بةرهةمى سةرنجدانيَك
(كة ثارضةيةكة لة مةكتووبى يازدةهةم، لةبةر
طونجاويى ئةم مةقامة هيَنراية ئيَرة)
جاريَكيان،
لة دةمى رِةهةندةييم لة "بارلا"دا، لةسةر لوتكةى ضيايةكةوة سةيرى درةختى
كاذ و قةتران و عةرعةرم دةكرد، كة هةموو لايةكى ئةو دةوروبةرةيان داثؤشيبوو،
سةرنجى بارودؤخ و ناوازةيى شيَوة و ديمةنيانم دةدا..كتوثرِ سروةيةكى لةسةرخؤ و
نيان لةراندنيةوة و ئةو دؤخة كث و ئارام و بةسام و شكؤيةى ئةوانى طؤرِى و خستنية
كؤرِيَكى ذيكر و تةسبيح
و تةهليل و، حالأ و جةزبةى شةوق و شادىيةوة. بينيم سةرتاثاى ئةو ديمةنة قةشةنط و
رِةنطينةى كة شادمانيى ئاويَزان بووة، دةرسى ثةند و ئامؤذطاريى لـآ دةضؤرِيَت و
دانايى بة طويَى مرؤظدا دةضرثيَنيَت. يةكسةر لةو ديمةنةوة، ئةم برِطة كوردىيةى
خوارةى شيَخ ئةحـمةدى جزيريم[1] هاتةوةياد كة
دةلَيَت :
هةركةس بتةماشاطةهى
حوسنا تة ذ هةر جا
تةشبيهى نيطاران ب
جةمالا تة دنازن[2]
واتة
هةموان، لة هةموو لايةكةوة، بة ثةلة بؤ بينينى جوانيى تؤ هاتوون و، شانازى بةو
جوانىيةى تؤوة دةكةن!
جا
بؤ دةربرِينى واتاكانى ئةو ئامؤذطارى و ثةندانةى كة لةو ديمةنةوة هةستم ثآ كرد،
"دلأ"م بةم شيَوةيةى خوارةوة داية ثرِمةى طريان:
يا
رب![3]
هر
حى به تماشاطه صُنع تو ز
هر جاى به تازى..
زنشيب
أز فرازى، مانند دلان به ندائى.. به آوازى..
دم
دم ز جمال نقش تو در رقصبازى..
ز
كمال صنع تو خوش خوش بطازى..
ز
شيرينى آواز خود هى هى دنازى..
أز
وى رقص آمد جذبه خوازى..
أزين
آثار رحمت يافت هر حى درس تسبيح نمازى..
إيستاده
است هر يكى بر سنك بالا سر فرازى..
دراز
كرده است دستهارا به درطاه إلهى همضو شهبازى..
به
جنبيد است زلفهارا به شوق أنطيز شهنازى..
به
بالا ميزنند أز بردَهاى "هاى هوى": عيشق بازى..
ميدهد
"هوشه" طيرينهاى درينهاى زوالى أز حب مجازى..
بر
سر محمودها نغمةهاى حزن أنطيز أيازى..
مُردةهارا نغمةهاى أزلى أز
حزن أنطيز نوازى..
"روحه"
مىآيد أزو زمزمةء ناز و
نيازى..
"قلب"
مىخواند أزين آياتها: سر توحيد ز علو نظم إعجازى..
"نفس"
مىخواند درين ولولةها..
زمزمةها:
ذوق باقى در فناى دنيابازى..
"عقل"
مىبيند أزين زمزمةها.. دمدمةها: نظم
خلقت، نقش حكمت، كنـز رازى..
آرزو
ميدارد "هوا" أزين همهمةها، هوهوها: مرط خود در
ترك أذواق مجازى..
"خيال"
بيند أزين أشجار: ملائك را جسد آمد سماوى با هزاران نـى..
أزين
"نـى"ها شنيدت "هوش": ستايشهاى ذات حى..
ورقهارا
زبان دارند.. همه هو هو ذكر دارند به در معناى حى حى..
ضو "لا
إله إلاّ هو" برابر ميزند هر شى..
دمادم
جويدند: "يا حق".. سراسر طويدند:
"ياحى"
برابر
ميزنند: "ألله".
* * *
واتة:
ئةى
ثةروةردطارم!
هةموو
زيندةوةريَك لة طشت شويَنيَكدا، ثيَكةوة، بؤ جوانيى تؤ دةرِوانن و، سةرنجى
تيَرِامان ئاراستةى ديمةنة ناوازةكانى طؤى زةوى دةكةن، كة ثيشانطاى سنعةتى نايابى
تؤية.
هةموو
يةكيَك لةو زيندةوةرانة، بة ويَنةى دةلآلأ و بانطةوازكار، لة هةموو جيَطايةكدا..
لة زةوى.. لة ئاسمانة بلَندةكاندا، دةنطيان لـآ هةلَبرِيوة و لة بارةى جوانيى
تؤوة دةدويَن و، بينةران و سةرنجدةرانى ثآ ئاشنا دةكةن.
ئةم
درةختانةش، كة هةنديَكن لةو دةلآلأ و بانطةوازكارانة، لة خؤشى و مةستيى جوانيى
نةخش و نيطارةكانت بةسةر رِوخسارى بوونةوةرةوة، كةوتوونةتة لةنجةولار و، جةزبةى
شادمانىيان لـآ هاتووة و..
لة
ئةنجامى بينينى كةمالَى سنعةتى تؤوة، ضةندين ئاوازى ذيكر و
زايةلَةى نةرم و نيان دةردةبرِن و بة طويَى ئيَمةىدا دةدةن.. دةلَيَى دةنطخؤشيى
زايةلَةى ئاوازةكانيان، ثتر مةستى كردوون و بة لةنجةولارى نازةوة هةموويانى هيَناوةتة
سةما. هةر بؤية، بؤ سةما و لةنجةولارى ئاوا، رِاثةرِيون و ئارةزووى مةستى و جةزبةش
كةمةندكيَشى كردوون.
هةموو
زيندةوةريَك ئيلهامى نويَذ و تةسبيحاتى تايبةتيى خؤى لة ئاسةوارةكانى ئةم
ميهرةبانىية تايبةتةوة وةردةطريَت.
ثاش
خويَندن و وةرطرتنى ئةو دةرسة رِةوانة، يةك بة يةكى ئةو درةختانة لةسةر تاشة
بةرديَكى رِةق رِادةوةستيَت و دةستةكانى رِووةو عةرشى مةزن رِادةطريَت..
نابينيت
هةموويان ثؤشاكى بةندايةتىيان ثؤشيوة و، لة بةردةم دةرطانةى خواى مةزندا
دةستةكانيان بة لالآنةوةى طةرمى بةكولأ هةلَبرِيوة، دةلَيَى: "شابازى
قةلةندةر"ن؟![4]
ثةلة
ناسكةكانيشيان بة ويَنةى ثةلكة جوان و دلَرِفيَنةكانى "شاناز"[5] دةلةريَنةوة
و، ضةندةها تاسةى ناسك و ضيَذى بةرز و بلَند لة بينةراندا دةورووذيَنن؟!
دةلَيَى
ئةم جوانىية بةجارآ سةرجةمى ضينةكانى عيشق دةخرؤشيَنيَت.. تةنانةت ثةنجة ناسك و نيانةكانيشى
بةسةر قوولَترينى ذآ هةستيارةكانى مرؤظدا دةهيَنيَت!
ئةم
بارودؤخة سةرنجبزويَنةى درةختةكان، واتاى وةك ئةمةى خوارةوة بة بيرى مرؤظدا
دةهيَنيَت:
ديمةنى
ئاوا، ثةذارةيةكى خةمناك دةخاتةوة ياد و.. طريانيَكى تالَيش لة قوولآيى ناخى
مرؤظدا هةلَدةقولَيَنيَت. ئةو ناخةى كة بة ئازارى نةمانى خؤشةويستة مةجازىيةكان،
هةردةم ديَنةوة سؤ و ثتر دةكوليَنةوة.
ئةو
ديمةنة، ئاوازى جودايى و ئازارى بةسوآ بة طويَى عاشقاندا دةدات، ئةوانةى كة بة
ويَنةى ليَكبرِانى سولَتان مةحـموود لة "ئةياز"ى خؤشةويستى، لة
دلَخوازةكانيان دابرِاون!
ئةم
درةختانة، بة ئاوازة خةمناك و ناسكةكانيان، دةلَيَى زايةلَةى "نةمرى" بة
طويَى ئةو مردووانةدا دةدةن كة لة طفتوطؤ و ليَدوانى دنيا برِاون.
"طيان"يش
لةم ديمةنانةوة تآطةيشت كة:
سةرجةمى
شتان، بة تةسبيح و تةهليل و ذيكرةوة، رِوويان لة درةوشانةوةى ناوة جوانةكانى
بةديهيَنةرى مةزن كردووة. كةواتة ئةو دةنطانةى ليَيان دةبيستريَت: دةنط و زايةلَةى
لالآنةوةكانيانة.
"دلأ"يش،
لة ناوةندى هؤنينةوة بةرز و بلَندةكةى ئةم ئيعجازة ناوازةيةدا، نهيَنيى
"تةوحيد" لةسةر رِوخسارى ئةو درةختانةدا دةخويَنيَتةوة، كة دةلَيَى
هةريةكةيان ئايةتيَكى بةرجةستةى قورئانى ثيرؤزن..
واتة:
هيَندة رِيَساى دةراسا و.. سنعةتى ناوازة و.. ئيعجازى حيكمةت لة بةديهيَنانى
هةريةكةياندا دةبينيت كة ئةطةر سةرجةم هؤكارةكانى طةردوون كؤببنةوة و خاوةن ويست
و ئيختيار و تواناش بن، ئنجا ناتوانن لاسايىيان بكةنةوة و هاوويَنةيان بةدىبهيَنن!
"نةفس"يش
كة هةموو جاريَك ئةم بارودؤخة لة درةختةكاندا دةبينيَت، "بوونةوةر" وا
ديَتة ثيَشضاوى كة: لة بةردةم تةوذمى طيَذاوى بةخورِةمى زةمان و جودايىدا
تةثاوتلى ثآ كةوتبيَت!
بؤية،
لةتاوا، كةوتة طةرِان و ثشكنين و، خولياى دؤزينةوةى ضيَذيَكى نةبرِاوةى هةميشةيى
كةوتة سةر، تا لة ئةنجامدا ئةم واتايةى ثآ رِاطةيةنرا كة: "بة وازهيَنانت لة
دنياثةرستى، مانةوةت دةستطير دةبيَت"!
"عةقلأ"يش:
رِيَكوثيَكيى بةديهاتن و.. نةخش و نيطارى حيكمةت و.. طةنجينةكانى ضةندةها نهيَنيى
مةزنى لة تويَى:
ئةم
دةنطة ناسك و ئارامانةى درةختةكان و سةرجةمى زيندةوةران و.. ئاورنطى رِووةكة
ورديلةكان و..شنةى سروةى هةوا فيَنكةكاندا.. بةدى كرد!
لةوةش
تآطةيشت كة هةرضى شت هةية، بة ضةندين لايةن و رِوو، تةسبيحاتى خؤى بؤ بةديهيَنةرى
مةزنى رِادةطةيةنيَت!
سةبارةت
بة "ئارةزووى نةفس"يش، ئةوا ضيَذيَكى هيَندة ناسك لة خشةى طةلآكان و
هةلَكردنى سروة نيانةكان هةست ثآ دةكات كة سةرتاثاى ضيَذة مةجازىيةكانى لة بير
دةباتةوة، تةنانةت هيَندة تام و ضيَذ لةو ديمةنة وةردةطريَت كة ثرِ بة دلأ حةز
دةكات دةست لةو تام و ضيَذة مةجازىيانة هةلَبطريَت = كة جةوهةرى ذيانى ئةون = و لة
ثيَناوى ئةو ضيَذة حةقيقىيانةدا بمريَت و بتويَتةوة!
"ئةنديَشة"ى
مرؤظيش، ئةم ديمةنةى وا ديَتة بةرضاو كة: وةك بلَيَى مةلائيكةتانى سةرثةرشتيكارى
ئةم درةختانة، رِؤشتبنة ناو قةد و رِةطةكانيان و ثؤشاكى لق و ثةلة قاميشىية
جؤراوجؤرةكانى ئةوانيان ثؤشيبيَت! دةلَيَى ثادشاى ئةزةل لةطةلأ ئاوازى سةدان
شمشالأ و لة ناوةندى نمايشيَكى بةسام و شكؤدا جةستةى ئةم درةختانةى بة بةرى ئةوان
ثؤشيوة! تاكو درةختةكان بة هةست و شعووريَكى تةواو = نةك لة شيَوةى ضةند جةستةيةكى
رِةقى بآطيان و هةستدا = شوكرانة و منةتباريى خؤيان ثيَشكةشى خواى ميهرةبان
بكةن.
ئةو
شمشالآنة، ضةند ئاوازيَكى هيَندة ناسك و بآطةرد و كاريطةر دةردةكةن دةلَيَى
سيمفؤنيايةكى ئاسمانين و لة مؤسيقايةكى عولْوى و بةرزةوة دةرضوون!
ئةوةتا بيرى مرؤظ تا طوآيان لـآ رِابطريَت، هةرطيز سكالآى جودايىيان لـآ نابيستيَت،
وةك ئةو نالَةى جودايىيةى كة سةرجةمى عاشقان، لة ثيَشةنطيانةوة "مةولاناى
رِؤمى" ليَيان دةبيستن[6]..
بةلَكو
ضةندةها جؤرى شوكر و ستايشى نيعمةتبةخشى ميهرةبانيان لـآ دةبيستيَت كة ثيَشكةشى
خواوةندى "حي"
و
"قيّوم"ى دةكةن!
لة
كاتيَكدا كة درةختةكان بوون بة جةستةى فريشتةى سةرثةرشتيكاريان، طةلآكانيشان وةك
"زمان"يان لـآ هات و، تةنها بة هةلَكردنى سروةيةكى ناسك، بة هةزاران
زمان، ذيكرى: "هو..
هو"يان
دووثات دةكردةوة و.. بة "ذيان"ةكةشيان سلآوى خؤيان بؤ بةديهيَنةرى "حي"
و
"قيّوم" رِاطةياند.
ضونكة
سةرانسةرى بوونةوةران لة ناوةندى ئةلَقةيةكى مةزنى ذيكردا كار
دةكةن و ثيَكةوة و بة يةك دةنط دةلَيَن: "لا إله إلا
هو".
هةريةكةشيان،
بة زمانى توانست و ليَهاتنى سروشتيى خؤى، لة دةرطانةى طةنجينةى ميهرةبانيى خواى
طةورةدا، دةستةكانى هةلَبرِيوة و، بة دووثاتكردنةوةى "يا حق" داواى
مافى ذيان دةكات و.. بة زمانى: "بةدةستهيَنانى ئةو ذيانةش" هةموويان ذيكرى ناوى:
"يا
حي"
بة بةردةوامى دةلَيَنةوة!
فيا
حي ويا قيوم! بحق اسم: "حي و قيوم":
حياتى
ده به إين قلب ثريشان را..
إستقامت
ده به إين عقل مشوش را.
آمين.
[1] شيَخ
ئةحـمةدى جزيرى بة "مةلاى جزيرى" بةناوبانطة و خةلَكى جزيرةى بؤتانة.
ميَذوونووسانى ئةدةبى كوردى هيَشتا بة تةواوى بؤيان ساغ نةبووةتةوة كة ئايا لة
سةدةى شةشةم يان نؤهةمى كؤضىدا ذياوة؟ ديوانةكةى طةلـآ جار ضاث كراوة.
ثوختةترينيان تا ئيَستا ئةو ضاثةية كة مامؤستا هةذارى موكريانى = خوا ليَى خؤش
بيَت = بة ليَكدانةوةى تيَر و تةسةلى خؤيةوة ضاثى كردووة، ضةند ثيَشةكى و
سةرةتايةكى بةسووديشى بؤ نووسيوة. برِوانة: (ديوانى عارفى رِةببانى شيَخ ئةحـمةدى
جزيرى مةشهوور بة مةلاى جزيرى) شةرح و ليَكدانةوةى هةذار ضـ/ سرووش = تاران 1361
هةتاوى. (وةرطيَرِ)
[2] سةرضاوةى
ثيَشوو، ل 376. (وةرطيَرِ)
[3] ئةم
لالآنةوة فارسىية هةندآ وشةى كوردى و توركيشى تيَكةلأ بووة. (وةرطيَرِ)
[4] خزمةتطوزارى
شيَخ عبدالقادرى طةيلانى بووة و، هةر لةسةر دةستى ئةويشدا ثآطةيشتووة و بة
ثلةكانى ويلايةتدا سةركةوتووة. (دانةر)
[5] كيذيَك بووة
كة بة جوانيى خؤى و قذ و ثةرضةمى بةناوبانط بووة. (دانةر)
[6] ئاماذةية بؤ
يةكةم بةيتى "مةسنةويى مةعنةوى"ى مةولانا جةلالةددينى رِؤمى، كة
دةلَيَت:
بشنو
أز نى ضون حكايت مى كند
وز
جداييها شكايت مى كند.
(وةرطيَرِ)