بسم الله الرحـمن الرحيم
(وَإذْ قُلْنا لِلْملـئِكَةِ اسْجُدُوا
لآدَمَ فَسَجَدُوا اِلاّ إبْليسَ) (البقرة:34).
(إنَّ الله يَأمُرُكُمْ اَنْ تَذْبَحُوا
بَقَرَةً)
(البقرة:67).
(ثُمَّ قَسَتْ
قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ قَسْوَةً)(البقرة:74).
رِؤذيَكيان ئةم ئايةتة ثيرؤزانةم دةخويَندةوة.
يةكسةر لة رِيَذنةى نوورى قورئانى ثيرؤزةوةو لة نيَوان "سآ سةرنج"دا
ئيلهاميَك لة رِووى دلَمدا كرايةوة. تاكو رِآ لة وةسوةسة و ضرثة و خةيالأ و
ختوورةكانى شةيتان بطريَت.
شيَوةى
طومانةكةش، كة شةيتان هاويشتى، بةم جؤرةى خوارةوة بوو:
وتى:
ئيَوة
دةلَيَن قورئان ئيعجازبةخشة و لة ضلَةثؤثةى رِةوانبيَذىداية و لة هةموو
كاتيَكيشدا رِيَنمايىية بؤ هةموو جيهانةكان.. بةلآم ئايا بؤضى ضةند رِووداويَكى
جوزئى باس دةكات و بة ضةشنى رِووداوى ميَذوويى دةيانطيَرِيَتةوة و بة جةخت
لةسةركردنةوة دووثاتيان دةكاتةوة؟ هةروةها ضى داخوازى ئةوةية كة رِووداويَكى
جوزئيى ضةشنى "سةربرِينى مانطايةك" لة ناوةندى طةلـآ وةسفى طرنطدا باس
بكريَت بة رِادةيةك كة سوورةتةكةش هةر بة ناوى "البقرة"وة ناو
بنريَت؟
ثاشان
قورئان بة طشتى رِيَنمايى كةسانى ذير و هؤشمةند دةكات و لة زؤر شويَنىدا
دةفةرموآ: (اَفلا يعقلون) واتة
كارةكان بؤ ذيرى دةطيَرِيَتةوة.. كةضى رِوودانى سوذدةبردنى مةلائيكةتان بؤ حةزرةتى
ئادةم = دروودى لةسةر بيَت = كاريَكى سةرتاثا غةيبىية و هيض رِيَطايةك نىية كة
ذيرى بةهؤيةوة ثةيى ثآ ببات، مةطةر بة تةسليمبوون و ملكةضىيةك كة دواى ئيمانيَكى
بةهيَزى دامةزراو مرؤظ بةدةستى بهيَنيَت؟
ثاشان
كامةية رِووى "هيدايةت" لةو باسانةى قورئاندا كة لة بارةى ضةند حالَةت
و دؤخيَكى سروشتيى ئةوتؤوة دةدويَت كة بة "رِيَكةوت" ديَنة رِيَى
بةردةكان؟ ئايا بؤضى طرنطىيةكى لةرِادةبةدةريان ثآ دةدات؟
ئةمة
شيَوةى طومانةكةى شةيتان بوو.
شيَوةى
ئةو سةرنجانةش كة ئيلهام كران. ئةمانةى خوارةوة بوون:
سةرنجى يةكةم:
قورئانى
"دانا" ضةندين رِووداوى جوزئيى تيَداية. بةلآم لة ثشتى هةموو يةكآ لةو
رِووداوانةوة دةستووريَكى هةمةكيى مةزن دانراوة و، ئةو رِووداوة هةندةكىيانةش بؤية
باسدةكريَن ضونكة بةشيَكن لة ياسايةكى طشتى و شموولـى و هةمةكى.
بؤ
نموونة: ئايةتى ثيرؤزى: (وَعلَّمَ آدمَ الأسماءَ كُلَّها) (البقرة:31) رِوونى
دةكاتةوة كة فيَركردنى ناوةكان(تعليم الأسماء) يةكيَكة لة موعجيزاتى
حةزرةتى ئادةم = دروودى لةسةر بيَت = تاكو توانا و ليَهاتنى ئةو بؤ
"جآنشينيى سةر رِووى زةوى" لة بةرضاوى مةلائيكةتاندا ئاشكرا بكريَن.
جا ئةم رِووداوة هةرضةند هةندةكىية، بةلآم ضمكيَكة لة دةستووريَكى هةمةكىدا، كة
بريتىية لةوةى:
مرؤظ،
كة خاوةنى توانا و ليَهاتنيَكى زةبةندة و طشتىية، لة رِيَى فيَربوونى هونةر و
زانستة زؤر و لةذمارةبةدةرةكانةوة، كة سةرجةم بوونةوةران دةطرنةوة و، فيَربوونى
ئةو زانيارىية زةبةندانةى كة شموولـى سةرجةم سيفات و كاروبارة ثرِ لة دانستةكانى
بةديهيَنةرى بةخشندة دةكةن، توانيى لةم رِىيةوة لة هةلَطرتنى ئةمانةتى هةرة
مةزندا ثلةى "باشترين" نةك هةر تةنها بةسةر مةلائيكةتدا بةلَكو بةسةر
ئاسمانةكان و زةوى و ضياكانيشدا بةدةست بهيَنيَت.
هةروةك
قورئان باسى خةلافةتى مةعنةويى مرؤظ دةكات لةسةر زةوىدا، دةريشىدةخات كة رِووداوى
جوزئى و غةيبيى سوذدةبردنى مةلائيكةتان و سوذدةنةبردنى شةيتان بؤ حةزرةتى ئادةم،
ضمكى دةستووريَكى بينراوى هةمةكى و يةكجار فراوانة. لة هةمان كاتيشدا رِاستىيةكى
مةزن رِوون دةكاتةوة كة بريتىية لةوةى: قورئان كاتآ باسى طوآرِايةلَيى مةلائيكةت
بؤ خودى حةزرةتى ئادةم و خؤ بةطةورةزانين و ملنةدانى شةيتانيش بؤ سوذدةبردن
دةكات، دةيةوآ خةلَكى تآبطةيةنيَت كة زؤربةى بوونةوةرة ماددىيةكان و ئةوانةش كة
وةكيل و نويَنةرى رِؤحانيى ئةوانن، تيَكرِا ئامادة و رِامكراون بؤ سوودطةياندنى
تةواوةتى بة سةرجةم هةست و نةستةكانى مرؤظ و، هةموويان ملكةض و طوآرِايةلَـى
مرؤظن.. هةروةها خةلَكى تآدةطةيةنيَت كة تةنها ماددة زيانبةخشةكان و نويَنةر و
دانيشتووة ضةثةلَةكانى ئةو ماددة زيانبةخشانةن كة توانا و ليَهاتنى سروشتيى مرؤظ
تيَكدةدةن و لة رِآ دةيترازيَنن و بةرةو خراثكارى و طومرِايى دةيدةنةبةر. ئةمةش
وا لةو ماددانة دةكات كة ببن بة دوذمنى سامناكى مرؤظ و، تةطةرةى طةورة لة رِيَى
بةرزبوونةوةى مرؤظدا بةرةو كةمالآت، دادةنيَن.
جا
كاتآ كة قورئانى ثيرؤز ئةم طفتوطؤية لةطةلأ حةزرةتى ئادةمدا = كة تةنها يةك كةسة
و رِووداوةكةش جوزئىية = ساز دةكات، لة رِاستىدا بةمة طفتوطؤيةكى بةرز و بلَندى
لةطةلأ سةرانسةرى بوونةوةران و سةرجةمى طرؤى مرؤظدا ساز داوة.
سةرنجى دووهةم:
ئاشكراية
كة زةوىيةكانى " ميسر" وشك و برنط و رِووتةلَن، ضونكة بةشيَكن لة
"بيابانى مةزن". كةضى بةهؤى ثيت و بةرةكةتى رِووبارى نيلةوة طةلـآ
داهاتى زؤر بةرهةم دةهيَنن، بة رِادةيةك كة دةلَيَى ئةو زةوىية وشك و برنطانة
مةزرايةكن هةميشة داهاتى زؤر بة دانيشتوانى ئةوآ دةبةخشن. لةبةر ئةوة، بوونى ئةم
بةهةشتة فراوانة لة تةنيشتى ئةو بيابانة وشكةى كة ثزيسكى ئاطرى لـآ دةبيَتةوة،
كاريَكى واى كردووة كة "جووتيارى" و "كشتوكالأ" لاى خةلَكى
ميسر طةلـآ ثةسةند و مايةى حةزلـآكردن بيَت، بة رِادةيةك كة لة سروشت و هةستياندا
رِؤضووة. تةنانةت ئةو حةز و خؤشةويستىيةيان بؤ كشتوكالأ، جؤرة بةرزى و قودسييةتيَكى
بة كشتوكالأ و ثاشان بة هؤكارةكانى كشتوكالَيش (وةك: طا و مانطا) بةخشيوة. بة
ئةندازةيةك كة خةلَكى ميسرى ئةو رِؤذطارة تا رِادةى "ثةرستن" رِيَز و
قودسييةتيان بؤ طا و مانطا دانابوو. جا نةوةى ئيسرائيليش كة لةم ناوضةيةدا و لة
باوةشى ئةم ذينطة و دةوروبةرةدا طةشةيان كردبوو، هةندآ شتيان لة سروشتى خةلَكى
ئةوآ وةرطرتبوو، وةك لة رِووداوى بةناوبانطى "طويَرةكة"كةوة هةستى ثآ
دةكريَت.
جا
قورئانى ثيرؤز بة باسى سةربرِينى تةنها يةك مانطا تيَماندةطةيةنيَت كة حةزرةتى
مووسا = دروودى لةسةر بيَت = بة ثيَغةمبةرايةتىيةكةى خؤى ضةمكى "طا
ثةرستى"ى سةربرِى. ئةو ضةمكةى كة ئاويَتةى دةمارى نةتةوةكةى بووبوو، بة
دريَذايى رِؤذطاريش لة توانا و ليَهاتنياندا ثةرةى سةندبوو.
واتة
قورئانى ثيرؤز. بة جؤريَكى ئيعجازبةخش و لة رِيَى باسكردنى ئةم رِووداوة
هةندةكىيةوة، دةستووريَكى هةمةكى و دةرس و ثةنديَكى ثيَويستى "دانايى"
دةخاتة رِوو، كة هةموو كةسيَك لة هةموو كاتيَكدا ثيَويستى ثيَى دةبيَت.
كةواتة
بة طويَرةى ئةمانةى باسكران، بؤ خؤت تآبطة لةوةى كة:
ئةو
رِووداوة هةندةكىيانةى بة شيَوةى رِووداوى ميَذوويى لة قورئانى ثيرؤزدا باس كراون،
هةريةكةيان ضمك و بةشيَكى ضةند دةستووريَكى هةمةكى و طشتين كة ئةو رِووداوانة
دةرياندةخةن. تةنانةت هةموو رِستةيةكى ئةو حةوت رِستانةى ضيرؤكى حةزرةتى مووسا =
دروودى لةسةر بيَت = كة لة قورئاندا دووثات بوونةتةوة. دةستووريَكى هةمةكيى مةزنى
تيَداية. وةك لة كتيَبى "لوامع"دا رِوونمان كردووةتةوة، طةر حةز دةكةيت
سةرى لـآ بدة.
سةرنجى سآهةم:
خواى
طةورة دةفةرموآ:
(ثُمَّ
قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ اَوْ اَشَدُّ
قَسْوَةً وَاِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الاَنْهارُ وَاِنَّ
مِنها لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ واِنَّ مِنها لَمَا يَهْبِطُ
مِنْ خَشْيَةِ الله وما الله بِغافِلٍ عَمّا تَعْمَلُونَ) (البقرة:74).
كاتآ
ئةم ئايةتة ثيرؤزانةم دةخويَندةوة، ئةو شةيتانةى كة وةسوةسةى بة دلأدا دةهيَنام،
وتى:
باسكردنى
ضةند حالَةتيَكى سروشتيى بةردى ئاسايى بة جؤريَك كة وا بطةيةنيَت مةسةلةيةكى مةزن
بيَت، لة كاتيَكدا كة لاى خةلَكى شتيَكى زانراوة، ض مانايةكى تيَداية؟ يان هؤكار
و ثةيوةندى لةم باسةدا ضىية؟ ض داخواز و ثيَويستىيةك بؤ باسكردنيان هةية؟
يةكسةر،
بؤ بةربةستى ئةم طومانة، لة رِيَذنةى قورئانى ثيرؤزةوة ئةم ئيلهامة بؤ دلَم هات:
بةلَآ..
ثةيوةندى و، هؤكار و، داخواز و، ثيَويستى بؤ ئةم باسة هةية. تةنانةت ثةيوةندىيةكة
هيَندة بةهيَزة و واتاكةش ئةوةندة طةورةية و رِاستىيةكةش وةها مةزنة كة مةطةر
تةنها: ئيعجاز و ثوختيى قورئانى ثيرؤز و نةرمونيانيى قورئان لة رِيَنمايىدا،
بتوانيَت تيَطةيشتنى بؤ مرؤظ ئاسان بكات.
ثوختة
ليَدوان(الإيجاز) كة يةكيَكة
لة بناغة طرنطةكانى ئيعجاز.. هةروةها نةرم ونيانى لة رِيَنمايىدا و جوانيى
تيَطةياندن، كة يةكيَكن لة نوورةكانى رِيَنمايى قورئانى ثيرؤز، داخوازى ئةوةن:
رِاستىية هةمةكى و دةستوورة ناديار و تةماوىية طشتىيةكان بة شيَوةيةكى جوزئيى
ئةوتؤ باس بكريَن كة لةطةلأ ئولفةت و رِاهاتنى عةوام(طشتيى خةلَكى)دا بطونجيَت كة
زؤربةى جةماوةرى قسةبؤكراوى قورئانى ثيرؤزن. هةروةها داخوازى ئةوةن كة تةنها ضةند
ضمك و ويَنةيةكى سادة و ساكارى ئةو رِاستىية مةزنانة بؤ بيركردنةوةى سادةى ئةو
عةوامانة بخريَنة رِوو. جطة لةمانةش دةبآ ئةو كارسازىيانةى خواى طةورة كة لة ذيَر
زةوىدا رِوو دةدةن و كارى دةراســاى خواوةندن و ثةردةى رِاهاتن و ئولفةتيان
بةسةردا دراوةتةوة، بة شيَوةيةكى كورت و ثوخت باس بكريَن.
جا
لةسةر ئةم بناغةية، قورئانى ثيرؤز لةم ئايةتانةدا دةفةرمويَت:
ئةى
نةوةى ئيسرائيل و ئةى نةوةى ئادةم! ضى واى لـآ كردوون كة دلآنتان ئةستوور بووة و
لة بةرد رِةقتريان لـآ هاتووة؟ خؤ رِةقترينى بةردةكان، كة ضينيَكى طةورةى بةردى
رِةق ثيَكدةهيَنن لة ذيَر ضينى طلَى طؤى زةوىدا، بة تةواوةتى طوآرِايةلَى
فةرمانةكانى خواوةندن، ملكةضى تةواوةتيى بةرِآكردنى كارةكانى ثةروةردطارن. ضونكة
هةروةك "فةرمانةكانى خواوةند" لة ثيَكهاتنى درةخت و رِووةكةكاندا بة
ئاسانىيةكى رِةها بةرِآ دةضن، بة هةمان جؤر و هةمان ئاسانى و بةوثةرِى
رِيَكوثيَكى، فةرمانةكانى خواوةند لةو بةردة رِةق و تةقانةى ذيَر زةويشدا بةرِآ
دةضن و جآبةجآ دةكريَن. تةنانةت جؤطة و دةمارةكانى ئاوى ذيَر زةوى، بةوثةرِى
رِيَكوثيَكى و دانايى تةواوةتى و بآ هيض بةرطرى و تةطةرةيةك لة لايةن ئةو
بةردانةوة و، بة ضةشنى هاتوضؤى خويَنى ناو دةمارةكانى لةش، كة هيض بةربةست و
رِيَطريَكيان لة رِآدا نىية، لة ناوةندى ئةو بةردانةوة بةخورِ ديَن و دةرِؤن[1].
ثاشان بة فةرمانيَكى ثةروةردطارى و بةوثةرِى
رِيَكوثيَكى، رِةطة باريك و نيانةكان سةوز دةبن و لةناو ئةو بةردة رِةقانةى ذيَر
زةوىدا جيَى خؤيان دةكةنةوة و بلآو دةبنةوة، بآ ئةوةى هيض رِيَطريَك بيَتة
بةردةميان. ئيتر بة ضةشنى ئاسانيى بلآوبوونةوةى لق و ثةلى رِووةك و درةختةكان لة
هةوادا، ئةوانيش لةناو ئةو بةردانةدا ئاوا بة ئاسانى بلآودةبنةوة!
جا
قورئانى ثيرؤز، بةم ئايةتة مةزنةى خؤى، ثةنجة بؤ رِاستىيةكى طةلـآ فراوان
رِادةكيَشيَت و رِيَنمايى خةلَكى بؤ لا دةكات و بة هيَما بؤكردن بؤ ئةو رِاستىية،
بةم جؤرةى خوارةوة لةطةلأ دلَة رِةقةكاندا دةدويَت:
ئةى
نةوةى ئيسرائيل و ئةى نةوةى ئادةم! ئةم دلآنة ضين كة لة خؤتاندا هةلَتانطرتوون؟
لة كاتيَكدا كة ئيَوة لة ناوةندى هةذارى و كؤلَةواريى خؤتاندا نوقم بوون! ئةمانة
ضؤن دلَيَكن كة بة توندى و رِةقى بةرطرى لة فةرمانى خواوةنديَكى هيَندة مةزن دةكةن
كة تةنانةت ضينة رِةق و مةزنةكانى بةردةكانيش ملـى بؤ كةض دةكةن و بآطوآيى هيض
فةرمانيَكى ناكةن، بةلَكو هةموو يةكيَكى ئةوان لة تاريكستانى ناو زةوىدا بةوثةرِى
طوآرِايةلَى و ملكةضيى تةواو، ئةركى بةرزى خؤى رِادةثةرِيَنيَت. تةنانةت ئةو
بةردانة ئةركى "طةنجينة" و "عةمبار"يان طرتووةتة ئةستؤ
سةبارةت بة داخوازىيةكانى ذيانى ئةو زيندةوةرانةى كة لةسةر خاكى زةوىدا دةذين.
بة رِادةيةك ئةو بةردة رِةق و تةقانة لةناو دةستى توانستى دانا و مةزنى خواوةنددا
لة نةرمىدا وةك ميَوى هةنطوينيان لـآ ديَت و، دةبن بةهؤى ضةند دابةشكردنيَكى
عادلآنةى ئةوتؤ كة بة حيكمةت ئةنجام دةدريَن.. بطرة ئةو بةردانة لة دةستى ئةو
توانستةدا هيَندة نةرم دةبن كة بة ضةشنى ناسكيى سروةى هةوا، بة دةستةوة ديَن و
طوآرِايةلَى فةرمان دةبن. بةلَآ، هةموو يةكآ لةو بةردانة هةميشة لة سوذدةيةكى
بةردةوامداية لة بةردةم مةزنيى توانستى خواوةندى كردطارىدا.
هةر
خودى ئةم بةديهاتووة رِيَكوثيَك و ثرِ لة وردةكارىيانةى كة لة رِووى زةوىدا
دةيانبينين و ئةو كارسازىية خاوةن حيكمةت و ضاوديَرىيانةى خواوةنديش كة بةسةر
زةوىدا تيَثةرِ دةبن، لة ذيَر زةويشدا = بة هةمان جؤر = رِوودةدةن و
بةدىدةهيَنريَن. تةنانةت حيكمةتى خواوةند و ضاوديَريى ثةروةردطار لةمانةى ذيَر
زةوىدا طةلـآ سةرسوورِهيَنةرتر دةردةكةويَت و رِيَسا و حيكمةتى زؤر سةير و
ناوازةتريان تيَدا دةبينريَت لة ضاو ئةوانةى رِووى زةوىدا.
بة
وردى سةرنج بدةن! ئةوةتا طةورةترين و رِةقترين بةرد لة بةرامبةر فةرمانة
تةكوينىيةكانى خواوةندةوة لة نةرم و نيانىدا بة ويَنةى مؤميان لـآ ديَت و، هيض
بةرطرى و سةختىيةك نانويَنن لة ئاست كارمةندةكانى خواوةنددا كة ئاوة ناسك و رِةط
و دةمارة ورد و نيان و ئاوريشمىيةكانن! بة رِادةيةك كة دةلَيَى هةريةك لةو
بةردانة دلَى عاشقيَكن كة تةنها بة ثةنجة لـيَدانى ئةو ناسكؤلآنة كةرت دةبيَت و
لةبةر ثيَياندا دةبيَت بة خاك!
هةروةها
ئايةتى ثيرؤزى: (واِنَّ منها لَمَا يهبِطُ مِن خشيةِ الله) (البقرة:74) ضمكيَكى
رِاستىيةكى طةلـآ مةزن دةردةخات. كة بريتىية لةوةى:
ضياكانى
سةر رِووى زةوى، كة دواى ئةوةى لة دؤخى شلىدا بوون و ثاشان بةستيان و بوون بة
ضةند بارستايىيةكى مةزنى بةردى رِةق و تةق، تةنها بة ضةند درةوشانةوةيةكى
"جةلالييةت"ى خواوةند ورد و خاش دةبن، كة ئةمةش لة شيَوةى بوومةلةرزة و
ئالأوطؤرِةكانى لة مةرِ زةوىدا دةردةكةون. بة ويَنةى ورد و خاش بوونى ئةو شاخةى
كة لةسةر داواكاريى حةزرةتى مووسا بؤ بينينى خواوةندى مةزن، ثةروةردطارى لـآ
درةوشايةوة و ورد و خاش بوو.
جا
ئةو بةردانة لة سام و مةترسيى دةركةوتنى "درةوشانةوة جةلالـىيةكان"ى
خواوةنددا، لة لوتكةى ئةو ضيا بةرزانةوة تليَر دةبنةوة و ورد و خاش دةبن. ئنجا
هةنديَكيان دةبن بة طلأ و ثاشان رِووةكةكانيان لـآ ثآ دةطات و.. بةشيَكى ديكةشيان
لة شيَوةى بةرددا دةميَننةوة و بةرة و شيو و دؤلَةكان تليَر دةبنةوة و دةشت و دةر
دةطرنةوة و، ئنجا دانيشتووانى زةويش لة طةلـآ كارى سوودبةخشى وةك دروستكردنى
خانووبةرةدا بةكاريان دةهيَنن. جطة لةو كاروبار و حيكمةت و سوودة زؤرانةش كة لاى
ئيَمة ثةنهانن. كةواتة بةردةكان هةميشة لة سوذدة و طوآرِايةلَيى توانستى خوادان و
ملكةضى تةواوةتيى دةستوورةكانى دانستى ثةروةردطارن.
بآطومان
دةستهةلَطرتنى ئةو بةردانة لة جيَطا بةرزةكانيان لة تاو سام و مةترسىيان لة
خواوةند و، نيشتةجآبوونيان بةوثةرِى تةوازوعةوة لة جيَطا نزمةكاندا و بوونيان
بةهؤى بةرهةمهيَنانى طةلـآ سوودى مةزنى جؤراوجؤر، ئةم كارانة هةرطيز بة هةرِةمةكى
و بآمةبةست رِوو نادةن و كارى رِيَكةوتى كتوكويَر نين. بةلَكو بة كارسازيى
ثةروةردطاريَكى بةتواناى دانا ئةنجام دةدريَن كة بة رِيَكوثيَكى و دانايى ئةو
ئالأوطؤرِةيان بةسةردا دةهيَنيَت، هةرضةند بة رِوالَةت نارِيَك ديار بن.
بةلَطة
و شايةتى بآطومانيش لةسةر ئةو سوودانةى كة لة وردوخاش بوونى بةردةكانةوة بةدةست
ديَن: كةمالَـى رِيَكوثيَكى و جوانيى سنعةتة لةو ثؤشاكانةدا كة دةكريَنةوة بةر
ئةو ضيايانةى بةردةكانيان ليَوة تليَر دةبنةوة، كـة بة طولَزارى ناســك و نيان و
بةروبوومى جوان و نةخش و نيطارى ناوازة و رِةنطين ئارايشت دراون.
بةم
جؤرة، بينيتان كة ضؤن ئةم سآ ئايةتة، لة طؤشةى دانستى خواوةندةوة، طرنطىيةكى
مةزنيان تيَداية.
* * *
ئيَستاش
سةرنج لة نةرمونيانيى رِوونكردنةوةكانى قورئانى ثيرؤز و ئيعجازى رِةوانبيَذىية
بةرزةكةى بدةن، با بزانن كة ضؤن لةم رِآيةوة مرؤظ بؤ سآ رِووداوى تر بيَدار
دةكاتةوة، تاكو بؤ كةسانى ذير ببيَت بة مايةى دةرس و ثةند وةرطرتن و لة هةمان
كاتيشدا = لةم رِآيةوة = سةرزةنشتيَكى سةختيان دةكات.
بؤ
نموونة: هةروةك لة برِطةى دووهةمدا واتة: (واِنَّ
منها لَمَا يشَّقَّقُ فيَخرُجُ مِنه الماء) ئاماذة بؤ
ئةو بةردة دةكات كة لة ذيَر ليَدانى عةساكةى حةزرةتى مووسادا = دروودى لةسةر بيَت
= بةوثةرِى شةوق و تاسةمةندىيةوة لةت بوو و دوازدة كانيى ئاوى لـآ هةلَقولآ، لة
هةمان كاتيشدا ئةم واتايةى خوارةوة بة زةينى مرؤظدا دةهيَنيَت و دةفةرموآ:
ئةى
نةوةى ئيسرائيل! بةردة مةزنةكان لةبةر تةنها يةك موعجيزةى حةزرةتى مووسا = دروودى
لةسةر بيَت = ورد و خاش و نةرم دةبن لة سام و شكؤى ئةو موعجيزةيةدا.. يان لة
خؤشحالَـىدا بؤ ئةو موعجيزةية وةك لافاو فرميَسك هةلَدةرِيَذن! ئةدى بؤضى ئيَوة
بةرامبةر بةو هةموو موعجيزاتةى حةزرةتى مووسا ثشت هةلأدةكةن و ضاوتان فرميَسك
هةلَنارِيَذيَت؟ بةلَكو ضاوةكانتان فرميَسكى تيَدا دةبةستيَت و دلآنيشتان لة
بةرامبةر ئةم موعجيزاتانةوة بة رِةق و تةقى دةميَننةوة و نةرم نابن؟!
بة
برِطةى سآهةميش، واتة: (وَاِنَّ منها لَمَا يَهْبِطُ مِن خشيةِ
الله) ئةو
رِووداوة مةزنة ياد دةخاتةوة كة لة دةمى موناجاتى حةزرةتى مووسـادا = دروودى لة
سـةر بيَت = لة "طوورى سيناْ " رِووى دا، كة بريتىية
لةو درةوشانةوة خوايىية هةرةمةزنةى كة لة ضياكة دةركةوتو، وردوخاشى كرد و لة سام
و شكؤى خواوةنددا بة هةموو لايةكدا بلآوى كردةوة. جا هةروةك ئةم برِطةية ئةم
رِووداوة دةهيَنيَتةوة ياد، لة هةمان كاتدا رِيَنماييش بؤ واتايةكى وةك ئةمةى
خوارةوة دةكات:
ئةى
قةومةكةى مووسا! بؤضى لة خوا ناترسن و ئاورِ لة سام و شكؤى ئةو نادةنةوة؟ ئةوةتا
ضيا طةردن كةشةكان، كة لة بةردى رِةق ثيَك هاتوون، لة تاو مةترسى و سام و شكؤى
ئةودا هةثروون هةثروون دةبن و بةم لا و ئةولادا بلآو دةبنةوة. ئنجا لةو كاتةدا كة
دةبينن خواوةند ثةيمانى لـآ وةرطرتن كة "ضياى طوور"تان
بةسةردا بةرز بكاتةوة، هاودةم لةطةلأ ضاوثآكةوتن و ئاطاداريتان بة لةتبوونى ئةو
ضياية لة رِووداوة مةزنةكةى داواكاريى بينينى خواى طةورةدا. ئيتر ضؤن ثرِكيَشى
دةكةن و لة ترسى خواى طةورة لةرزتان لـآ نايةت و دلَتان ئاوا رِةق و ئةستوور
دةردةضيَت؟
هةروةها
لة برِطةى يةكةميشدا واتة: (واِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَمَا
يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الاَنْهارُ) ضةند رِووباريَكى وةك نيل و ديجلة و فوراتيان بة
ئاماذة بؤكردن ياد دةخاتةوة كة لة ناو ضياكانةوة هةلَدةقولَيَن و، لة هةمان
كاتيشدا مرؤظ تآدةطةيةنيَت كة ئةو بةردانة تا ضةندة طوآرِايةلَيى ئيعجازبةخش و
ملكةضبوونى دةراسايان بةرامبةر فةرمانة تةكوينىيةكان بةدةست هيَناوة و تا ضةندةش
رِام و ذيَربار و فةرمانبةردارى ئةو فةرمانانةن. جا ئةم برِطةية، بةم فيَركردنة،
ئةم واتايةى خوارةوة بة دلآنى بيَدار دةبةخشيَت:
هةرطيز
ناطونجآ ئةم ضيا سةخت و زةبةلاحانة سةرضاوةى رِاستةقينةى ئةم ضةشنة رِووبارة
مةزنانة بن. ضونكة ئةطةر بارستايى تةواوى ئةم ضيايانة ثرِ بن لة ئاو، واتة طةر
ضياكان حةوزى قووضةكيى ئةو رِووبارانة بن، ئةوا هةر بةشى لةبةررِؤيشتنى تةنها ضةند
مانطيَكى ئةو رِووبارانة دةكةن، كة بة خورِى و بةردةوامى ئاويان لةبةر دةرِوات.
جطة لةوةش ئةو بارانانةى كة لة يةك مةتر زياتر لة ناخى طلأدا رِؤناضن، هةرطيز نابن
بة دةرامةتيَكى سةروزيادى ئةو لةبةررِؤيشتنة بةردةوام و زؤرةى رِووبارةكان!
بةو
واتايةى كة هةلَقولآنى ئةو رِووبارانة كاريَكى "ئاسايى و سروشتى" يان
"رِيَكةوت و هةرِةمةكى" نىية، بةلَكو بةديهيَنةرى مةزن تةنها لة
طةنجينةى غةيبةوة بة لافاو هةلَياندةقولَيَنيَت و بة ضةشنيَكى دةراسا و بةخورِ
دةيانخاتةرِآ.
ئاماذةى
رِيوايةتى فةرموودةيةكى ثيرؤز ئةم واتاية دةطةيةنيَت كة: هةريةك لةو سآ رِووبارة،
لة بةهةشتةوة بة هةميشةيى ضةند دلَؤثيَكيان بةسةردا دةضؤرِيَت، بؤية بةثيت و
موبارةكن. لة رِيوايةتيَكى تردا هاتووة كة سةرضاوةى ئةم سآ رِووبارة لة
بةهةشتداية[2]. حةقيقةتى
ئةو رِيوايةتة بريتىية لةوةى كة:
هؤكارة
ماددىيةكان بةشى ئةوة ناكةن كة بتوانن ئةم رِووبارانة بتةقيَننةوة و ئاوا بة زؤرى
ئاويان لـآ هةلَبقولَيَنن. كةواتة دةبآ سةرضاوةكانيان لة جيهانى غةيبدا بيَت و لة
طةنجينةى ميهرةبانىيةكى غةيبىيةوة هةلَبقولَيَن، بؤية دةرامةت و لةبةر
رِؤيشتنيان هةميشة هاوسةنط و بةردةوامة.
بةم
جؤرة، قورئانى ثيرؤز دةرسيَكى رِةوان دةلَيَتةوة و، بؤ ئةم واتايةى خوارةوةش
بيَداريان دةكاتةوة:
ئةى
نةوةى ئيسرائيل و ئةى نةوةى ئادةم! ئيَوة بة دلَرِةقيتان سةرثيَضى لة فةرمانةكانى
ثةروةردطاريَكى مةزن دةكةن و، بةهؤى بآئاطايى شتان لةو ثةروةردطارة، ضاوةكانتان لة
ئاستى ناسينى ئةو نوورة نةخشونيطاركيَشةدا دةنووقيَنن كة زةويى وشك و برنطى
ميسرى طؤرِى بة بةهةشتيَكى فراوان و، رِووبارى مةزن و موبارةكى نيل و رِووبارةكانى
ترى هاوضةشنى ئةويشى لة دةمى ضةند بةرديَكى رِةقى ئاسايىيةوة هةلَقولآندووة و،
بةمةش موعجيزاتى توانست و، شايةتى بةهيَزى بة قةدةر توانا و هيَزى ئةو رِووبارة
مةزنانة و، بةلَطةى رِووناكى بة ئةندازةى رِيَذنةى ئةو رِووبارانة، لةسةر
"يةكتايى" خؤى دةرخستووة. ئيتر خواوةند ئةو بةلَطة و شايةتىيانة لةناو
دلَى بوونةوةراندا دادةنيَت و، بة ميَشكى طؤى زةوىيان دةسثيَريَت و، بة ويَنةى
لافاو لة دلأ و ذيريى طرؤى جيننى و ئادةميزاددا رِؤيان دةكات! ثاشان خواوةند وا
لةو بةردة رِةق و بآهةست و نةستانة[3] دةكات كة
موعجيزاتى توانستى ئةو بنويَنن، بة رِادةيةك كة ئةو بةردانة بة ويَنةى ئةوةى كة
رِووناكيى خؤر دةبيَت بة بةلَطة لةسةر "خؤر"، ئةوانيش ئاوا دةبن بة
بةلَطة لةسةر بةديهيَنةرى مةزنيان. ئةدى ئيَوة ضؤن ئةو بةلَطانة نابينن و لة
ئاستى بينينى نوورى ئةودا ضاوةكانتان كويَر و نابينا بووة؟
* * *
برِوانة
ضؤن ئةم سآ رِاستىية ثؤشاكى جوان و رِةنطينى رِةوانبيَذىيان ثؤشيوة و، بة وردى
سةرنج لة بةلاغةتى رِيَنمايى ئةم ئايةتانة بدة، با رِادةى رِةقى و ئةستووريى ئةو
دلآنةت بؤ دةربكةويَت كة بة سام و هةيبةتةوة لة بةردةم ئةو رِيَنمايىية رِةوانةدا
وردوخاش نابن!
جا
ئةطةر هةر لة سةرةتاوة تا كؤتايى لةم وتةية تآطةيشتبيت، ئةوا فةرموو بريسكانةوةى
ئيعجاز ببينة لة شيَوازى رِيَنمايى قورئاندا و، ئنجا سوثاسى ثةروةردطارى مةزنى
خؤتى لةسةر بكة.
(سبحانكَ لا
عِلمَ لنا إلاّ ما علَّمْتَنا إنَّكَ أنتَ العليم الحكيم).
اللهم
فهمنا أسرار القرآن كما تحب وترضى ووفقنا لخدمته.. آمين برحمتك يا أرحم الراحمين.
اللهم صلِّ وسلِّم علـى مَنْ أُنزلَ عليه
القرآن الحكيم وعلـى آله وصحبه أجمعين.
[1] بةلَآ، بةردى
بناغةى كؤشكى طةرِؤك و بةسام و شكؤى "زةوى" ئةو ضينة بةردانةية. ضونكة
بةديهيَنةرى مةزن سآ ئةركى مةزنى بةو ضينة سثاردووة. تةنها قورئانى ثيرؤزيش شايانى
ئةوةية كة ئةو سآ ئةرك و كارمةندىيانة رِوون بكاتةوة.
كارمةنديى يةكةم: ئةركى
ثةروةردةكردن و ثآطةياندنى "طلأ"ة لة باوةشىدا بةهؤى توانستى
خواوةندةوة، كة ثاشان بة توانستى ثةروةردطار ئةو طلَةش ئةركى دايكايةتى بؤ
رِووةكةكان دةطريَتة ئةستؤ.
كارمةنديى دووهةم:
بواردان بة هاتوضؤى ئاو = بة شيَوةيةكى رِيَكوثيَك = لة جةستةى طؤى زةوىدا. كة
كتومت وةكو هاتوضؤى خويَن واية لة لةشى مرؤظدا.
كارمةنديى سروشتيى
سآهةم: ئةركى عةمباركردنى رِووبار و كانياوةكانة = ض لةسةر ثشتى زةوىدا ض لة
شيَوةى بةردةوامكردنى ئةو رِووبار و كانياوانة = بةثيَى ثيَوةريَكى وردى
رِيَكوثيَك.
بةلَآ،
بةردةكان، بة هةموو هيَزيَكيان و ثرِ بة دةميان، بةو ئاوة ذيانبةخشةى كة لة
دةميانةوة هةلَدةقولَيَت، بةلَطةكانى "يةكتايى" لةسةر زةوىدا ثةخش
دةكةن و لة رِووىدا دةينةخشيَنن. (دانةر)
[2] عن أبـي
هريرة رضى الله عنه: قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم : "سَيْحان
وجَيْحان والفرات والنيل كلٌّ من أنـهار الجنة" رواه مسلم كتاب الجنة: 26
وأورد الخطيب البغدادي: "ليس من الجنة في الأرض شئ إلاّ ثلاثة أشياء: غرس
العجوة والحجر وأوراق تنـزل في الفرات كل يوم بركة من الجنة". هةروةها
برِوانة:
فيض القدير: 5/381. (وةرطيَرِ)
[3] رِووبارى
"نيل" لة "جبل القمر"ةوة هةلَدةقولَيَت و، طرنطترين جؤطةى
ثيَكهيَنةرى رِووبارى "ديجلة"ش لة ئةشكةوتى بةرديَكةوة هةلَدةقولَيَت كة
دةكةويَتة ناوضةى "موكس"ى سةر بة ثاريَزطاى "وان" و،
طةورةترين جؤطةى ثيَكهيَنةرى رِووبارى "فورات"يش لة ذيَر ضيايةكةوة هةلَدةقولَيَت
كة دةكةويَتة بةرى "ديادين". جا لةبةر ئةوةى بة رِاستى ضياكان لة
بنةرِةتدا لة ماددةيةكى شل ثيَكهاتوون، ثاشان ئةو ماددةية بةستوويةتى و بةرديان
لـآ دروست بووة، وةك لة زانستة نوآيةكاندا ضةسثاوة و ئةو ذيكرة
نةبةوىيةش دةبآ بة بةلَطة لةسةرى كة دةفةرموآ: "سبحانَ مَنْ
بَسَطَ الأرضَ علـى ماءٍ جمد" ئةوا ئةمانة دةبن بة بةلَطةى بآطومان لةسةر
ئةوةى كة بنةرِةتى دروستبوونى زةوى بةم جؤرةى خوارةوة بووة:
ماددةيةكى
هاوضةشنى ئاو، بة فةرمانى خواوةند بةستوويةتى و بووة بة بةرد. ئنجا ئةو بةردةش بة
فةرمانى خواى طةورة بووة بة طلَ. ضونكة وشةى "الأرض" كة لة ذيكرةكةدا
هاتووة، مةبةست ثيَى طلَة. بةو واتايةى كة ئةو ئاوة (واتة ئةو ماددة شلةمةنىية)
لة ثيَشدا نةرم و شل بووة و نةطونجاوة هيض شتيَكى لةسةر رِاطير بكريَت. ثاشان
بةرديش لة خؤىدا رِةق و تةقة و ض سووديَكى لـآ وةرناطيريَت. بؤية خواوةندى داناى
ميهرةبان طلَى بةسةر بةرددا رِاخست تاكو ببيَت بة نيشتةجيَى زيندةوةران. (دانةر)