وتةى بيستةم

بريتى‏ية لة دوو مةقام

مةقامى يةكةم

بسم الله الرحـمن الرحيم

(وَإذْ قُلْنا لِلْملـئِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا اِلاّ إبْليسَ) (البقرة:34).

(إنَّ الله يَأمُرُكُمْ اَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً) (البقرة:67).

(ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً)(البقرة:74).

رِؤذيَكيان ئةم ئايةتة ثيرؤزانةم دةخويَندةوة. يةكسةر لة رِيَذنةى نوورى قورئانى ثيرؤزةوة‏و لة نيَوان "سآ‏ سةرنج"‏دا ئيلهاميَك لة رِووى دلَم‏دا كرايةوة. تاكو رِآ لة وةسوةسة و ضرثة و خةيالأ و ختوورةكانى شةيتان بطريَت.

شيَوةى طومانةكةش، كة شةيتان هاويشتى، بةم جؤرةى خوارةوة بوو:

وتى:

ئيَوة دةلَيَن قورئان ئيعجازبةخشة و لة ضلَةثؤثةى رِةوانبيَذى‏داية و لة هةموو كاتيَكيش‏دا رِيَنمايى‏ية بؤ هةموو جيهانةكان.. بةلآم ئايا بؤضى ضةند رِووداويَكى جوزئى باس دةكات و بة ضةشنى رِووداوى ميَذوويى دةيانطيَرِيَتةوة و بة جةخت لةسةركردنةوة دووثاتيان دةكاتةوة؟ هةروةها ضى داخوازى ئةوةية كة رِووداويَكى جوزئيى ضةشنى "سةربرِينى مانطايةك" لة ناوةندى طةلـآ وةسفى طرنط‏دا باس بكريَت بة رِادةيةك كة سوورةتةكةش هةر بة ناوى "البقرة"وة ناو بنريَت؟

ثاشان قورئان بة طشتى رِيَنمايى كةسانى ذير و هؤشمةند دةكات و لة زؤر شويَنى‏دا دةفةرموآ: (اَفلا يعقلون‏) واتة كارةكان بؤ ذيرى دةطيَرِيَتةوة.. كةضى رِوودانى سوذدةبردنى مةلائيكةتان بؤ حةزرةتى ئادةم = دروودى لةسةر بيَت = كاريَكى سةرتاثا غةيبى‏ية و هيض رِيَطايةك نى‏ية كة ذيرى بةهؤيةوة ثةيى ثآ ببات، مةطةر بة تةسليم‏بوون و ملكةضى‏يةك كة دواى ئيمانيَكى بةهيَزى دامةزراو مرؤظ بةدةستى بهيَنيَت؟

ثاشان كامةية رِووى "هيدايةت" لةو باسانةى قورئان‏دا كة لة بارةى ضةند حالَةت و دؤخيَكى سروشتيى ئةوتؤوة دةدويَت كة بة "رِيَكةوت" ديَنة رِيَى بةردةكان؟ ئايا بؤضى طرنطى‏يةكى لةرِادةبةدةريان ثآ دةدات؟

ئةمة شيَوةى طومانةكةى شةيتان بوو.

شيَوةى ئةو سةرنجانةش كة ئيلهام كران. ئةمانةى خوارةوة بوون:

سةرنجى يةكةم:

قورئانى "دانا" ضةندين رِووداوى جوزئيى تيَداية. بةلآم لة ثشتى هةموو يةكآ لةو رِووداوانةوة دةستووريَكى هةمةكيى مةزن دانراوة و، ئةو رِووداوة هةندةكىيانةش بؤية باس‏دةكريَن ضونكة بةشيَكن لة ياسايةكى طشتى و شموولـى و هةمةكى.

بؤ نموونة: ئايةتى ثيرؤزى: (وَعلَّمَ آدمَ الأسماءَ كُلَّها) (البقرة:31) رِوونى دةكاتةوة كة فيَركردنى ناوةكان(تعليم الأسماء) يةكيَكة لة موعجيزاتى حةزرةتى ئادةم = دروودى لةسةر بيَت = تاكو توانا و ليَهاتنى ئةو بؤ "جآ‏نشينيى سةر رِووى زةوى" لة بةرضاوى مةلائيكةتان‏دا ئاشكرا بكريَن. جا ئةم رِووداوة هةرضةند هةندةكى‏ية، بةلآم ضمكيَكة لة دةستووريَكى هةمةكى‏دا، كة بريتى‏ية لةوةى:

مرؤظ، كة خاوةنى توانا و ليَهاتنيَكى زةبةندة و طشتى‏ية، لة رِيَى فيَربوونى هونةر و زانستة زؤر و لةذمارةبةدةرةكانةوة، كة سةرجةم بوونةوةران دةطرنةوة و، فيَربوونى ئةو زانيارى‏ية زةبةندانةى كة شموولـى سةرجةم سيفات و كاروبارة ثرِ لة دانستةكانى بةديهيَنةرى بةخشندة دةكةن، توانيى لةم رِىيةوة لة هةلَطرتنى ئةمانةتى هةرة مةزن‏دا ثلةى "باشترين" نةك هةر تةنها بةسةر مةلائيكةت‏دا بةلَكو بةسةر ئاسمانةكان و زةوى و ضياكانيش‏دا بةدةست بهيَنيَت.

هةروةك قورئان باسى خةلافةتى مةعنةويى مرؤظ دةكات لةسةر زةوى‏دا، دةريشىدةخات كة رِووداوى جوزئى و غةيبيى سوذدةبردنى مةلائيكةتان و سوذدةنةبردنى شةيتان بؤ حةزرةتى ئادةم، ضمكى دةستووريَكى بينراوى هةمةكى و يةكجار فراوانة. لة هةمان كاتيش‏دا رِاستى‏يةكى مةزن رِوون دةكاتةوة كة بريتى‏ية لةوةى: قورئان كاتآ باسى طوآ‏رِايةلَيى مةلائيكةت بؤ خودى حةزرةتى ئادةم و خؤ بةطةورةزانين و مل‏نةدانى شةيتانيش بؤ سوذدةبردن دةكات، دةيةوآ خةلَكى تآ‏بطةيةنيَت كة زؤربةى بوونةوةرة ماددى‏يةكان و ئةوانةش كة وةكيل و نويَنةرى رِؤحانيى ئةوانن، تيَكرِا ئامادة و رِام‏كراون بؤ سوودطةياندنى تةواوةتى بة سةرجةم هةست و نةستةكانى مرؤظ و، هةموويان ملكةض و طوآ‏رِايةلَـى مرؤظن.. هةروةها خةلَكى تآ‏دةطةيةنيَت كة تةنها ماددة زيانبةخشةكان و نويَنةر و دانيشتووة ضةثةلَةكانى ئةو ماددة زيانبةخشانةن كة توانا و ليَهاتنى سروشتيى مرؤظ تيَك‏دةدةن و لة رِآ دةيترازيَنن و بةرةو خراثكارى و طومرِايى دةيدةنةبةر. ئةمةش وا لةو ماددانة دةكات كة ببن بة دوذمنى سامناكى مرؤظ و، تةطةرةى طةورة لة رِيَى بةرزبوونةوةى مرؤظ‏دا بةرةو كةمالآت، دادةنيَن.

جا كاتآ كة قورئانى ثيرؤز ئةم طفت‏وطؤية لةطةلأ حةزرةتى ئادةم‏دا = كة تةنها يةك كةسة و رِووداوةكةش جوزئى‏ية = ساز دةكات، لة رِاستى‏دا بةمة طفت‏وطؤيةكى بةرز و بلَندى لةطةلأ سةرانسةرى بوونةوةران و سةرجةمى طرؤى مرؤظ‏دا ساز داوة.

سةرنجى دووهةم:

ئاشكراية كة زةوى‏يةكانى " ميسر" وشك و برنط و رِووتةلَن، ضونكة بةشيَكن لة "بيابانى مةزن". كةضى بةهؤى ثيت و بةرةكةتى رِووبارى نيلةوة طةلـآ داهاتى زؤر بةرهةم دةهيَنن، بة رِادةيةك كة دةلَيَى ئةو زةوى‏ية وشك و برنطانة مةزرايةكن هةميشة داهاتى زؤر بة دانيشتوانى ئةوآ دةبةخشن. لةبةر ئةوة، بوونى ئةم بةهةشتة فراوانة لة تةنيشتى ئةو بيابانة وشكةى كة ثزيسكى ئاطرى لـآ دةبيَتةوة، كاريَكى واى كردووة كة "جووتيارى" و "كشت‏وكالأ" لاى خةلَكى ميسر طةلـآ ثةسةند و مايةى حةزلـآكردن بيَت، بة رِادةيةك كة لة سروشت و هةستيان‏دا رِؤضووة. تةنانةت ئةو حةز و خؤشةويستى‏يةيان بؤ كشت‏وكالأ، جؤرة بةرزى و قودسييةتيَكى بة كشت‏وكالأ و ثاشان بة هؤكارةكانى كشت‏وكالَيش (وةك: طا و مانطا) بةخشيوة. بة ئةندازةيةك كة خةلَكى ميسرى ئةو رِؤذطارة تا رِادةى "ثةرستن" رِيَز و قودسييةتيان بؤ طا و مانطا دانابوو. جا نةوةى ئيسرائيليش كة لةم ناوضةيةدا و لة باوةشى ئةم ذينطة و دةوروبةرةدا طةشةيان كردبوو، هةندآ شتيان لة سروشتى خةلَكى ئةوآ وةرطرتبوو، وةك لة رِووداوى بةناوبانطى "طويَرةكة"كةوة هةستى ثآ دةكريَت.

جا قورئانى ثيرؤز بة باسى سةربرِينى تةنها يةك مانطا تيَمان‏دةطةيةنيَت كة حةزرةتى مووسا = دروودى لةسةر بيَت = بة ثيَغةمبةرايةتى‏يةكةى خؤى ضةمكى "طا ثةرستى"ى سةربرِى. ئةو ضةمكةى كة ئاويَتةى دةمارى نةتةوةكةى بووبوو، بة دريَذايى رِؤذطاريش لة توانا و ليَهاتنيان‏دا ثةرةى سةندبوو.

واتة قورئانى ثيرؤز. بة جؤريَكى ئيعجاز‏بةخش و لة رِيَى باس‏كردنى ئةم رِووداوة هةندةكى‏يةوة، دةستووريَكى هةمةكى و دةرس و ثةنديَكى ثيَويستى "دانايى" دةخاتة رِوو، كة هةموو كةسيَك لة هةموو كاتيَك‏دا ثيَويستى ثيَى دةبيَت.

كةواتة بة طويَرةى ئةمانةى باس‏كران، بؤ خؤت تآ‏بطة لةوةى كة:

ئةو رِووداوة هةندةكىيانةى بة شيَوةى رِووداوى ميَذوويى لة قورئانى ثيرؤزدا باس كراون، هةريةكةيان ضمك و بةشيَكى ضةند دةستووريَكى هةمةكى و طشتين كة ئةو رِووداوانة دةريان‏دةخةن. تةنانةت هةموو رِستةيةكى ئةو حةوت رِستانةى ضيرؤكى حةزرةتى مووسا = دروودى لةسةر بيَت = كة لة قورئان‏دا دووثات بوونةتةوة. دةستووريَكى هةمةكيى مةزنى تيَداية. وةك لة كتيَبى "لوامع"دا رِوونمان كردووةتةوة، طةر حةز دةكةيت سةرى لـآ بدة.

سةرنجى سآ‏هةم:

خواى طةورة دةفةرموآ:

(ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً وَاِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الاَنْهارُ وَاِنَّ مِنها لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ واِنَّ مِنها لَمَا يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ الله وما الله بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ) (البقرة:74).

كاتآ ئةم ئايةتة ثيرؤزانةم دةخويَندةوة، ئةو شةيتانةى كة وةسوةسةى بة دلأدا دةهيَنام، وتى:

باس‏كردنى ضةند حالَةتيَكى سروشتيى بةردى ئاسايى بة جؤريَك كة وا بطةيةنيَت مةسةلةيةكى مةزن بيَت، لة كاتيَك‏دا كة لاى خةلَكى شتيَكى زانراوة، ض مانايةكى تيَداية؟ يان هؤكار و ثةيوةندى لةم باسةدا ضى‏ية؟ ض داخواز و ثيَويستى‏يةك بؤ باسكردنيان هةية؟

يةكسةر، بؤ بةربةستى ئةم طومانة، لة رِيَذنةى قورئانى ثيرؤزةوة ئةم ئيلهامة بؤ دلَم هات:

بةلَآ.. ثةيوةندى و، هؤكار و، داخواز و، ثيَويستى بؤ ئةم باسة هةية. تةنانةت ثةيوةندى‏يةكة هيَندة بةهيَزة و واتاكةش ئةوةندة طةورةية و رِاستى‏يةكةش وةها مةزنة كة مةطةر تةنها: ئيعجاز و ثوختيى قورئانى ثيرؤز و نةرم‏ونيانيى قورئان لة رِيَنمايى‏دا، بتوانيَت تيَطةيشتنى بؤ مرؤظ ئاسان بكات.

ثوختة ليَدوان(الإيجاز) كة يةكيَكة لة بناغة طرنطةكانى ئيعجاز.. هةروةها نةرم ونيانى لة رِيَنمايى‏دا و جوانيى تيَطةياندن، كة يةكيَكن لة نوورةكانى رِيَنمايى قورئانى ثيرؤز، داخوازى ئةوةن: رِاستى‏ية هةمةكى و دةستوورة ناديار و تةماوى‏ية طشتى‏يةكان بة شيَوةيةكى جوزئيى ئةوتؤ باس بكريَن كة لةطةلأ ئولفةت و رِاهاتنى عةوام(طشتيى خةلَكى)دا بطونجيَت كة زؤربةى جةماوةرى قسةبؤكراوى قورئانى ثيرؤزن. هةروةها داخوازى ئةوةن كة تةنها ضةند ضمك و ويَنةيةكى سادة و ساكارى ئةو رِاستى‏ية مةزنانة بؤ بيركردنةوةى سادةى ئةو عةوامانة بخريَنة رِوو. جطة لةمانةش دةبآ ئةو كارسازىيانةى خواى طةورة كة لة ذيَر زةوى‏دا رِوو دةدةن و كارى دةراســاى خواوةندن و ثةردةى رِاهاتن‏ و ئولفةتيان بةسةردا دراوةتةوة، بة شيَوةيةكى كورت و ثوخت باس بكريَن.

جا لةسةر ئةم بناغةية، قورئانى ثيرؤز لةم ئايةتانةدا دةفةرمويَت:

ئةى نةوةى ئيسرائيل و ئةى نةوةى ئادةم! ضى واى لـآ كردوون كة دلآنتان ئةستوور بووة و لة بةرد رِةقتريان لـآ هاتووة؟ خؤ رِةقترينى بةردةكان، كة ضينيَكى طةورةى بةردى رِةق ثيَك‏دةهيَنن لة ذيَر ضينى طلَى طؤى زةوى‏دا، بة تةواوةتى طوآ‏رِايةلَى فةرمانةكانى خواوةندن، ملكةضى تةواوةتيى بةرِآ‏‏كردنى كارةكانى ثةروةردطارن. ضونكة هةروةك "فةرمانةكانى خواوةند" لة ثيَك‏هاتنى درةخت و رِووةكةكان‏دا بة ئاسانى‏يةكى رِةها بةرِآ دةضن، بة هةمان جؤر و هةمان ئاسانى و بةوثةرِى رِيَك‏وثيَكى، فةرمانةكانى خواوةند لةو بةردة رِةق و تةقانةى ذيَر زةويش‏دا بةرِآ دةضن و جآ‏بةجآ دةكريَن. تةنانةت جؤطة و دةمارةكانى ئاوى ذيَر زةوى، بةوثةرِى رِيَك‏وثيَكى و دانايى تةواوةتى و بآ هيض بةرطرى و تةطةرةيةك لة لايةن ئةو بةردانةوة و، بة ضةشنى هاتوضؤى خويَنى ناو دةمارةكانى لةش، كة هيض بةربةست و رِيَطريَكيان لة رِآ‏دا نى‏ية، لة ناوةندى ئةو بةردانةوة بةخورِ ديَن و دةرِؤن[1].

ثاشان بة فةرمانيَكى ثةروةردطارى و بةوثةرِى رِيَك‏وثيَكى، رِةطة باريك و نيانةكان سةوز دةبن و لةناو ئةو بةردة رِةقانةى ذيَر زةوى‏دا جيَى خؤيان دةكةنةوة و بلآو دةبنةوة، بآ ئةوةى هيض رِيَطريَك بيَتة بةردةميان. ئيتر بة ضةشنى ئاسانيى بلآوبوونةوةى لق و ثةلى رِووةك و درةختةكان لة هةوادا، ئةوانيش لةناو ئةو بةردانةدا ئاوا بة ئاسانى بلآودةبنةوة!

جا قورئانى ثيرؤز، بةم ئايةتة مةزنةى خؤى، ثةنجة بؤ رِاستى‏يةكى طةلـآ فراوان رِادةكيَشيَت و رِيَنمايى خةلَكى بؤ لا دةكات و بة هيَما بؤكردن بؤ ئةو رِاستى‏ية، بةم جؤرةى خوارةوة لةطةلأ دلَة رِةقةكان‏دا دةدويَت:

ئةى نةوةى ئيسرائيل و ئةى نةوةى ئادةم! ئةم دلآنة ضين كة لة خؤتان‏دا هةلَتان‏طرتوون؟ لة كاتيَك‏دا كة ئيَوة لة ناوةندى هةذارى و كؤلَةواريى خؤتان‏دا نوقم بوون! ئةمانة ضؤن دلَيَكن كة بة توندى و رِةقى بةرطرى لة فةرمانى خواوةنديَكى هيَندة مةزن دةكةن كة تةنانةت ضينة رِةق و مةزنةكانى بةردةكانيش ملـى بؤ كةض دةكةن و بآ‏طوآ‏يى هيض فةرمانيَكى ناكةن، بةلَكو هةموو يةكيَكى ئةوان لة تاريكستانى ناو زةوى‏دا بةوثةرِى طوآ‏رِايةلَى و ملكةضيى تةواو، ئةركى بةرزى خؤى رِادةثةرِيَنيَت. تةنانةت ئةو بةردانة ئةركى "طةنجينة" و "عةمبار"يان طرتووةتة ئةستؤ سةبارةت بة داخوازى‏يةكانى ذيانى ئةو زيندةوةرانةى كة لةسةر خاكى زةوى‏دا دةذين. بة رِادةيةك ئةو بةردة رِةق و تةقانة لةناو دةستى توانستى دانا و مةزنى خواوةنددا لة نةرمى‏دا وةك ميَوى هةنطوينيان لـآ ديَت و، دةبن بةهؤى ضةند دابةش‏كردنيَكى عادلآنةى ئةوتؤ كة بة حيكمةت ئةنجام دةدريَن.. بطرة ئةو بةردانة لة دةستى ئةو توانستةدا هيَندة نةرم دةبن كة بة ضةشنى ناسكيى سروةى هةوا، بة دةستةوة ديَن و طوآرِايةلَى فةرمان دةبن. بةلَآ، هةموو يةكآ لةو بةردانة هةميشة لة سوذدةيةكى بةردةوام‏داية لة بةردةم مةزنيى توانستى خواوةندى كردطارى‏دا.

هةر خودى ئةم بةديهاتووة رِيَك‏وثيَك و ثرِ لة وردةكارى‏يانةى كة لة رِووى زةوى‏دا دةيانبينين و ئةو كارسازى‏ية خاوةن حيكمةت و ضاوديَرىيانةى خواوةنديش كة بةسةر زةوى‏دا تيَثةرِ دةبن، لة ذيَر زةويش‏دا = بة هةمان جؤر = رِوودةدةن و بةدى‏دةهيَنريَن. تةنانةت حيكمةتى خواوةند و ضاوديَريى ثةروةردطار لةمانةى ذيَر زةوى‏دا طةلـآ سةرسوورِهيَنةرتر دةردةكةويَت و رِيَسا و حيكمةتى زؤر سةير و ناوازةتريان تيَدا دةبينريَت لة ضاو ئةوانةى رِووى زةوى‏دا.

بة وردى سةرنج بدةن! ئةوةتا طةورةترين و رِةقترين بةرد لة بةرامبةر فةرمانة تةكوينى‏يةكانى خواوةندةوة لة نةرم و نيانى‏دا بة ويَنةى مؤميان لـآ ديَت و، هيض بةرطرى و سةختى‏يةك نانويَنن لة ئاست كارمةندةكانى خواوةنددا كة ئاوة ناسك و رِةط و دةمارة ورد و نيان و ئاوريشمى‏يةكانن! بة رِادةيةك كة دةلَيَى هةريةك لةو بةردانة دلَى عاشقيَكن كة تةنها بة ثةنجة لـيَدانى ئةو ناسكؤلآنة كةرت دةبيَت و لةبةر ثيَيان‏دا دةبيَت بة خاك!

هةروةها ئايةتى ثيرؤزى: (واِنَّ منها لَمَا يهبِطُ مِن خشيةِ الله) (البقرة:74) ضمكيَكى رِاستى‏يةكى طةلـآ مةزن دةردةخات. كة بريتى‏ية لةوةى:

ضياكانى سةر رِووى زةوى، كة دواى ئةوةى لة دؤخى شلى‏دا بوون و ثاشان بةستيان و بوون بة ضةند بارستايى‏يةكى مةزنى بةردى رِةق و تةق، تةنها بة ضةند درةوشانةوةيةكى "جةلالييةت"ى خواوةند ورد و خاش دةبن، كة ئةمةش لة شيَوةى بوومةلةرزة و ئالأوطؤرِةكانى لة مةرِ زةوى‏دا دةردةكةون. بة ويَنةى ورد و خاش بوونى ئةو شاخةى كة لةسةر داواكاريى حةزرةتى مووسا بؤ بينينى خواوةندى مةزن، ثةروةردطارى لـآ درةوشايةوة و ورد و خاش بوو.

جا ئةو بةردانة لة سام و مةترسيى دةركةوتنى "درةوشانةوة جةلالـى‏يةكان"ى خواوةنددا، لة لوتكةى ئةو ضيا بةرزانةوة تليَر دةبنةوة و ورد و خاش دةبن. ئنجا هةنديَكيان دةبن بة طلأ و ثاشان رِووةكةكانيان لـآ ثآ‏ دةطات و.. بةشيَكى ديكةشيان لة شيَوةى بةرددا دةميَننةوة و بةرة و شيو و دؤلَةكان تليَر دةبنةوة و دةشت و دةر دةطرنةوة و، ئنجا دانيشتووانى زةويش لة طةلـآ كارى سوودبةخشى وةك دروست‏كردنى خانووبةرةدا بةكاريان دةهيَنن. جطة لةو كاروبار و حيكمةت و سوودة زؤرانةش كة لاى ئيَمة ثةنهانن. كةواتة بةردةكان هةميشة لة سوذدة و طوآرِايةلَيى توانستى خوادان و ملكةضى تةواوةتيى دةستوورةكانى دانستى ثةروةردطارن.

بآطومان دةست‏هةلَطرتنى ئةو بةردانة لة جيَطا بةرزةكانيان لة تاو سام و مةترسىيان لة خواوةند و، نيشتةجآ‏بوونيان بةوثةرِى تةوازوعةوة لة جيَطا نزمةكان‏دا و بوونيان بةهؤى بةرهةم‏هيَنانى طةلـآ سوودى مةزنى جؤراوجؤر، ئةم كارانة هةرطيز بة هةرِةمةكى و بآ‏مةبةست رِوو نادةن و كارى رِيَكةوتى كت‏وكويَر نين. بةلَكو بة كارسازيى ثةروةردطاريَكى بةتواناى دانا ئةنجام دةدريَن كة بة رِيَك‏وثيَكى و دانايى ئةو ئالأوطؤرِةيان بةسةردا دةهيَنيَت، هةرضةند بة رِوالَةت نارِيَك ديار بن.

بةلَطة و شايةتى بآ‏طومانيش لةسةر ئةو سوودانةى كة لة وردوخاش‏ بوونى بةردةكانةوة بةدةست ديَن: كةمالَـى رِيَك‏وثيَكى و جوانيى سنعةتة لةو ثؤشاكانةدا كة دةكريَنةوة بةر ئةو ضيايانةى بةردةكانيان ليَوة تليَر دةبنةوة، كـة بة طولَزارى ناســك و نيان و بةروبوومى جوان‏ و نةخش و نيطارى ناوازة و رِةنطين ئارايشت دراون.

بةم جؤرة، بينيتان كة ضؤن ئةم سآ ئايةتة، لة طؤشةى دانستى خواوةندةوة، طرنطى‏يةكى مةزنيان تيَداية.

* * * ‏

ئيَستاش سةرنج لة نةرم‏ونيانيى رِوونكردنةوةكانى قورئانى ثيرؤز و ئيعجازى رِةوانبيَذى‏ية بةرزةكةى بدةن، با بزانن كة ضؤن لةم رِآ‏يةوة مرؤظ بؤ سآ رِووداوى تر بيَدار دةكاتةوة، تاكو بؤ كةسانى ذير ببيَت بة مايةى دةرس و ثةند وةرطرتن و لة هةمان كاتيش‏دا = لةم رِآ‏يةوة = سةرزةنشتيَكى سةختيان دةكات.

بؤ نموونة: هةروةك لة برِطةى دووهةم‏دا واتة: (واِنَّ منها لَمَا يشَّقَّقُ فيَخرُجُ مِنه الماء) ئاماذة بؤ ئةو بةردة دةكات كة لة ذيَر ليَدانى عةساكةى حةزرةتى مووسادا = دروودى لةسةر بيَت = بةوثةرِى شةوق و تاسةمةندى‏يةوة لةت بوو و دوازدة كانيى ئاوى لـآ هةلَقولآ، لة هةمان كاتيش‏دا ئةم واتايةى خوارةوة بة زةينى مرؤظ‏دا دةهيَنيَت و دةفةرموآ:

ئةى نةوةى ئيسرائيل! بةردة مةزنةكان لةبةر تةنها يةك موعجيزةى حةزرةتى مووسا = دروودى لةسةر بيَت = ورد و خاش و نةرم دةبن لة سام و شكؤى ئةو موعجيزةيةدا.. يان لة خؤشحالَـى‏دا بؤ ئةو موعجيزةية وةك لافاو فرميَسك هةلَدةرِيَذن! ئةدى بؤضى ئيَوة بةرامبةر بةو هةموو موعجيزاتةى حةزرةتى مووسا ثشت هةلأدةكةن و ضاوتان فرميَسك هةلَنارِيَذيَت؟ بةلَكو ضاوةكانتان فرميَسكى تيَدا دةبةستيَت و دلآنيشتان لة بةرامبةر ئةم موعجيزاتانةوة بة رِةق و تةقى دةميَننةوة و نةرم نابن؟!

بة برِطةى سآ‏هةميش، واتة: (وَاِنَّ منها لَمَا يَهْبِطُ مِن خشيةِ الله) ئةو رِووداوة مةزنة ياد دةخاتةوة كة لة دةمى موناجاتى حةزرةتى مووسـادا = دروودى لة سـةر بيَت = لة "طوورى سيناْ " رِووى‏ دا، كة بريتى‏ية لةو درةوشانةوة خوايى‏ية هةرةمةزنةى كة لة ضياكة دةركةوت‏و، وردوخاشى كرد و لة سام و شكؤى خواوةنددا بة هةموو لايةك‏دا بلآوى كردةوة. جا هةروةك ئةم برِطةية ئةم رِووداوة دةهيَنيَتةوة ياد، لة هةمان كات‏دا رِيَنماييش بؤ واتايةكى وةك ئةمةى خوارةوة دةكات:

ئةى قةومةكةى مووسا! بؤضى لة خوا ناترسن و ئاورِ لة سام و شكؤى ئةو نادةنةوة؟ ئةوةتا ضيا طةردن كةشةكان، كة لة بةردى رِةق ثيَك هاتوون، لة تاو مةترسى و سام و شكؤى ئةودا هةثروون هةثروون دةبن و بةم لا و ئةولادا بلآو دةبنةوة. ئنجا لةو كاتةدا كة دةبينن خواوةند ثةيمانى لـآ وةرطرتن كة "ضياى طوور"تان بةسةردا بةرز بكاتةوة، هاودةم لةطةلأ ضاوثآ‏كةوتن و ئاطاداريتان بة لةت‏بوونى ئةو ضياية لة رِووداوة مةزنةكةى داواكاريى بينينى خواى طةورةدا. ئيتر ضؤن ثرِكيَشى دةكةن و لة ترسى خواى طةورة لةرزتان لـآ نايةت و دلَتان ئاوا رِةق و ئةستوور دةردةضيَت؟

هةروةها لة برِطةى يةكةميش‏دا واتة: (واِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الاَنْهارُ) ضةند رِووباريَكى وةك نيل و ديجلة و فوراتيان بة ئاماذة بؤكردن ياد دةخاتةوة كة لة ناو ضياكانةوة هةلَدةقولَيَن و، لة هةمان كاتيش‏دا مرؤظ تآدةطةيةنيَت كة ئةو بةردانة تا ضةندة طوآرِايةلَيى ئيعجازبةخش و ملكةض‏بوونى دةراسايان بةرامبةر فةرمانة تةكوينى‏يةكان بةدةست هيَناوة و تا ضةندةش رِام و ذيَربار و فةرمانبةردارى ئةو فةرمانانةن. جا ئةم برِطةية، بةم فيَركردنة، ئةم واتايةى خوارةوة بة دلآنى بيَدار دةبةخشيَت:

هةرطيز ناطونجآ ئةم ضيا سةخت و زةبةلاحانة سةرضاوةى رِاستةقينةى ئةم ضةشنة رِووبارة مةزنانة بن. ضونكة ئةطةر بارستايى تةواوى ئةم ضيايانة ثرِ بن لة ئاو، واتة طةر ضياكان حةوزى قووضةكيى ئةو رِووبارانة بن، ئةوا هةر بةشى لةبةررِؤيشتنى تةنها ضةند مانطيَكى ئةو رِووبارانة دةكةن، كة بة خورِى و بةردةوامى ئاويان لةبةر دةرِوات. جطة لةوةش ئةو بارانانةى كة لة يةك مةتر زياتر لة ناخى طلأدا رِؤناضن، هةرطيز نابن بة دةرامةتيَكى سةروزيادى ئةو لةبةررِؤيشتنة بةردةوام و زؤرةى رِووبارةكان!

بةو واتايةى كة هةلَقولآنى ئةو رِووبارانة كاريَكى "ئاسايى و سروشتى" يان "رِيَكةوت و هةرِةمةكى" نى‏ية، بةلَكو بةديهيَنةرى مةزن تةنها لة طةنجينةى غةيبةوة بة لافاو هةلَيان‏دةقولَيَنيَت و بة ضةشنيَكى دةراسا و بةخورِ دةيانخاتةرِآ.

ئاماذةى رِيوايةتى فةرموودةيةكى ثيرؤز ئةم واتاية دةطةيةنيَت كة: هةريةك لةو سآ رِووبارة، لة بةهةشتةوة بة هةميشةيى ضةند دلَؤثيَكيان بةسةردا دةضؤرِيَت، بؤية بةثيت و موبارةكن. لة رِيوايةتيَكى تردا هاتووة كة سةرضاوةى ئةم سآ رِووبارة لة بةهةشت‏داية[2]. حةقيقةتى ئةو رِيوايةتة بريتى‏ية لةوةى كة:

هؤكارة ماددى‏يةكان بةشى ئةوة ناكةن كة بتوانن ئةم رِووبارانة بتةقيَننةوة و ئاوا بة زؤرى ئاويان لـآ هةلَبقولَيَنن. كةواتة دةبآ سةرضاوةكانيان لة جيهانى غةيب‏دا بيَت و لة طةنجينةى ميهرةبانى‏يةكى غةيبى‏يةوة هةلَبقولَيَن، بؤية دةرامةت و لةبةر رِؤيشتنيان هةميشة هاوسةنط و بةردةوامة.

بةم جؤرة، قورئانى ثيرؤز دةرسيَكى رِةوان دةلَيَتةوة و، بؤ ئةم واتايةى خوارةوةش بيَداريان دةكاتةوة:

ئةى نةوةى ئيسرائيل و ئةى نةوةى ئادةم! ئيَوة بة دلَرِةقيتان سةرثيَضى لة فةرمانةكانى ثةروةردطاريَكى مةزن دةكةن و، بةهؤى بآئاطايى شتان لةو ثةروةردطارة، ضاوةكانتان لة ئاستى ناسينى ئةو نوورة نةخش‏و‏نيطاركيَشةدا دةنووقيَنن كة زةويى وشك و برنطى ميسرى طؤرِى بة بةهةشتيَكى فراوان و، رِووبارى مةزن و موبارةكى نيل و رِووبارةكانى ترى هاوضةشنى ئةويشى لة دةمى ضةند بةرديَكى رِةقى ئاسايى‏يةوة هةلَقولآندووة و، بةمةش موعجيزاتى توانست و، شايةتى بةهيَزى بة قةدةر توانا و هيَزى ئةو رِووبارة مةزنانة و، بةلَطةى رِووناكى بة ئةندازةى رِيَذنةى ئةو رِووبارانة، لةسةر "يةكتايى" خؤى دةرخستووة. ئيتر خواوةند ئةو بةلَطة و شايةتىيانة لةناو دلَى بوونةوةران‏دا دادةنيَت و، بة ميَشكى طؤى زةوىيان دةسثيَريَت و، بة ويَنةى لافاو لة دلأ و ذيريى طرؤى جيننى و ئادةميزاد‏دا رِؤيان دةكات! ثاشان خواوةند وا لةو بةردة رِةق و بآ‏هةست و نةستانة[3] دةكات كة موعجيزاتى توانستى ئةو بنويَنن، بة رِادةيةك كة ئةو بةردانة بة ويَنةى ئةوةى كة رِووناكيى خؤر دةبيَت بة بةلَطة لةسةر "خؤر"، ئةوانيش ئاوا دةبن بة بةلَطة لةسةر بةديهيَنةرى مةزنيان. ئةدى ئيَوة ضؤن ئةو بةلَطانة نابينن و لة ئاستى‏ بينينى نوورى ئةودا ضاوةكانتان كويَر و نابينا بووة؟

* * *

برِوانة ضؤن ئةم سآ رِاستى‏ية ثؤشاكى جوان و رِةنطينى رِةوانبيَذىيان ثؤشيوة و، بة وردى سةرنج لة بةلاغةتى رِيَنمايى ئةم ئايةتانة بدة، با رِادةى رِةقى و ئةستووريى ئةو دلآنةت بؤ دةربكةويَت كة بة سام و هةيبةتةوة لة بةردةم ئةو رِيَنمايى‏ية رِةوانةدا وردوخاش نابن!

جا ئةطةر هةر لة سةرةتاوة تا كؤتايى لةم وتةية تآ‏طةيشتبيت، ئةوا فةرموو بريسكانةوةى ئيعجاز ببينة لة شيَوازى رِيَنمايى قورئان‏دا و، ئنجا سوثاسى ثةروةردطارى مةزنى خؤتى لةسةر بكة.

(سبحانكَ لا عِلمَ لنا إلاّ ما علَّمْتَنا إنَّكَ أنتَ العليم الحكيم).

اللهم فهمنا أسرار القرآن كما تحب وترضى ووفقنا لخدمته.. آمين برحمتك يا أرحم الراحمين.

اللهم صلِّ وسلِّم علـى مَنْ أُنزلَ عليه القرآن الحكيم وعلـى آله وصحبه أجمعين.



[1]  بةلَآ، بةردى بناغةى كؤشكى طةرِؤك و بةسام و شكؤى "زةوى" ئةو ضينة بةردانةية. ضونكة بةديهيَنةرى مةزن سآ ئةركى مةزنى بةو ضينة سثاردووة. تةنها قورئانى ثيرؤزيش شايانى ئةوةية كة ئةو سآ ئةرك و كارمةندىيانة رِوون بكاتةوة.

كارمةنديى يةكةم: ئةركى ثةروةردةكردن و ثآ‏طةياندنى "طلأ"ة لة باوةشى‏دا بةهؤى توانستى خواوةندةوة، كة ثاشان بة توانستى ثةروةردطار ئةو طلَةش ئةركى دايكايةتى بؤ رِووةكةكان دةطريَتة ئةستؤ.

كارمةنديى دووهةم: بواردان بة هاتوضؤى ئاو = بة شيَوةيةكى رِيَك‏وثيَك = لة جةستةى طؤى زةوى‏دا. كة كت‏ومت وةكو هاتوضؤى خويَن واية لة لةشى مرؤظ‏دا.

كارمةنديى سروشتيى سآ‏هةم: ئةركى عةمباركردنى رِووبار و كانياوةكانة = ض لةسةر ثشتى زةوى‏دا ض لة شيَوةى بةردةوام‏كردنى ئةو رِووبار و كانياوانة = بةثيَى ثيَوةريَكى وردى رِيَك‏وثيَك.

بةلَآ، بةردةكان، بة هةموو هيَزيَكيان و ثرِ بة دةميان، بةو ئاوة ذيان‏بةخشةى كة لة دةميانةوة هةلَدةقولَيَت، بةلَطةكانى "يةكتايى" لةسةر زةوى‏دا ثةخش‏ دةكةن و لة رِووى‏دا دةينةخشيَنن. (دانةر)

[2]  عن أبـي هريرة رضى الله عنه: قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم : "سَيْحان وجَيْحان والفرات والنيل كلٌّ من أنـهار الجنة" رواه مسلم كتاب الجنة: 26 وأورد الخطيب البغدادي: "ليس من الجنة في الأرض شئ إلاّ ثلاثة أشياء: غرس العجوة والحجر وأوراق تنـزل في الفرات كل يوم بركة من الجنة". هةروةها برِوانة: فيض القدير: 5/381. (وةرطيَرِ)

[3]  رِووبارى "نيل" لة "جبل القمر"ةوة هةلَدةقولَيَت و، طرنطترين جؤطةى ثيَكهيَنةرى رِووبارى "ديجلة"ش لة ئةشكةوتى بةرديَكةوة هةلَدةقولَيَت كة دةكةويَتة ناوضةى "موكس"ى سةر بة ثاريَزطاى "وان" و، طةورةترين جؤطةى ثيَكهيَنةرى رِووبارى "فورات"يش لة ذيَر ضيايةكةوة هةلَدةقولَيَت كة دةكةويَتة بةرى "ديادين". جا لةبةر ئةوةى بة رِاستى ضياكان لة بنةرِةت‏دا لة ماددةيةكى شل ثيَك‏هاتوون، ثاشان ئةو ماددةية بةستوويةتى و بةرديان لـآ دروست بووة، وةك لة زانستة نوآ‏يةكان‏دا ضةسثاوة و ئةو ذيكرة نةبةوى‏ية‏ش دةبآ بة بةلَطة لةسةرى كة دةفةرموآ: "سبحانَ مَنْ بَسَطَ الأرضَ علـى ماءٍ جمد" ئةوا ئةمانة دةبن بة بةلَطةى بآطومان لةسةر ئةوةى كة بنةرِةتى دروست‏بوونى زةوى بةم جؤرةى خوارةوة بووة:

ماددةيةكى هاوضةشنى ئاو، بة فةرمانى خواوةند بةستوويةتى و بووة بة بةرد. ئنجا ئةو بةردةش بة فةرمانى خواى طةورة بووة بة طلَ. ضونكة وشةى "الأرض" كة لة ذيكرةكةدا هاتووة، مةبةست ثيَى طلَة. بةو واتايةى كة ئةو ئاوة (واتة ئةو ماددة شلةمةنى‏ية) لة ثيَش‏دا نةرم و شل بووة و نةطونجاوة هيض شتيَكى لةسةر رِاطير بكريَت. ثاشان بةرديش لة خؤى‏دا رِةق و تةقة و ض سووديَكى لـآ وةرناطيريَت. بؤية خواوةندى داناى ميهرةبان طلَى بةسةر بةرددا رِاخست تاكو ببيَت بة نيشتةجيَى زيندةوةران. (دانةر)