وتةى ثازدةهةم

بسم الله الرحمن الرحيم

(ولقد زينّا السماءَ الدنيا بمصابيحَ وجعلناها رُجوماً للشياطين) (الملك:5).

ئةى ئةو كةسةى كة لة قوتابخانة تازةكان‏دا ضةند باس و بابةتيَكى بآطيانى بيانيى لة "زانستى طةردوونناسى" خويَندووة و، لةم رِآ‏يةوة زةينى تةسك بووةتةوة و عةقلَيشى رِؤشتووةتة ناو ضاوةكانى، تةنانةت واى لـآهاتووة كة تيَطةيشتنى تةواوةتيى: نهيَنيى هةرة مةزنى ئةم ئايةتة ثيرؤزةى لة توانادا نةماوة!

بزانة كة:

ثةيذةيةكى حةوت ثليكانةيى هةية بؤ سةركةوتن بةرةو ئاسمانى ئةم ئايةتة مةزنة. وةرة با ثيَكةوة سةربكةوين:

ثلةى يةكةم:

"حةقيقةت" و "حيكمةت" داخوازى ئةوةن كة ئاسمانةكانيش = وةك زةوى = سةرنشينى طونجاوى خؤيانيان ببيَت. ئةم سةرنشيتة جياجيا و رِةطةز جياوازانةش لة زاراوةى شةريعةت‏دا ناوى: "مةلائيكةت" و "رِؤحانيات"يان لـآ نراوة.

بةلَآ "حةقيقةت" وا دةخوازيَت، ضونكة ثرِكردنةوةى ئةم زةوى‏يةى كة لة ضاو ئاسمان‏دا بضووك و بآ‏بايةخ ديارة، لة خاوةن هةست و زيندةوةران و ئاوةدان‏كردنةوةى بةردةوامى بة بوونةوةرى هةستيار، ثاش ضؤلأبوون و خالَى كردنةوةى لةوانةى ثيَشووى.. ئةم كارة ئاماذة دةكات، بةلَكو بة رِاشكاوى دان بةوةدا دةنيَت كة: ئةو ئاسمانة خاوةن بورجانةى دةلَـيَى كؤشك و تةلارى رِازاوةن، ثرِ بن لة بةديهاتووى خاوةن هةست و شعوور.

جا ئةو سةرنشينة خاوةن هةست و شعوورانةى ئةوآ، بة ويَنةى جيننى و ئادةميزاد، سةيركةرى كؤشكى ئةم جيهانة و، خويَنةرى ثةرِاوى ئةم طةردوونة و، دةلآلأ و جارِضيى مةزنايةتيى ثةروةردطاريَتيى خواوةندن..

ضونكة جوانكردن و رِازاندنةوةى ئةم جيهانة بة ضةندةها ئارايشت و جوانى و نةخش و نيطارى ناوازة و رِةنطين، بة ئاشكرا داخوازى ئةوةية كة سةرنجى بةديهاتووانى خاوةن بير و رِيَزطر و نرخ‏شناس و ثيَزان بؤ لاى ئةو جوانكارىيانة رِابكيَشريَت، ضونكة هةروةك "خواردن" بؤ كةسانى "برسى" دادةنريَت، "جوانى"ش ثيَش‏ضاوى "شةيدايان" دةخريَت!

خؤ كة لةم طؤشةيةوة سةيرى رِؤلَى جيننى و ئادةميزاد دةكةين، دةبينين تةنها يةك لة مليؤنى ئةو ئةركة بآ‏سنوورةى "شةيدايى" نةبيَت زياتريان لة توانادا نى‏ية، ض‏ جاى ئةوةى بتوانن مافى تةواويش بة ئةركى "سةرثةرشتيكاريى شكؤدار" و "بةندايةتيى فراوان" بدةن كة خراوةتة ئةستؤيانةوة. واتة: ئةو كارمةندى و فةرمانبةرى‏ية جؤراوجؤر و نةبرِاوانة ثيَويستيان بة ضةندين جؤرى لةذمارةبةدةرى مةلائيكةت و رِؤحانيات دةبيَت تا ئةنجاميان بدةن.

هةروةها بةثيَى ئاماذةى هةندآ "رِيوايةت و ئةثه‏ر" و، بة طويَرةى داخوازيى رِيَك‏وثيَكيى رِيَساى جيهان، دةتوانريَت بوتريَت:

هةندآ لة تةن و قةبارة بزؤكةكان، هةر لة هةسارة طةرِؤكةكانةوة تا دةطاتة‏ دلَؤثة وردةكان، تيَكرِا فرِؤكة و كةشتيى جؤريَكن لة مةلائيكةتان، كة بة فةرمانى خواى طةورة سوارى ئةو تةن و قةبارة كةشتى ئاسايانة دةبن و بة ناو جيهانى بينراودا طةشت و سةيرانى خؤيان دةكةن.

هةروةها دةتوانرآ بوتريَت:

جةستةى بةشيَك لة زيندةوةران، هةر لة بالَندةكانى بةهةشةتةوة = كة فةرموودةى ثيرؤز[1] بة بالَندةى سةوز وةسفى كردوون = تا دةطاتة ميَش و ميَشوولةى سةر رِووى زةوى، تيَكرِا فرِؤكةى جؤريَكن لة رِؤحيانةتةكان كة بة ناوى خواوةندى "حةق"ةوة دةرِؤنة ناو جةستةى ئةو بالَندانة و لة ثةنجةرةى هةستةكانى ئةوانةوة سةيرى جيهانى "جيسمانيات"(واتة: جيهانى مادييةتى بينراو) دةكةن و بؤ موعجيزاتى بةديهاتنى ناو ئةو جيهانة دةرِوانن.

جا ئةو بةديهيَنةرة بةخشندةيةى كة لة "طلَى ضرِ و ثرِ" و "ئاوى ليَلأ" بةديهاتووى خاوةن هةست و شعوورى رِووناك و داراى ذيانى ناسك و نيان بةدى‏دةهيَنيَت، هةر ئةو بةديهيَنةرة = بآ‏ هيض طومانيَك = طةلـآ بةديهاتووى هةستيارى زؤر و زةبةندةش لة دةرياى رِووناكى و تاريكى دروست دةكات و بةدىيان‏دةهيَنيَت، كة ديارة ئةمانة زؤر شياوتر و لةبارترن بؤ طيان و ذيان، تةنانةت دروستيشى كردوون و بة زؤر و زةبةندةيى بةديى‏هيَناون.

ئةطةر حةز دةكةيت "بوون"ى "مةلائيكةت" و "رِؤحانيات"ت بؤ بضةسثيَت، ئةوا سةر لة ثةيامى: "خالَيَك لة نوورى ناسينى خواى طةورة" و "وتةى بيست و نؤهةم" بدة، ضونكة لةوآ بة بآ‏طومانى بوونى ئةوانمان ضةسثاندووة.

ثلةى دووهةم:

بة ويَنةى ثةيوةنديى نيَوان دوو هةريَمى يةك دةولَةت، زةوى و ئاسمانةكانيش لةطةلأ يةكترى‏دا ثةيوةستن، ئةوةتا هةندآ ثةيوةنديى توندوتؤلأ و مامةلَةى طرنطيان لة نيَوان‏دا هةية و، هةر شتيَك بؤ زةوى طرنط بيَت، وةك: رِووناكى و طةرمى و بةرةكةت و رِةحمةت‏و هاوضةشنيان، هةموويان لة ئاسمانةوة بؤ زةوى دةنيَرريَن.

هةروةها بة "يةكدةنطى"ى سةرجةم ئايينة ئاسمانى‏يةكان، كة ثالَيان بة "سرووش"ى خواوةندةوة داوة و.. بة "تةواتور"ى بينينى سةرجةم "ئةهلى كةشف"يش ضةسثاوة كة: مةلائيكةت و رِؤحانيات لة ئاسمانةوة ديَن بؤ زةوى. جا بة "حةدس"ى[2] بآ‏طومانى نزيك لة هةست ثآ‏كردنةوة دةزانريَت كة سةرنشينانى طؤى زةويش رِيَطايةكيان هةية ليَيةوة بؤ ئاسمان سةربكةون، ضونكة هةروةك لة هةموو كاتيَك‏دا "ذيرى" و "بير" و "رِوانين"ى هةموو كةسيَك رِوو لة ئاسمان دةكات، بة هةمان جؤر "رِؤح"ى ثيَغةمبةران و ثياوضاكانيش = كة بةهؤى دانانى كؤلَة قورسةكانيان شانيان سووك بووة = و "طيان"ى مردووانيش كة ثؤشاكى جةستةيان لةبةر دامالَيوة، بة فةرمانى خواى طةورة بةرةو ئاسمان سةردةكةون.

جا مادةم ئةو كةسة ناسك و نيانانةى كة كؤلَى سةرشانيان سووك بووة، دةرِؤن بؤ ئةوآ، ئةوا ئةو سةرنشينانةى ناو هةوا و سةر رِووى زةويش كة جةستةيةكى ميسالىيان ثؤشيوة و ئةوانةش كة بة ويَنةى شان‏سووكيى "طيان" تةنك و ناسك و نيانن، دةتوانن برِؤن بؤ ئاسمان.

ثلةى سآ‏هةم:

ئارامى و بآ‏دةنطى و رِيَسا و بةردةوامى و فراوانيَتى و نوورانيَتيى ئاسمان، بةلَطةن لةسةر ئةوةى كة سةرنشينانى ئةوآ وةك هى زةوى نين، بةلَكو سةرجةمى سةرنشينانى ئاسمان طوآ‏رِايةلَى ئةو فةرمانانةن كة ثيَيان دةسثيَرريَت. ضونكة لةوآ‏دا، لةبةر فراوانيى يةكجار زؤرى ذينطة و نيشتةجآ‏كةيان، هيض هؤكاريَكى ثالأبةيةكةوةنان و ئيختيلاف لة طؤرِآ‏دا نى‏ية و، هةر هةموويان لةسةر سروشتى "ثاك و خاويَنى" بةدىهيَنراون و بة هيض تاوان و طوناهيَكةوة طيرؤدة نةبوون و، ثلة و ثايةشيان نةطؤرِ و نةجوولآوة. بة ثيَضةوانةى سةرنشينانى زةوى كة شتانى دذ بة يةكى تيَدا كؤبووةتةوة و خراثكارانيشى تيَدا ئاويَتةى ضاكةكاران بووة و، ئةمةش بووة بةهؤى ئةوةى كة ناكؤكيى ئةوتؤيان لة نيَوان‏دا دروست ببيَت كة ثشيَوى و ئالَؤزى و بةيةكدادان بنيَتةوة، ديارة بةم كارةش دةرطاى: تاقيكردنةوة‏ و ثيَشبرِكآ لة "مرؤظ" كراوةتةوة و، ثلة و ثايةكانى "بةرزبوونةوة" و "نزم بوونةوة"يشيان لة لا دةركةوتووة.

حيكمةتى ئةم رِاستى‏يةش بريتى‏ية لةوةى كة:

مرؤظ دوا بةروبوومى درةختى بةديهاتووانة.. خؤ ئاشكراية كة "بةر" دوورترين و نيان‏ترين و جةمترينى بةديهاتووانى توانستى ثةروةردطارة و، لة هةمووشيان زياتر داراى نيانى و كؤلَةوارى و لاوازى‏ية.

ئا ليَرةوةية كة لانة و نيشتةجيَى ئةم مرؤظة، كة بريتى‏ية لة طؤى زةوى، لة ناوةرؤك و دروست‏بوونى‏دا بة هاوشان و هاوتاى ئاسمان دانراوة، ضونكة هةرضةند لة ضاو ئاسمان‏دا بضووك و بآ‏بايةخ ديارة، كةضى "زةوى":

مةلَبةند و دلَى طةردوونة و..

جيَى ناوبانط‏دةركردنى سةرجةم موعجيزاتى سنعةتى ثةروةردطارة و..

شويَنى لـآ‏دةركةوتن و تيشكؤى طشت درةوشانةوةكانى ناوة جوانةكانى خواى طةورةية و..

مةحشةر و جيَى رِةنطدانةوةى كارسازى‏ية رِةهاكانى ثةروةردطارة و..

بازارِيَكى سةخاوةتمةندانةى رِةهاية بؤ خستنة‏رِووى بةديهاتووانى خواوةند، بة تايبةت ثيَش‏ضاوخستنى رِووةك و زيندةوةران بة زؤر و زةبةندةيى..

نموونةيةكى بضووكى ثيشانطاى ئةو بةديهيَنراوانةية كة لة جيهانى دوارِؤذ‏دا ثيَش‏ضاو دةخريَن و..

كارطةيةكى ئةوتؤية كة زؤر بةخيَرايى كووتالَى هةتاهةتايى دةضنيَت و ديمةنى خيَرا بطؤرِى هةميشةيى بةرهةم دةهيَنيَت و..

كيَلَطةيةكى بةرتةسك و بضووك و كاتى‏ية بؤ ضاندنى تؤوى باخ و بيَستانة وشك‏نةبووة هةميشةيى‏يةكان.

هةر لةبةر ئةم مةزنى‏ية مةعنةوى‏يةى[3] طؤى زةوى و طرنط بوونيةتى لة رِووى سنعةتةوة كة قورئانى ثيرؤز بة هاوشان و هاوتاى ئاسمانةكان دايناوة، هةرضةند سةبارةت بة ئاسمانةكان وةك بةريَك واية لة ضاو درةختة زةبةلاحةكةى‏دا. دةبينيت قورئانى ثيرؤز هةميشة زةوى دةخاتة تايةكى تةرازوو، ئاسمانةكانيش دةخاتة تاكةى ترى و، بةردةوام: (ربُ السموات والاَرض) دووثات دةكاتةوة.

ثاشان ئةو ئالأوطؤرِة خيَرا و بةردةوامةى كة (بةثيَى ئةو حيكمةتة ناوبراوانة) بةسةر رِووى زةوى‏دا ديَت، داخوازى ئةوةن كة سةرنشينانيشى ئالأوطؤرِى هاوضةشنى ئةوةى زةوىيان بةسةردا بيَت.

ئنجا هةرضةند زةوى لة خؤى‏دا سنووردار و بضووكة، كةضى طةلـآ درةوشانةوةى توانستى رِةهاى خواوةندى دةستطير بووة، ضونكة توانا و ليَهاتنةكانى سةرنشينانى خاوةن ثاية و بايةخ‏ثيَدراوى زةوى = كة جيننى و ئادةميزادن = وةكو بةديهاتووانى تر نين و هيض سنووريَكى سروشتىيان بؤ دةست‏نيشان نةكراوة. لةبةر ئةوةية كة طؤى زةوى وةكو ثيشانطايةكى لـآ هاتووة بؤ بةرزبوونةوةى لة سنووربةدةر و دابةزين و نزم‏بوونةوةى بآ‏كؤتايى، ئةوةتا بووة بة مةيدانيَكى يةكجار فراوانى ثيَشبرِكآ و تاقيكردنةوةى جيننى و ئادةميزاد، هةر لة ثلةى ثيَغةمبةران و ثياوضاكانةوة تا دةطاتة ئاستى نةمروودة زؤردار و شةيتانةكان.

جا مادةم ئةمة واية، ئةوا شـةيتانة فيرعةون ئاسـاكان ثزيسـكى لةرِادةبةدةر دةطرنة ئاسـمان‏ و سةرنشينانى.

ثلةى ضوارةم:

ثةروةردطار و بةديهيَنةر و كارساز و بةخشندةى شكؤمةندى هةموو جيهانةكان، طةلـآ ناوى جوانى هةية كة حوكمى هةريةكةيان لةوانى تر جياية و ناونيشانيان لة يةكتر جياوازة. بؤ نموونة: ئةو ناو و ناونيشان و سيفةتةى خواوةند كة داخوازى ناردنى مةلائيكةت بوون تاكو لة رِيزى هاوةلَة بةرِيَزةكان و لةطةلأ ثيَغةمبةردا = صلى الله عليه وسلم = دذى كافران بجةنطن، هةر هةمان ناونيشان و سيفةت و ناون كة داخوازى "بوون"ى جةنط و موجاهةدةشن لة نيَوان مةلائيكةت و شةيتانةكان‏دا و، داواكارى ئةوةن كة زؤرانبازى هةبيَت لة نيَوان ئاسمان‏نشينانى ضاكةكار و خراثكارانى سةرنشينى زةوى‏دا.

خواوةندى بةتوانا و شكؤمةند كة طيان و هةناسة و دةروونى كافرانى لة دةستى توانستى خؤىدا رِاطرتووة، نة بة هاوار(صيحة)يَك و نة بة فةرمانيَكى خؤى، كافران لةناو نابات، بةلَكو بة ناونيشانى: "ثةروةردطاريَتيى طشتى"ى خؤى و بة خواستى ناوة جوانةكانى هاوضةشنى: "الحكيم والمدبر" دةرطاى طؤرِةثانى ثيَشبرِكآ و تاقيكردنةوة دةخاتة سةرثشت.

بؤ نموونة (وةك وتراويشة: نموونة قرِة و برِةى لةسةر نى‏ية): دةبينين "ثادشا" بة طويَرةى جؤراوجؤريى فةرمانطةكانى حكوومةتةكةى، ضةند ناونيشان و ناويَكى جياجياى هةية. ئةوةتا فةرمانطةى "دادطةرى" بة ناوى "فةرمانرِةواى دادطةر" ثادشا دةناسيَت و.. فةرمانطةى سةربازيش بة ناوى: "فةرماندةى طشتى".. بةلآم فةرمانطةى مةشيةخةت بة ناوى: "خةليفة" و فةرمانطةى رِةسمييش بة ناوى "ثادشا" دةيناسن.. ئنجا هاوولآتىيانى طوآ‏رِايةلأ بة "ثادشاى ميهرةبان" ناوى‏ دةبةن، كةضى كةسانى سةرثيَضى‏كار و ياخى‏بووان لة ياسا ناوى "فةرمانرِةواى توندوتيذ"ى لـآ‏دةنيَن!

بةم جؤرة، ئةو ثادشا خاوةن شكؤية، كة جلَةوى كاروبارى سةرجةم دانيشتووانى ولآتى خؤى بةدةستة، ناضيَت = بة فةرمانيَكى خؤى = كةسيَكى سةرثيَضى‏كارى كؤلَةوارى زةليل لةناو ببات، بةلَكو بة ناوى "فةرمانرِةواى دادطةر" دادطايى دةكات. ثاشان هةر ئةو ثادشاية ناضيَت بةثيَى زانياريى خؤى و لة رِيَى تةلةفؤنى رِاستةوخؤى تايبةتيى خؤيةوة ئاورِى رِيَز و ثاداشت لة كارمةنديَكى شايستة و ليَهاتووى خؤى بداتةوة، بةلَكو مةيدانى ثيَشبرِكآ دةكاتةوة و ثيَشوازيى رِةسميى بؤ ئامادة دةكات و فةرمان بة وةزيرةكةى دةدات و هاوولآتىيانيش بانط دةكات تاكو ئامادةى بينينى ئةو ثيَشبرِكآ‏ية ببن. ثاشان بة ناوى دةستةى دةولَةت و كارطيَرِيى حكوومةتةوة ثاداشتى ئةو كارمةندةى دةداتةوة. بةم ثآ‏ية لة بةرامبةر رِاستى و بآ‏فيَلَيى ئةو فةرمانبةرةوة و، ثاش برِينى تاقيكردنةوةيةكى سةخت بؤ ضةسثاندنى شايستةيى و ليَهاتنى، لةناو ئةو مةيدانة و لة بةرضاوى خةلَكانيَكى زؤر لة كةسانى بةرز و بةرِيَزدا، ثاداشتةكةى رِادةطةيةنيَت و ئاورِى رِيَز و ضاكةى لـآ‏ دةداتةوة.

بة ويَنةى ئةم نموونةية (ولله المثلُ الأعلى): خواى طةورة طةلـآ ناوى جوان و كاروبار و ناونيشانى زةبةندةى هةية و، خاوةنى ضةندين درةوشانةوةى "شكؤمةندى" و دياردةى "جوانى"‏ية. جا ئةو ناونيشان و كاروبار و ناوةى خواى طةورة كة داخوازى "بوون"ى رِووناكى و تاريكى.. هاوين و زستان.. بةهةشت و دؤزةخة، داخوازى ئةوةيشة كة تا رِادةيةك ياساى زؤرانبازى (بة ضةشنى ياسا طشتى و شاميلةكانى ترى وةك ياساى وةضةلـآ‏خستنةوة و ياساى ثيَشبرِكآ و ياساى هاوكارى و هاوضةشنيان) ببيَت بة ياسايةكى طشتى و عموومى و هةمةلايةنطير. واتة داخوازى ئةوة دةبيَت كة "ياساى زؤرانبازى" هةر لة زؤرانى نيَوان ئيلهام و وةسوةسةى دةورى دلَةوة، بطريَتةوة، تا دةطاتة زؤرانى نيَوان مةلائيكةت و شةيتانةكان، لة ئاسؤى ئاسمانةكان‏دا.

ثلةى ثيَنجةم:

ثاشان مادةم رِؤشتن لة زةوى‏يةوة بؤ ئاسمان و هاتنةوةش لةويَوة بؤ زةوى هةية، ئةوا دابةزين لة ئاسمانةوة و سةركةوتنيش بةرةو ئةوآ لة طؤرِآ‏داية. تةنانةت ثيَداويستى‏يةكانى زةوى لةويَوة رِةوانة دةكريَن و بؤ سةر زةوى دةنيَرريَن.

ئنجا مادةم رِؤحيانةتة خاويَنةكان لة زةوى‏يةوة بةرةو ئاسمان دةرِؤن، ئةوا رِؤحيانةتة ضةثةلَةكانيش دةيانةويَت لاسايىيان بكةنةوة و هةولأ دةدةن = وةك ئةوان = بؤ ئاسمانةكان برِؤن، ضونكة "رِؤح" سيفةتى سووك‏وسؤلَى و نيانيى تيَداية و دةتوانيَت بةرز ببيَتةوة. ديارة لةم ضةشنة حالَةتانةدا سةرنشينانى ئاسمان ئةو رِؤحانىية ضةثةلآنة وةرناطرن و لةبةر شةرِ و خراثةى ناو سروشتيان، لةوآ دةريان‏دةكةن.

ثاشان دةبآ لة جيهانى بينراو(عالم الشهادة)دا نيشانةيةك هةبيَت لةسةر ئةم مامةلَة طرنط و "زؤران"ة مةعنةوى‏ية، ضونكة "مةزنيى ثةروةردطاريَتى" داخوازى ئةوةية كة ئاماذة و نيشانة لةسةر كاروبارة غةيبى‏يةكانى خواوةند دابنيَت، تاكو خاوةن هةست و شعوورةكان بيبينن، بة تايبةت مرؤظى هةلَطرى بةرزترين فةرمانبةرى (كة ئةركى بينين و شايةتى‏دان و بانطةواز‏كردن و سةرثةرشتى‏ية لة ئةستؤى‏دا).

جا هةروةك خواوةند بارانى كردووة بة ئاماذةيةك بؤ موعجيزاتى بةهار و، هؤكارة رِوالَةتى‏يةكانيشى كردووة بة نيشانة لةسةر كارة دةراساكانى سنعةتى خؤى و خةلَكى جيهانى بينراوى لةسةر كردوون بة شايةت و بينةر، بآ‏ هيض طومانيَك، ئةو خواوةندة سةرنجى هةموو سةرنشينانى ئاسمان و زةويش بؤ ئةو ديمةنة مةزن و سةرسوورِهيَنةرة رِادةكيَشيَت و، ئةو ئاسمانة مةزنة لة شيَوةى قةلآيةكى مةحكةمى ئةوتؤدا دةردةخات كة بورجةكانى بة ثاسةوانى رِيزبةستوو لة دةورى‏دا رِازيَنرابيَتةوة، يان وةك شاريَكى ئاوةدان كة تاسةمةنديى ئةهلى بير بؤ تيَرِامان و بيركردنةوة دةجوولَيَنيَت.

مادةم رِاطةياندنى ئةو "زؤرانبازى‏"ية بةرزة طةلـآ ثيَويستة و "حيكمةت" داخوازيةتى، ئةوا دةبآ نيشانةيةك هةبيَت لة سةرى، كةضى لة نيَوان رِووداوة ئاسمانى‏يةكان‏دا، رِووداويَكمان بةرضاو ناكةويَت كة لةطةلأ ئةم رِاطةياندنةدا بطونجآ، جطة لةوةى كة باسمان كرد. كة تاكة رِووداوة بة طونجاوترين و لةبارترين نيشانة دابنريَت لةسةر ئةو رِاطةياندنة. ضونكة رِووداوة ئاسمانى‏يةكانى لةمةرِ ئةستيَرةكان ضةشنى: هاويشتنى تيرةستيَرةكان(الشهب) كة وةك تيرهاويشتن واية بة "مةنجةنيق" و كت‏ومت لة هةلَدانى فيشةكى "تةنوير" دةضيَت كة لةسةر قةلآ بةرز و بورجة بلَندةكانةوة هاويَذرابيَت، لةطةلأ هاويشتنى تيرةستيَرةكان بةرةو شةيتانةكان (كة قورئانى ثيرؤز بة رِاشكاوى دانى ثيَدا نا) طةلـآ طونجاوة و يةكاويةك دةردةضيَت.. دةبآ ئةوةش بزانين كة جطة لةو حيكمةت و ئامانجةى باسمان‏كرد، ثةى بة هيض حيكمةت و ئامانجيَكى تر نةبراوة بؤ رِوودانى تيرهاويشتن بؤ شةيتانةكان. سةرةرِاى ئةوةش رِةجم‏كردنى شةيتانةكان رِووداويَكة هةر لةسةردةمى حةزرةتى ئادةمةوة = دروودى لةسةر بيَت = بةناوبانطة و، لة لايةن ئةهلى حةقيقةتيشةوة بينراوة، بة ثيَضةوانةى رِووداوةكانى تر.

ثلةى شةشةم:

لةبةر ئةوةى جيننى و ئادةميزاد توانا و ليَهاتنيَكى بآسنووريان بؤ شةرِ و خراثكارى و ئينكارى و مل‏‏نةدان تيَداية، ئةوا دةتوانن ثشت‏هةلَكردن و بآ‏طوآيى و لاساريى طةورة و بآ‏سنوور ئةنجام‏ بدةن. بؤية قورئانى ثيرؤز لة رِيَى بةلاغةتة خاوةن ئيعجازةكةى خؤيةوة و بة ضةندةها شيَوازى رِوونى بةرز، هةرِةشةى توند و تيذ لة بآ‏طوآيى و سنوورشكاندنى طرؤى جيننى و ئادةميزاد دةكات و طةلـآ نموونةى بةرز و بةنرخ لةسةر مةبةستةكةى دةهيَنيَتةوة و لة ضةندةها مةسةلة و كيَشةى ورد دةدويَت و، بة هةموو ئةمانةش سةرزةنشت‏و هةرِةشةيةكى هيَندة توند و تيذ لة بةرامبةر بآ‏طوآيى و لةسنوورلادان ئاراستةى جيننى و ئادةميزاد دةكات كة سةرانسةرى طةردوون رِادةضلَةكيَنيَت.

بؤ نموونة برِوانة ئايةتى ثيرؤزى:

(يامَعْشَرَ الْجِنِّ وَالاِنسِ اِنِ اسْتَطَعْتُمْ اَن تَنْفُذُوا مِنْ اَقْطارِ السَّمـواتِ وَالاَرضِ فَانفُذُواْ لا تَنفُذُونَ اِلاّ بِسُلْطانٍ * فَبِاَيِّ ءَ‏الآءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ * يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا شُوَاظٌ مِنْ نارٍ وَنُحَاسٌ فَلا تَنتَصِرَانِ) (الرحـمن:33=35).

فةرموو سةرنج لةم هةرِةشة مةزن و سامناك و سةرزةنشتة توند و تيذة بدة كة لةم ئايةتةدا ثيَش‏ضاو خراوة و، بزانة كة ضؤن ئةم ئايةتة بة رِةوانبيَذى‏ية ئيعجازبةخشةكةى خؤى فيز و دةمارى ثشت‏هةلَكردنى جيننى و ئادةميزاد دةشكيَنيَت و لة شان و بالَى غروورى ئةوان دادةطريَت و رِادةى كؤلَةوارى و دةستةوسانىيان ئاشكرا دةكات و، دةرى‏دةخات كة تا ضةندة لة بةردةم مةزنيى دةستةلآت و فراوانيى ثةروةردطاريَتيى خواوةنديان‏دا لاواز و بآ‏دةستةلآتن. بة رِادةيةك كة دةلَـيَيت ئةم ئايةتة و ئايةتةكةى تر كة دةفةرموآ: (وَجَعَلْنَاها رُجُوماً لِلشَّياطينِ) (الملك:5) هةردووكيان بةم شيَوةيةى خوارةوة رِووى دةمى طوفتار ئاراستةى جيننى و ئادةميزاد دةكةن:

(ئةى طرؤى جيننى و ئادةميزاد!

ئةى لةخؤبايى و هةلَطةرِاوةكان!

ئةى ئةوانةى لةناو قورِى كؤلَةوارى و ليتاوى لاوازى‏دا ضةقيوون!

ئةى سةرسةختانى مل‏نةدةر كة لة ناو هةذارى و لاوازى‏دا دةتليَنةوة!

ئةطةر طوآ‏رِايةلَى فةرمانةكانم نابن، ئةوا = طةر لة تواناتانداية = لة سنوورى مولَك و دةستةلآتى من دةربضن! خؤ كة ناشتوانن ئةو سنوورة بشكيَنن و لـيَى دةربضن ئةدى ضؤن ثرِكيَشيى ئةوة دةكةن كة فةرمانى ثادشايةكى هيَندة مةزن ثشت‏طوآ دةخةن كة ئةستيَرة و مانط و خؤرةكانى لةدةست‏داية و، هةموو ئةوانة = بة ويَنةى سةربازى ئامادة و ملكةض = طوآ‏رِايةلَى فةرمانى ئةو دةبن؟ ئيَوة بةم سنوورشكاندن و ياخى‏بوونةتان سنط لة فةرمانرِةوايةكى ئةوةندة طةورة دةردةثةرِيَنن كة خاوةنى ضةندةها سةربازى طوآ‏رِايةلَى سامدارى وةهاية كة دةتوانن ضةندان بؤمبى زةبةلاحى بة ئةندازةى ضياكان بطرنة شةيتانةكانيشتان، طةر بتوانن خؤيانى لة بةردةم‏دا رِابطرن!

هةروةها ئيَوة، بةم كافرى و ناشكورى‏يةتان، لة ولآتى خاوةن مولَكيَكى هيَندة مةزن و شكؤداردا هةلَدةطةرِيَنةوة كة ضةندان سةربازى طةورة طةورةى واى هةية دةتوانن بة ضةندين ثارضة ئاطر و ثزيسك و بؤمباى طرِطرتووى بة ئةندازةى زةوى و ضياكان بؤمبارانى دوذمنة كافرةكان بكةن، با هةريةكة لةو دوذمنانةش ئةوةندةى زةوى و ضيا سةختةكان طةورة و زةبةلاح بن و، دةتوانن لةم رِآ‏يةوة لةت و ثةت و ثةرتةوازةيان بكةن، ض‏ جاى بةديهاتووانيَكى لاوازى وةك ئيَوة؟

هةروةها ئيَوة سةرثيَضى لة ياسايةكى جآ‏بةجآ‏كراوى وةها دةكةن كة كةسانيَكى ئةوتؤ ثةيوةستى بوون دةتوانن = بة ئيزن و فةرمانى خواى طةورة = بؤمب و رِاجيمةى بة ئةندازةى: ئةستيَرةكانتان تآ‏بطرن).

بةلَآ، قورئانى ثيرؤز طةلـآ سوثا و لةشكرى طرنطى بؤ ئةوانة جةم كردووة. بةلآم ئةم كارة ئةوة ناطةيةنيَت كة دوذمنان خاوةنى هيَزيَكى وةها بن ئةو لةشكركيَشى‏يةيان لة ثيَناودا بكريَت، بةلَكو لةبةر ضةند هؤكاريَكى ترى وةك: دةرخستنى مةزنيى خوايةتيى خواى طةورة و.. ئابرِووبردن و سووكايةتى ثآ‏كردنى دوذمنانة.

ثاشان هةندآ جار ئايةتيَكى ثيرؤزى قورئان بةهيَزترين و مةزنترينى هؤكارةكان لة بةرامبةر لاوازترين و بضووكترين شت‏دا جةم دةكات و، بآ‏ ئةوةى لاوازةكةيانى لة ياد بضيَت بةراورديان لة نيَوان‏دا ساز دةكات. ئةمةش بؤ ئةوةية كة: كةمالَى رِيَك‏وثيَكى‏ و، ئامانجى عةدالةت و، كؤتايى زانست و حيكمةت، دةربخات.

بؤ نموونة ئايةتى: (وَاِنْ تـَظَاهَرَا عَلَيْهِ فَاِنَّ اللهَ هُوَ مَوْلاهُ وَجِبْرِيلُ وصالِحُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَلآئِكَةُ بَعْدَ ذَلِكَ ظَهِير) (التحريم:4). مةوداى ئةو رِيَزة شايانةى كة لة ثيَغةمبةرى خؤشةويست صلى الله عليه وسلم = نراوة و، رِادةى ئةو ميهرةبانى‏ية فراوانةش كة مافى سةرجةمى هاوسةرةكان دةطريَتةوة، دةردةخات.

جا ئةم هيَز جةم‏كردنة، بة ضةشنيَكى ميهرةبانانة مةزنيى ثيَغةمبةر = صلى الله عليه وسلم = و ثلة بةرزيى لاى خواى طةورة دةردةخات و.. طرنطيى سكالآى دوو هاوسةرى لاواز و، مةوداى ضاوديَركردنى مافةكانيان، دةخاتة رِوو.

ثلةى حةوتةم:

بة ضةشنى جياوازيى نيَوان مةلائيكةتان و طةورة و بضووكيى نيَوان ماسى‏يةكان، ئةستيَرةكانيش لةناو خؤيان‏دا جياوازيى زؤريان لة نيَوان‏داية. واتة هةندآ لةو ئةستيَرانة تابلَـيَى بضووكن و هةنديَكى ديكةشيان تابلَـيَى طةورةن، تةنانةت هةر شتيَك لة رِووى ئاسمان‏دا ببريسكيَتةوة ثيَى دةوتريَت: ئةستيَرة.

بةم ضةشنة، جؤريَك لة جؤر و رِةطةزةكانى ئةستيَرةكان بؤ رِازاندنةوةى رِووى جوانى ئاسمانن، دةلَـيَى بةديهيَنةرى مةزن و كردطارى خاوةن جوانى بة ويَنةى بةرى رِووناكى‏بةخشى ئةو درةختةى ئاسمان.. يان وةك ماسيى تةسبيحات‏طوزارى خواوةند لةو دةريا فراوانةدا.. يان بة ويَنةى هةزاران مةنزلَطا بؤ مةلائيكةتانى، ئةو جؤرة ئةستيَرانةى بةدى‏هيَناوة..

هةروةها جؤريَكى بضووكى ئةستيَرةكانيشى وةك ئامرِازيَك بؤ رِةجم و تيربارانى شةيتانةكان بةدى‏هيَناوة..

جا ئةو تيرةستيَرانةى كة دةطيريَنة شةيتانةكان و ئةوانى ثآ‏ رِةجم دةكريَن، سآ واتايان تيَداية:

واتاى يةكةم: هيَما و نيشانةن بؤ ثيادةبوونى ياساى "زؤرانبازى" لة ناوةندى فراوانترين بازنةى بوونةوةران‏دا.

واتاى دووهةم: ئاسمانةكان ضةندين ثاسةوانى بيَدار و دانيشتووى طوآرِايةلَيان تيَداية. جا ئةم تيرةستيَرانة ئاماذةيةكن بيَزاريى سةربازانى خواى طةورة رِادةطةيةنن سةبارةت بة تيَكةلأبوونى دانيشتووة خراثةكانى زةوى لةطةلَيان‏دا و دزة كردنيان بؤ طوآ‏رِاطرتن لةوان.

واتاى سآ‏هةم: ئةم تيرةستيَرانةى كة دةلَـيَى "مةنجةنيق" و طوللةى تةنويرن، بؤ ئةوة دانراون كة جاسووسةكانى شةيتانةكان بترسيَنن لةوانةى كة بة دزى‏يةوة طوآ لة ئاسمان‏نشينان رِادةطرن و خراثترين نويَنةرى خراثةكارى‏يةكانى زةوين، تاكو لة دةرطاكانى ئاسمان دةربكريَن و ئاسمانى خاويَن ضةثةلأ نةكةن كة نيشتةجيَى بةديهاتووانى خاويَنة و، هةروةها بؤ ئةوةش كة بواريان نةدةن لةسةر حسابى دةروونة ضةثةلَةكانى زةوى، جاسووسى ئةنجام بدةن.

ئةى طةردوونناسى ثشت‏بةستوو بة ذيريى كورت و بةرتةسكى خؤى كة رِووناكى ئةم ذيرى‏يةى لة رِووناكيى طولَةستيَرة تيَثةرِ ناكات! ئةى ئةو كةسةى كة لة ئاستى رِووناكيى خؤرى قورئانى ثيرؤز‏دا ضاوى دةنووقيَنآ!

بة "يةك جار" سةرنج لةم رِاستىيانة بدة كة ئةم حةوت ثلةية ئاماذةيان بؤ دةكةن.. ضاوةكانت والآ بكة و، واز لة ترووسكايى ذيريت بهيَنة و، واتاى ئةم ئايةتة ثيرؤزة لة نوورى ئيعجازةكةى‏دا ببينة كة بة ضةشنى رِؤذى رِؤشنا رِوون و ئاشكراية، ئنجا ئةستيَرةى يةك حةقيقةت لة ئاسمانى ئةو ئايةتة هةلَبطرة و تيرباران و رِةجـمى ئةو شةيتانةى ثآ‏ كة كة لة ناو زةينت‏دا خؤى مةلآس داوة! ئيَمةش لة لايةنى خؤمانةوة هةر وا دةكةين.

جا با ثيَكةوة بلَـيَين:

(ربِّ أعوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطين).

فلله الحجةُ البالغةُ والحكمةُ القاطعة.

سبحانك لا علمَ لنا الاّ ما علَّمْتَنا اِنك اَنت العليم الحكيم[4].



[1]  ئاماذةية بؤ فةرموودةى: "أرواحهم في جوف طير خضر لـها قناديل معلقة بالعرش تسرح من الجنة حيث تشاء". رواه مسلم عن عبدالله بن مسعود. كتاب الأمارة: 12. (وةرطيَرِ).

[2]  "حةدس" بريتى‏ية لة: خيَرايى زةينى مرؤظ لة تيَطةيشتن‏دا. (وةرطيَرِ).

[3]  بةلَـآ، زةوى هةرضةند بة قةبارة بضووكة، بةلآم هاوتاى ئاسمانةكان دةردةضيَت، ضونكة دةتوانريَت بوترآ: كانى‏يةكى بةخورِى هةميشة بةخشندة لة دةريايةكى نةبةخشى بآ‏سوود طةلـآ باشترة. ثاشان طةر شتيَك بة "ثيَوةر"يَك بثيَوريَت و ئنجا بخريَتة لاوة، ثاش ئةوة داهاتةكانى ئةو شتة بة هةمان ثيَوةر بثيَوريَن و ئةوانيش بخريَنة لايةكى ترةوة، ئةوا ئةو ماددانة هةرضةند بة رِوالَةت هةزاران جار لة ضاو خودى ثيَوةرةكة طةورةتر ديارن، كةضى دةكرآ ثيَوةرةكة هاوتاى ئةو بارستايى‏ية بيَت و لةطةلأ ئةودا بةراورد بكريَت!

جا هةروةك ئةمة لةم نموونةيةدا واية، طؤى زةويش بة هةمان جؤرة، ضونكة خواى طةورة بة ضةشنآ دروستى كردووة كة:

شويَنى ناوبانط دةركردنى دروست‏كراوانى و.. مةحشةريَك بؤ بةديهيَنانى شتان و.. خولطةى حيكمةت و.. شويَنى دةركةوتنى توانست و.. طولَدانى رِةحـمةتةكةى و.. كيَلَطةى بةهةشت و ثيَوةرى بوونةوةران = واتة: يةكةى ثيَوانةى جيهانةكانى بةديهاتووان = بيَت. هةروةها زةويى وا بةدى‏هيَناوة كة وةك كانياويَكى بة خورِةمى ئةوتؤ بيَت لافاوى بةديهاتووانى لـآ رِؤ بكريَتة ناو دةرياكانى رِابوردوو و جيهانى ثةنهانى غةيبةوة و.. وةك بةذن و بالآيةكى ئةوتؤش بةديى‏هيَناوة كة هةموو سالَـيَك سةدان هةزار جؤر شكلأ و شيَوةى يةك لة دواى يةكى لةبةر دةثؤشيَت لةو ثؤشاكانةى كة سنعةتى ناوازةى ئةو ضنيونى و رِازاندوونيةوة.

ئيَستا ئةو جيهانة زةبةندانةى كة لة جيهانى ثةنهانى غةيب‏دا رِؤ دةكريَن و، ئةو ثؤشاكة زؤرانةش كة زةوى يةك لة دواى يةك لةبةريان دةكات و ثاشان دايان‏دةمالَـيَت، بهيَنةرة ثيَش ضاوى خؤت. واتة وا دابنآ كة هةرضى لةناو زةوى‏دا هةية ثيَكةوة لة ثيَش ضاوت‏دا ئامادة بن، ئنجا زةوى لةطةلأ ئةو ئاسمانانةدا = كة هةموو ئاسانن و تيَكرِا لةسةر يةك رِةوت و شيَوةن = رِابطرة و بةراوردى بكة، دةبينيت طةر تاى تةرازووى زةوى لة هى ئاسمانةكان قورستر نةبيَت، ئةوا هيضى لةوان كةمتر نابيَت. ئا ليَرةوة لة نهيَنى ئايةتى ثيرؤزى: (رب السموات والاَرض) تآ‏دةطةيت! (دانةر)

[4]  ثاشكؤى وتةى ثازدةهةم بريتىية لة بةشى يةكةمى مةكتووبى بيست‏وشةشةم. تكاية با لةوآ سةير بكريَت. (وةرطيَرِ)