ ئامادةكردنى
دؤزةخ و.. بةخشينى باخضة رِةنطينةكانى بةهةشتيش بة دانيشتووانى. وةك ئةوةى
بلَيَت: ئةو كةسةى لة بةرضاوى خؤتاندا ئةم هةموو كارانة لة ضياكان و طؤى
زةوىدا رِادةثةرِيَنيَت، بة هةمان جؤر لة دوارِؤذيشدا كارى ئاوا ئةنجام دةدات.
ئةوةتا
باسكردنى ضياكان لة سةرةتاى سوورةتةكةدا ئاماذة بؤ بارودؤخى ضياكان دةكات لة
دوارِؤذدا و، ئةو باخضانةش كة لة ثيَشةكيى سوورةتةكةدا هةن ئاماذة بؤ باخضةكانى
بةهةشت دةكةن لةو دنيادا.
بؤ
خؤت خالَةكانى تر لةسةر ئةمةى باسكرا قياس بكة، تاكو بةرزى و مةوداى ناسك و
نيانيى شيَوازى قورئانت بؤ دةربكةويَت.
نموونةيةكى
تر:
(قُلِ
اللّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتـي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَتَنْزِعُ الْمُلْكَ
مِمَّنْ تَشاءُ وَتُعِزُّ مَنْ تَشَاءُ وَتُذِلُّ مَنْ تَشَاءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ
اِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ * تُولِجُ اللّيْلَ في
النَّهارِ وَتُولِجُ النَّهارَ في اللّيلِ وَتُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ
وَتُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَتَرْزُقُ مَنْ تَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ) (آل
عمران:26=27).
ئةم
ئايةتة بة شيَوازيَكى بةرز و بلَند: كاروبارةكانى خواوةند لة طرؤى ئادةميزاددا و..
درةوشانةوة خوايىيةكان لة بةدواى يةكدا هاتنى شةو و رِؤذدا و.. تةسةرروفاتة
ثةروةردطارىيةكان لة وةرزةكانى سالأدا و.. كاربةرِآكردنةكانى ثةروةردطار لة:
ذيان و مردن و حةشر و نةشرى دنيايى رِووى زةوىدا، دةردةخات.
ئةم
شيَوازة هيَندة بةرز و ناوازةية كة ذيريى كةسانى هؤشمةند و زيرةك بؤ تيَرامان و
بيركردنةوة رِاثيَض دةكات.
جا
لةبةر ئةوةى ئةم شيَوازة بةرزة هيَندة رِوون و درةخشانة كة بة كةمترين رِوانين و
سةرنجدان دةردةكةويَت، ئةوا ئيَستا دةرطاى ئةو طةنجينةية ناكةينةوة.
نموونةيةكى
تر:
(اِذا
السَّمَاءُ انْشَقَّتْ * وَاَذِنَتْ لِرَبِّها
وَحُقَّتْ * وَاِذا
الأرْضُ مُدَّتْ * وَاَلْقَتْ ما فيها وَتَخَلَّتْ *
وَاَذِنَتْ لِرَبِّها وَحُقَّتْ) (الإنشقاق:1=5).
ئةم
ئايةتانة بة شيَوازيَكى بةرز و بلَند مةوداى طوآرِايةلَى و ملكةضيى ئاسمانةكان و
زةوى بؤ فةرمانةكانى خواوةند دةردةخةن..
ضونكة هةروةك سةركردةيةكى مةزن بؤ
رِاثةرِاندنى داخوازىيةكانى كاروبارى "جيهاد" دوو فةرمانطةى سةربازى
دادةمةزريَنيَت، وةك فةرمانطةكانى مةشق و جيهاد و، فةرمانطةكانى تةجنيد و
جةمكردنى موجاهيدان.. ثاشان هةر ئةوةندةى كاتى مةشق و جيهاد كؤتايى ثآ ديَت، ئةو
دوو فةرمانطةيةى كة ئةركى سةرشانيان تةواو بووة لة ضةند كاروباريَكى تردا دةخاتة
كار. وةك بلَيَى لةم كاتةدا هةريةك لةم دوو جؤرة فةرمانطانة، ض بة زمانى كارمةند
و خزمةتطوزارةكانيان و، ض بة زمانى خؤيان = طةر بدويَن = بةو سةركردةيةيان
دةلَيَن: (ئةى ثيَشةواى مةزنمان! كةميَك مؤلَةتمان بدة با خؤمان ئامادة بكةينو
بارودؤخـمان بسازيَنين و ئةم شويَنة لة ثاشماوةى كارةكانى ثيَشوومان خاويَن
بكةينةوة و ئةم ثاشماوانة فرِآدةينة دةرةوة.. ئنجا بة فةرمانى خؤت شةرةفمةندمان
بكة). ثاشان هةريةكة لةو دوو ضةشنة فةرمانطانة دةلَيَن: (وا ئيَستا ئةو
ثاشماوانةمان فرِآداية دةرةوة و، ئيَستا ئامادة و ملكةضى فةرمانةكانتين، ض
كاريَكمان ثآ دةسثيَريت طوآرِايةلَين، هةركاريَك تؤ بيكةيت رِةوا و خيَر و
جوانة).
هةروةك
ئةم نموونةية ئاواية، ئاسمانةكان و زةويش بة هةمان جؤرن، دوو فةرمانطةن بؤ
"تةكليف" و "تاقىكردنةوة" دامةزريَنراون. جا هةركات ماوةى
كارةكةيان تةواو دةبيَت، بة فةرمانى خواى طةورة خؤيان لة هةموو ئةو شتانة خالَى و
بةتالأ دةكةنةوة كة سةر بة فةرمانطةى "تةكليف"ن و، دةلَيَن: ئةى
ثةروةردطارمان لة ض كاريَكدا دةتةويَت فةرموو بةكارمان بهيَنة، ضونكة
طوآرِايةلَىكردنت حةقيَكى واجبة لة سةرمان و، هةركاريَك كة تؤ دةيكةيت سةرتاثا
حةق و رِةواية.
دةسا
فةرموو بة وردى سةيرى ئةم شيَوازة دةراسايةى ئةم رِستانة بكة.
نموونةيةكى
تر:
(يا اَرْضُ
ابْلَعِي ماءكِ وَيا سَماءُ اَقْلِعِي وَغيضَ الْماءُ وَقُضِيَ الاَمْرُ
واسْتَوَتْ عَلى الْجُودِىِّ وَقيلَ بُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمينَ) (هود:44).
وا
بةم شيَوةيةى خوارةوة و لة ئاويَنةى نموونةهيَنانةوةدا ئاماذة بؤ دلَؤثيَك لة دةرياى
رِةوانبيَذيى ئةم ئايةتة ثيرؤزة دةكةين، تاكو شيَوازيَكى رِوون بكةينةوة:
هةروةك
سةركردةيةكى مةزن لة جةنطيَكى طشتى و جيهانىدا و ثاش بةدةستهيَنانى سةركةوتن،
فةرمان بؤ سوثايةكى دةردةكات و دةلَيَت: "ضىتر تةقة مةكةن".. بة
سوثاكةى ديكةى دةلَيَت: (هيَرش رِابطرن). جا لةو كاتةدا كة تةقة و هيَرش
رِادةوةستيَت، رِوويان تآدةكات و ثآيان دةلَيَت: (هةموو شتيَك كؤتايى ثآهات و،
بةسةر دوذمناندا سةركةوتينو، ئالآى خؤمان بةسةر لووتكةى قةلآكانياندا هةلَكرد
و، ئةو ستةمكار و خراثكارانةش بة سزاى خؤيان طةيشتن و مليان شكاند)!
بة هةمان جؤر، ئةو ثادشايةش كة هةرطيز دذ و
نةيار و هاوويَنةى نىية، فةرمانى لةناوبردنى قةومى نووحى بؤ ئاسمانةكان و زةوى
دةركردووة. ئةوانيش كة فةرمانةكةيان جآبةجآ كرد، ئةم ثادشاية رِووى تيَكردن و
فةرمووى: (ئةى زةوى! ئاوةكةت قووت بدةو، تؤش ئةى ئاسمان! دةست لة باران
هةلَطرة و هيَور بةرةوة، ضونكة ئةركى سةرشانتان كؤتايى ثآ هات). يةكسةر دواى
ئةم فةرمانة ئاوةكة كشاية دواوة و كةشتيى كارطوزارى "ئيلاهى"ش بة ويَنةى
خيَوةتى هةلَدراو لةسةر ضيايةك نيشتةوة و ستةمكارانيش بة سزاى خؤيان طةيشتن!
دةسا فةرموو سةيرى بلَنديى ئةم شيَوازة بكة،
ئةوةتا زةوى و ئاسمان بة ويَنةى دوو سةربازى طوآرِايةلأ و ملكةضى فةرمانةكان،
دةردةخات!
ئةم
ئايةتة ثيرؤزة، بةم شيَوازةى، ئاماذة بؤ ئةوة دةكات كة بوونةوةران و
ئاسمانةكان و زةوى رِقيان لة بآطوآيى و ملنةدانى مرؤظة. بةم ئاماذةيةشى
دةفةرموآ: (ئةو كةسةى كة ئاسمانةكان و زةوى فةرمانبةردار و طوآرِايةلَى
فةرمانةكانى بن، نابآ طوآرِايةلَيى بؤ نةكرآ) ديارة ئةمةش سةرزةنشتيَكى توندة بؤ
مرؤظ و، رِيَنمايىية بؤى، تا لةو ملنةدانة رِزطارى بكات.
دةبينيت
ئةم ئايةتة ثيرؤزة بة باس و ليَدوانيَكى ثوختى جوانى خاوةن ئيعجاز و بة ضةند
رِستةيةكى كةم، رِووداوى ئةو تؤفانةى كة طشتى و هةمةلايةنة بووة، هاودةم لةطةلأ
سةرجةم ئةنجام و رِاستىيةكانىدا، كؤكردووةتةوة.
بؤ
خؤت دلَؤثةكانى ترى ئةم دةرياية، لةسةر ئةم دلَؤثة قياس بكة.
ئيَستاش
بؤ ئةو شيَوازة برِوانة كة قورئانى ثيرؤز لة ثةنجةرةى وشةكانيةوة ثيشانى دةدات:
بؤ
نموونة:
سـةيرى
وشةى: (كَالْعُرْجُونِ
الْقَديمِ) بكة لة
ئايةتى ثيرؤزى: (وَالْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتّى عادَ
كَالْعُرْجُونِ الْقَديمِ)دا (يس:39) با بزانيت
كة ضؤن شيَوازيَكى لةوثةرِى ناسكىدا ثيَشضاو دةخات، ضونكة:
"مانط"
مةنزلَيَكى تايبةتيى خـؤى هةية كة بازنةى "ثُرّيا"ية. جا
كاتيَك كة مانط لةو مةنزلَةدا وةكو دةمةداس (هلالي) دةبيَت، ئةوا شيَوةى لة ثةلى
وشكى دارخورما دةضيَت كة طةلآكانى لـآكرابيَتةوة و رِةنطى سثى بنويَنيَت.
ئةم
ئايةتة ثيرؤزة، بةم تةشبيهةى باس كرا، وا دةخاتة ثيَشضاوى ئةنديَشةى بيسةر كة: لة
ثشت ثةردةى ئاسمانى شينةوة درةختيَك هةبيَت يةكيَك لة ثةلة نوورانى و سثى و
نووكتيذةكانى ئةو ثةردةيةى درِيبيَت و سةرى لـآ هيَنابيَتة دةرةوة و، "ثُريا"ش وةك
هيَشوويةكى هةلَواسراوى ئةو درةختة وابيَت و، ئةستيَرةكانى تريش وةك بةروبوومة
نوورانىيةكانى ترى وابن!
بآطومان
باسكردنى "هيلال" بةم تةشبيهة بؤ كةسانيَك كة سةرضاوةى طوزةران و
زؤربةى بذيَويان لةسةر دارخورما بيَت، لةوثةرِى جوانى و ناسكى و طونجاوى و
بلَندىداية. طةر خاوةنى ضيَذى ناسك و هةستيار بيت، ثةى بةمة دةبةيت.
نموونةيةكى
تر:
وشةى:
(تَجْري) لة ئايةتى
ثيرؤزى: (وَالشَّمْسُ
تَجْري لِمُسْتَقَرٍّ لَهَا) (يس: 38) ثةنجةرةى شيَوازيَكى
بةرز و بلَند دةخاتة سةرثشت، وةك لة كؤتايى وتةى نؤزدةهةمدا ضةسثيَنراوة.
ضونكة:
وشةى:
(تَجْري) كة واتاى
سوورِانةوةى خؤر دةطةيةنيَت، بة يادخستنةوةى هةلَسوكةوتة رِيَكوثيَكةكانى
توانستى خواوةند لة سوورِانةوةى هاوين و زستان و بةدواى يةكدا هاتنى شةو و
رِؤذدا، مةزنيى كردطارى شكؤمةندمان تآ دةطةيةنيَت و، سةرنجى خةلَكيش بؤ لاى ئةو
نووسراوة صةمةدانىيانة رِادةكيَشيَت كة قةلَةمى توانستى خواى طةورة لةسةر لاثةرِةى
وةرزةكاندا نووسيونى. بةمةش خةلَكى لة حيكمةتى بةديهيَنةرى شكؤمةند شارةزا دةكات.
هةروةها
كة خواى طةورة دةفةرموآ: (وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِراجاً) (نوح:16) واتة: (خؤرى
وةك ضرا لـآ كردووة)، بة دةسـتةواذةى (سِراجاً) ثةنجةرةيةك
لةسةر ئةم ضةشنة شيَوازة دةكاتةوة. ضونكة:
ئةم
شيَوازة ئةوة دةخاتةوة يادى ئادةميزاد كة ئةم جيهانة وةك كؤشكيَك واية و، شمةك
و خواردةمةنى و ئارايشتةكانى ناويشى بؤ مرؤظ و طيانلةبةران ئامادة كراون و،
"خؤر"يش لةم كؤشكةدا وةك ضرايةكى داطيرساوى ملكةض و دةستةمؤ واية..
قورئانى
ثيرؤز، بةم شيَوازة، مرؤظ لة طةورةيى و ضاكةكاريى بةديهيَنةر تآدةطةيةنيَتو،
بةلَطةيةكى لةسةر "تةوحيد" ثيَشضاو دةخات. ضونكة ئةو خؤرةى كة موشريكان
لةو طومانةدان مةزنترين و درةوشاوةترينى ثةرستراوةكانيانة، لة رِاستىدا جطة لة
ضرايةكى ملكةض و بةديهاتوويةكى بآطيان، هيضىتر نىية.
كةواتة
بةكارهيَنانى وشةى: (سِراجاً) لةم
دةربرِينةدا، مرؤظ بؤ سؤز و بةزةيى بةديهيَنةر لة نيَوان طةورةيى
ثةروةردطارىيةكةىدا بيَدار دةكاتةوة و، ضاكةكارىيةكانى ئةو خواوةندةش لة
نيَوان فراوانيى ميهرةبانىيةكةىدا لة مرؤظ دةطةيةنيَت و، وايان لـآ دةكات هةست
بةو سةخاوةتمةندىيةى خواوةند بكةن كة لة ناوةندى طةورةيى دةستةلآتى ئةودا هةية و،
بةم هةستثآكردنةش "وةحدانييةت"يان تآدةطةيةنيَت. وةك ئةوةى ثآيان
بلَيَت: ضرايةكى ملكةض و بآطيان، هةرطيزاوهةرطيز شايستةى ثةرستن نىية!
ثاشان
باسكردنى جوولَةى "خؤر" بة دةستةواذةى: (تَجْري) طةلـآ
هةلَسوكةوتى رِيَكوثيَك و سةرسوورِهيَنى لةمةرِ: سوورِان و نوآبوونةوةى زستان و
هاوين و شةو و رِؤذ ياد دةخاتةوة و، بةم يادخستنةوةيةش طةورةيى توانستى ئةو
كردطارةمان تآدةطةيةنيَت كة تاك و بآهاوتاية لة ثةروةردطاريَتيى خؤىدا.
بةو
واتايةى كة ئةم دةستةواذةية زةينى مرؤظ لة خؤر و مانطةوة دةطويَزيَتةوة بؤ
لاثةرِةكانى شةو و رِؤذ و زستان و هاوين، لةمةشةوة سةرنجى بؤ لاى ديَرِةكانى ئةو
رِووداوانة رِادةكيَشيَت كة لةسةر ئةو لاثةرِانةدا نووسراون.
بةلَآ،
قورئان لةبةر خودى "خؤر" لة خؤر نادويَت، بةلَكو لةبةر ئةو كةسةى كة
رِووناكيى داوةتآ و كردوويةتى بة ضرا، ليَى دةدويَت.. هةروةها لة ماهييةتى خؤر
ناكؤلَيَتةوة كة مرؤظ ثيَويستى ثيَى نىية، بةلَكو لة بارةى فةرمانبةرىيةكةى
دةكؤلَيَتةوة كة لةوةداية ئةركى زةمبةلةكى خراوةتة ئةستؤ بؤ رِيَكخستنى سنعةتى
ثةروةردطار و، كراوة بة مةلَبةنديَك بؤ رِيَساى بةديهاتووانى و، قورِميشيَك بؤ
لةطةلأ يةكسازاندنى سنعةتةكانى، لةو شتانةدا كة ويَنةكيَشى ئةزةلى بة تالأ و
دةزووى شةو و رِؤذ دةيانضنيَت.
دةتوانيت
بؤ خؤت وشةكانى ترى قورئان بؤ سةر ئةمانة قياس بكةيت. ضونكة هةرضةند وشةكانى بة
رِوالَةت وةك وشةى لةطةلأرِاهاتووى ئاسايى لة بةرضاودا دةنويَنن، كةضى لة
رِاستىدا هةريةكةيان ئةركى ضةند كليليَكيان خراوةتة ئةستؤ بؤ كردنةوةى
طةنجينةكانى طةلـآ واتاى ناسك و نيان.
بةم
جؤرة و لةبةر بلَنديى شيَوازى قورئانة = وةك لة زؤربةى ئةم رِووانةى ثيَشوودا
دةركةوت = كة جارى وا بووة عةرةبيَكى دةشــتةكى شـةيداى طوفتاريَكى ئةم قورئانة
دةبوو و، ثيَش ئةوةى ئيمان بهيَنيَت سوذدةى دةبرد! وةك دةطيَرنةوة كة يةكيَك لةو
دةشتةكىيانة هةر كة ئايةتى ثيرؤزى: (فَاصْدَعْ بِما
تُؤْمَر)
(الحجر:94) بةرطويَى
كةوتووة، يةكسةر سةرى سوذدةى لة زةوى ناوة، كة ليَيان ثرسيوة: ئايا موسلَمان
بوويت؟ وتوويةتى: نةخيَر، بةلآم سوذدةم بؤ رِةوانبيَذيى ئةم طوفتارة برد!
خالَي
ضوارةم:
زمانثاراوى(فصاحة)ى دةراساى
"وشةكانى" قورئان.
بةلَآ،
هةروةك قورئانى ثيرؤز لة رِووى شيَواز و دةربرِينى واتاكانيةوة داراى
"رِةوانبيَذى"يةكى دةراسا و بآ ويَنةية، لة وشةكانيشىدا لةوثةرِى
رِةوانى و "زمانثاراوى"داية. بةلَطةى طومانبرِيش لةسةر زمانثاراويى
وشةكانى قورئان ئةوةية كة هةرضةندة بيانخويَنيتةوة و لةطةلَياندا مامةلَة بكةيت
هيَشتا هةر ليَيان بيَزار نابيت، هةروةك شايةتيى زانايانى زانسـتةكانى
"طوزارةكارى و رِةوانكارى"(المعانـي والبيان)يش
بةلَطةيةكى درةخشانن لةسةر حيكمةتى زمانثاراويى وشةكانى قورئان.
بةلَآ،
طةر هةزاران جاريش قورئان دووثات بكريَتةوة، هيَشتا هةر مرؤظ بيَزار ناكات، بةلَكو
بةو دووثاتبوونةوةية ثتر ضيَذ و شيرينيى قورئان دةضيَذيَت. تةنانةت زةينى منالَى
بضووكيش ئةم قورئانة ثيرؤزةى بةلاوة طران نىية، ئةوةتا بةوثةرِى ئاسانى دةتوانيَت
لةبةرى بكات! خؤ ئةو كةسةش كة بة دةرديَكى سةختةوة طيرؤدة بووة و لة هةموو قسة و
طوفتاريَكى تةنانةت سووكةلَة و كةميش بيَزار دةبيَت، هةرطيز لة بيستنى ئةم قورئانة
بيَزار نابيَت، بةلَكو لةزةتيَكى تايبةتيى لـآ دةضيَذيَت. سةبارةت بةو كةسةش كة لة
سةرةمةرطداية و لة هةموو شتيَك بيَزارة، ئةوا بة ويَنةى سازطاريى ئاوى زةمزةم لة
دةمدا، ئةم قورئانةى لة لا شيرينة و بة ميَشك و طويَى ئاشنا و سازطارة.
حيكمةتى
بيَزار نةبوونى مرؤظ لة قورئانى ثيرؤز، لةوةداية كة:
قورئانى
ثيرؤز خؤراك و بذيَوى "دلآن" و.. هيَز و خواستى "ذيرىيةكان"
و.. رِووناكىو ئاوى "طيانةكان" و.. دةرمان و شيفاى
"دةروونةكان"ة. كةواتة هةرطيز نابيَزريَت و وةكو نان واية كة رِؤذانة
دةيخؤين و ليَى بيَزار
نابين، لة كاتيَكدا كة ئةطةر رِؤذانة خؤشترين ميوة بخؤين، لة ئةنجامدا ليَى
بيَزار دةبين و لة بةرضاومان دةكةويَت!
واتة
لةبةر ئةوةى قورئانى ثيرؤز: حةق و، حةقيقةت و، رِاستى و، هيدايةتة و، خاوةنى
زمانثاراويى دةراساية، ئةوا هةرطيز بيَزارى بةرهةم ناهيَنيَت، بةلَكو هةميشة
ثاريَزطاريى جوانى و لاويى خؤى دةكات بة ويَنةى ثاريَزطارىكردنى شيرينى و
ثاراوىيةكةى. تةنانةت كاتآ كة يةكيَك لة سةركردة و رِةوانطؤيانى قورةيش بؤ بيستنى
قورئان رِؤشتة خزمةتى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = و ويستى بزانيَت ئةم
قورئانة ضىية، دواى بيستنى هاتةوة و، وتى: (بة خوا تامى ئةم قورئانة شيرينة و،
جوانيى ثيَوة ديارة و، هةرطيز طوفتارى مرؤظ نىية). ثاشان بة قةومةكةى خؤى وت: (بة
خوا كةستان تيَدا نىية وةكو من شارةزاى شيعرى ئادةميزاد و جيننى بيَت، بة خوا
ئةوةى ئةو دةيلَيَت هةرطيز لةمانة ناضيَت)! بؤية هيض رِيَطا ضارةيةكيان لة
بةردةمدا نةمايةوة مةطةر ئةوةى كة بة ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = بلَيَن:
كابرايةكى ساحيرة. تاكو بةم فيَلَة شويَنكةوتووانيان لةخشتة بةرن و لة ثيَغةمبةر
= صلى الله عليه وسلم = دووريان بخةنةوة!
بةم
جؤرة سةرسةختترينى دوذمنانيش لة بةردةم زمانثاراويى قورئاندا، حةثةسان و واقيان
ورِما و دةميان بوو بة تةلَةى تةقيو!
رِوونكردنةوةى
هؤكارةكانى "زمانثاراوى" لة ئايةت و طوفتار و رِستةكانى قورئانى
ثيرؤزدا، طةلـآ دريَذة دةكيَشيَت. جا لةبةر ئةوةى دريَذةى ثآنةدةين، ئةوا بؤ
نموونة بريسكةيةكى ئيعجاز ثيشان دةدةين كة لة بارودؤخ و ضؤنيَتيى ثيتة هيجائيةكانى
تةنها يةك ئايةتةوة دةبريسكيَتةوة، كة بريتىية لة ئايةتى:
(ثُمَّ
اَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مَنْ بَعْدِ الْغَمِّ اَمَنَةً نُعاساً يَغْشى طائِفَةً
مِنْكُمْ وَطائِفَةٌ قَدْ اَهَمَّتْهُمْ اَنْفُسُهُمْ يَظُنُّونَ بِالله غَيْرَ
الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِيَّةِ يَقُولُونَ هَل لَّنا مِنَ الاَمْرِ مِنْ شَيْءٍ
قُلْ اِنَّ الاَمْرَ كُلَّهُ لله يُخْفُونَ في اَنْفُسِهِمْ ما لا يُبْدُونَ لَكَ
يَقُولُونَ لَوْ كانَ لَنا مِنَ الاَمْرِ شَيْءٌ مَّا قُتِلْنا ههُنا قُلْ لَوْ
كُنْتُمْ في بُيُوُتِكُمْ لَبَرَزَ الّذينَ كُتِبَ عَلَيهِمُ الْقَتْلُ اِلى
مَضاجِعِهِمْ وَلِيَبْتَلِيَ الله ما في صُدُورِكُمْ وَلِيُمَحِّصَ ما في
قُلُوبِكُمْ والله عَليمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ) (آل
عمران:154).
ئةم
ئايةتة ثيرؤزة هةموو ثيتةكانى "هجاء" و جؤر و رِةطةزى ثيتة
قورسةكانى لة خؤدا كؤكردووةتةوة، كةضى لةطةلأ ئةمةشدا رِةوانيى خؤى لةدةست
نةداوة! بةلَكو سةربارى جوانيى خؤى، ثتر جوانيى ثآبةخشيوة و ئاوازيَكى زمانثاراويشى
ئاويَتة كردووة كة لة ضةند ذآ(أوتار)يةكى طونجاوى
جؤراوجؤرةوة هةلَقولآوة..
فةرموو
بة وردى سةيرى ئةو بريسكةى ئيعجازة بكة:
"ئةلف"
و "ياء" لةبةر
ئةوةى سووكترينى ثيتة هيجائىيةكانن و بة ويَنةى دوو دانة برا جارجار لةطةلأ
يةكترىدا جآ دةطؤرِنةوة، ئةوا هةريةكةيان بيست و يةك جار لةم ئايةتةدا دووثات
بوونةتةوة.. ئنجا لةبةر ئةوةى "ميم" و "نوون"[3]يش براى
يةكترين و دةكرآ لة جيَى يةكتردا دابنيشن، ئةوا هةر يةكةيان سىوسآجار دووثات
بوونةتةوة.. ثاشان "صاد" و "سين" و "شين" بةثيَى
مةخرةج و سيفةت و دةنط، براى يةكترين، دةبينى هةريةكةيان سآجار لةم ئايةتةدا
بةكارهيَنراون.. "عةين"و "غةين"يش كة براى يةكترين
دةبينى يةكةميان كة ثيتى "عةين"ة شةشجار دووثات بووةتةوة ضونكة
بةكارهيَنانى لةسةر زماندا سووكة، كةضى ثيتى "غةين" لةبةر ئةوةى
بةكارهيَنانى قورسة سآجار واتة نيوةى براكةى بةكار هاتووة. "تاء"
و "ظاء"
و "ذال"
و "زاى" لة رِووى
مةخرةج و سيفةت و دةنطةوة، براى يةكترين، بؤية هةموو يةكيَكيان دوو جار
بةكارهيَنراون.. "لام" و "ئةلف"يش كة لة شيَوةى
"لا"دا يةك دةطرن، بةشى "ئةلف" نيوةى بةشى "لام"
دةبيَت، بؤية لةم ئايةتةدا ضل و دوو جار "لام" بةكار هيَنراوة، كةضى
"ئةلف" بة نيوةى ئةو: بيستويةك جار بةكار هيَنراوة.. "هةمزة"
و "هاء"يش
بةثيَى مةخرةج براى يةكترن، دةبينى "هةمزة" سيازدة جار[4]و "هاء"يش
لةبةر ئةوةى بة يةك ثلة لةو سووكترة ضواردة جار دووثات بوونةتةوة..
"قاف" و "فاء" و "كاف"يش بران، جا
لةبةر ئةوةى "قاف" نوختةيةكى زياترة ئةوا دة جار، كةضى "فاء" و
"كاف" يةكى نؤ جار بةكار هاتوون.. "باء"يش نؤ
جار و "تاء"يش دوازدة جار بةكار هاتووة ضونكة سآ ثلةى
هةية.. خؤ "رِاء"يش براى
"لام"ة كةضى بةثيَى حسابى "ئةبجةدى"، "راء" دووسةدة و
"لام"يش سى، واتة "راء" بة شةش ثلة لة
سةرووى لامةوةية، بؤية
ليَرةدا
بة شةش ثلة لةو خوارترة، هةروةها "راء"
طةلـآ جار لة قسة و طوفتاردا دووثات دةبيَتةوة و رِةزاى طران دةبيَت بؤية تةنها
شةش جار بةكار هاتووة.. "خاء" و "حاء" و
"ثاء" و
"ضاد"
لةسةر زماندا قورسن و ثةيوةنديشيان لة نيَواندا هةية، بؤية هةر يةكةيان يةك جار
بةكار هيَنراوة.. ئنجا لةبةر ئةوةى "واو" لة "هاء" و
"هةمزة" سووكتر و لة "ياء" و
"ئةلف"يش قورسترة، ئةوا حةظدة جار، واتة ضوار ثلة لة سةرووى
"هةمزةى ثهقيله" و
ضوار ثلةش لة خوار "ئةلفى خةفيفة"وة بةكار هيَنراوة.
جا
ئةم ثيتانة، بةم بارودؤخة رِيَكوثيَكة دةراسا و، ثةيوةندىية ناديارانة و، لةطةلأ
ئةو رِيَكوثيَكىية جوان و رِيَسا ورد و ثيَكةوة طونجانة ناسكةدا، بة
دلَنيايىيةكى بآطومانى ضةشنى: دوو كةرِةت دوو دةكاتة ضوار، دةيضةسثيَنيَت كة
كارى مرؤظ نىية و هةرطيز ئادةميزاد ناتوانيَت ئةنجامى بدات. خؤ مةحالَيشة
"رِيَكةوت" سةر لة وردةكاريى ئاوا دةربكات و ياريى ثآ بكات!
جا
هةروةك ئةم رِيَكوثيَكىية سةرسوورِهيَن و رِيَسا نامؤيةى بارودؤخى ئةم ثيتانة،
مايةى زمانثاراوى و رِةوانيى وشةكانى ئةم ئايةتةن، دةطونجآ جطة لةمانة، طةلـآ
حيكمةتى تريشيان تيَدا بيَت.
جا
مادةم ئةم رِيَكوثيَكىية لةم وشانةدا هةية، ئةوا بآطومان رِيَكخستنيَكى ثرِ لة
نهيَنىو طونجاندنيَكى رِووناكى ئةوتؤ لة وشة و رِستة و واتاكانىدا رِةضاو كراوة،
كة ئةطةر ضاو بتوانيَت بيبينيَت لة سةرسوورِماندا دةلَيَت: "ماشاء
الله"
و، طةر "عةقلأ"يش بتوانيَت ثةيى ثآ ببات ئةوا لة حةثةساندا دةلَيَت: "بارك
الله"!
خالَي
ثيَنجةم:
تةواويى رِةوانكارى(براعة البيان).
واتة:
تةفةووق و مةحكةمى و سام و هةيبةت. ضونكة هةروةك ثاراوى لة هؤنينى قورئاندا و،
فةصاحةتيش لة وشةكانىدا و، رِةوانبيَذى لة واتاكانىدا و، ناوازةيى لة شيَوازىدا
هةية.. بة هةمان جؤر تةواوىيةكى لة رِادةبةدةر لة "رِةوانكارى"يشىدا
هةية.
بةلَآ،
"بةيان"ى قورئان لة بةرزترين ثلةى ضينةكانى ئاخاوتن و بةشةكانى
طوفتارداية، ضةشنى: تةرغيب و تةرهيب، مةدح و ذةم، ئيثبات و ئيرشاد،
ئيفهام و ئيفحام.
سوورةتى:
"الإنسان" نموونةيةكى
نيَوان هةزارانى مةقامى "تةرغيب و تةشويق"ة، ضونكة "بةيان"ى
قورئان لةم سوورةتةدا: رِةوان و بةخورِة وةك سةلسةبيل و.. بةتامة وةك ميوةى بةهةشت
و.. جوانة وةك ثؤشاكى "حور العين"[5].
ثيَشةكيى
سوورةتى "الغاشية"ش يةكيَكة لة
نموونة بآسنوورةكانى مةقامى "تةرهيب و تةهديد"! ضونكة
"بةيان"ى قورئان لةم سوورةتةدا بة ويَنةى كاريطةريى قورِقوشمى
بةكولَهاتوو لة طويَى طومرِايان و.. بلَيَسةى ئاطر لةناو ذيرىياندا و.. زةقووم لة
طةرووياندا و.. طرِةى دؤزةخ لة رِووياندا و.. "ضَريع"ى درِكاويش
لة سكياندا.. كاريطةريى هةية!
بةلَآ،
لة كاتيَكدا دؤزةخى كارمةندى سزادان، نزيك بآ لة رِقدا شةق بةريَت: (تَكادُ
تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ).. دةبآ هةرِةشةى ئةو كةسة ضؤن بيَت كة فةرمانى
سزادانى بؤ دةركردووة؟!
هةروةها
ئةو ثيَنج سوورةتةش كة بة (اَلْحَمْدُ لله) دةست
ثآدةكةن، يةك لة هةزارانى نموونةى مةقامى "مةدح"ن.
ضونكة
"بةيان"ى قورئان لةم سوورةتانةدا: وةك خؤر درةخشان و[6].. وةك
ئةستيَرةكان رِازاوة و.. وةك ئاسمانةكان و زةوى بةسام و.. وةك مةلائيكةت خؤشةويست
و مةئنووس و.. وةك بةزةيىهاتنةوةى مرؤظ بة ساوايان = لةم دنيايةدا = ناسك و..
بة ويَنةى بةهةشتى نةرم و نيانى ئةو دنياش.. جوان و رِازاوةية!
ئةم
ئايةتةى خوارةوةش، يةك لة هةزارانى نموونةى مةقامى "ذةم و
زةجر"ة:
(اَيُحِبُّ
اَحَدُكُمْ اَن يَأْكُلَ لَحْمَ اَخيهِ مَيْتاً فَكَرِهْتُمُوهُ) (الحجرات:12).
ئةم
ئايةتة ثيرؤزة، لة شةش ثلةدا، نةهى لة "غةيبةت" دةكات و، بة
سةرزةنشتيَكى توندوتيذ مرؤظى لـآ دوور دةخاتةوة.
جا
مادةم رِووى طوفتار لةم ئايةتةدا ئاراستةى غةيبةتكاران كراوة، ئةوا واتاكةى بةم
جؤرة دةبيَت:
ئةو
"هةمزة"يةى كة لة سةرةتاداية بؤ "ئيستيفهامى ئينكارى"ية،
ضونكة حوكمى ئةم ئيستيفهامة وةك لافاو دةرِذيَتة ناو سةرجةم وشةكانى ئةم ئايةتةى
كة هةموو يةكيَك لة وشةكانى حوكميَكى لةخؤ طرتووة..
ئةوةتا
ئةم ئايةتة ثيرؤزة لة وشةى يةكةمدا بة "هةمزة" رِووى طوفتار دةكاتة
ئادةميزاد و ثآيان دةفةرموآ:
ئايا
ئيَوة خاوةنى "ذيرى" نين = كة جيَى لـآثرسينةوةية = تا لةم كارة
ضةثةلَة تآ بطات؟
لة
وشةى دووهةميشدا: (اَيُحِبُّ) بة
"هةمزة" ثيَيان دةفةرموآ:
ئايا ئيَوة "دلأ"تان = كة جيَى رِق و
خؤشةويستىية = سةرى لـآ شيَواوة، كة واى لـآ هاتووة بيَزراوترين شتى ثآخؤشة و
سلَى لـآ ناكاتةوة؟
هةر
بة "هةمزة" لة وشةى سآهةميشدا: (اَحَدُكُمْ) ثيَيان
دةفةرموآ:
ذيانى
كؤمةلآيةتىتان = كة لة ذيانى كؤمةلَةوة بةهرةمةندى ذيان و حةيةوييةت دةبيَت = ضيى
لـآ قةوماوة؟ بؤضى شارستانيَتىيةكةتان هيَندة لة كاروان جآماوة كة بة شتانيَك
رِازى دةبيَت ذيانتان ذةهراوى و ئاسوودةييشتان ليَلأ بكات!
لة
وشةى ضوارةم: (اَن
يَأْكُلَ لَحْمَ أخيهِ)يشدا، بة "هةمزة" ثآيان دةفةرموآ:
ض
تيريَك مرؤظايةتيى ئيَوةى ثيَكاوة، تا واتان لـآهاتووة بة ويَنةى درِندة هاورِآ
خؤشةويستةكةتان بة نيَضير دةزانن و كةولَى دةكةن؟
ئةم
ئايةتة لة وشةى ثيَنجةميشدا: (اَخيهِ) بةو
"هةمزةية" رِوويان تآ دةكات و دةفةرموآ:
ئايا
بةزةيىتان بة هاورِةطةزى خؤتاندا نايةتةوة؟ ئايا هيض ثةيوةندىيةكى سؤز و
ميهرةبانى نىية كة بةيةكةوة بتانبةستيَت؟ تا واتان لـآهاتووة بةردةبنة طيانى
كةسيَك كة لة ضةند رِوويةكةوة براتانة و، بة دلَرِةقى طؤشتى كةسى مةعنةوى و
ستةم ليَكراوى ئةو دةخؤن؟ طةر كةسيَك طاز لة ئةنداميَكى خؤى بطريَت ئايا بة
مرؤظيَكى هؤشمةند و ذير دادةنريَت؟ يان بة شيَتيَكى نةفام؟!
هةر
بةو "هةمزة"ية لة وشةى شةشةميشدا: (مَيْتاً) ثآيان
دةفةرموآ:
ويذدانتان
لة كوآية؟ ئايا فيطرةتى ئيَوة هيَندة طةنيوة ثةلامارى ضةثةلأترين شتى
نةفرةت لـآكراو بدات، كة خواردنى طؤشتى براكةتانة، لة كاتيَكدا كة شايانى هةموو
رِيَزيَكة؟
لةم
ئايةتة ثيرؤزةوة و لةو بةلَطة جؤراوجؤرانةى وشةكانيشى كة باسمان كردن، دةردةكةويَت
"غةيبةت" لة رِووى: ذيرى و، دلأ و، مرؤظايةتى و، ويذدان و، فيطرةت و،
ئايينةوة، كاريَكى خراثى نارِةواية.
دة
فةرموو بؤ خؤت بير لةم ئايةتة ثيرؤزة بكةرةوة و، بزانة كة ضؤن بة ئيعجازيَكى لة
رِادةبةدةر و كورتكردنةوةيةكى زؤر ثوخت و لة شةش ثلةدا، نةهى لة تاوانى
"غةيبةت" دةكات!
ئةم
ئايةتة ثيرؤزةى خوارةوةش نموونةيةكة لة نيَوان هةزاران نموونةى مةقامى "ئيثبات"دا..
(فَانْظُرْ
اِلى آثارِ رَحْمَتِ الله كَيْفَ يُحْيِ الاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها اِنَّ ذلِكَ
لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَديرٌ) (الروم:50).
ئةم
ئايةتة، بة رِوونكردنةوةيةكى تيَر و تةسةلى بآويَنة "حةشر"
دةضةسثيَنيَت و، بةدوورزانينى لة زةيندا لا دةبات. ضونكة وةك لة "رِاستيى
نؤهةمى وتةى دةهةم" و "بريسكانةوةى ثيَنجةمى وتةى
بيستودووهةم"دا ضةسثاندوومانة:
هةر
كة وةرزى بةهار ديَت، دةلَيَيت طؤى زةوى سةرلةنوآ طيانى بةبةردا دةكريَتةوة! بةوةى
كة سآسةد هةزار جؤرى حةشر و نشوور، بة رِيَكوثيَكيى ورد و لةيةكجياكردنةوةى
تةواوةتى، هةرضةندةش لةوثةرِى تيَكةلَىدان، لة رِووى زةوىدا، بةرجةستة دةبن. بة
رِادةيةك كة ئةو زيندووكردنةوةية هةموو كةسيَك بة ضاوى خؤى دةيبينيَت! وةك ئةوةى
ثيَى بلَيَت: ئةو كةسةى زةويى بةم جؤرة زيندووكردووةتةوة، هةرطيز بةرثاكردنى
حةشر و نةشرى بةلاوة طران نىية.
ثاشان
نووسينى ئةم هةزاران جؤرة زيندةوةرة بة قةلَةمى توانست لةسةر لاثةرِةى زةوىدا، بآ
هيض هةلَة و ناتةواوىيةك.. مؤريَكى ئاشكراى خواوةندى تاك و تةنياية.