مةسةلةى شةشةمى بةرى درةختى ئيمان

(ئةم مةسةلةية ئاماذةيةكى كورتة بؤ تةنها يةك بةلَطة لة نيَوان هةزاران بةلَطةى طشتى‏دا سةبارةت بة (ئيمان بة خوا) كة لة زؤر شويَنى ترى ثةيامةكانى نووردا بة بةلَطةى ضةسثيَنةرةوة رِوون‏كراونةتةوة).

كؤمةلَيَك لة قوتابييانى قؤناغى ئامادةيى لة شارى قةستةمؤنى[1]

هاتن بؤلام و ثيَيان‏وتم:

= (خواى بةديهيَنةرمان ثآ‏بناسيَنة، ضونكة مامؤستاكانمان باسى خوامان بؤ ناكةن)!

ثيَم‏وتن:

= هةريةك لةو زانستانةى دةيانخويَنن، هةميشة باسى خوا دةكات‏‏ و بة زمانى تايبةتيى خؤى خواوةندى بةخشندةمان ثآ‏دةناسيَنيَت. كةواتة ئيَوةش لة بريى مامؤستاكان طوآ بؤ زانستةكان رِابطرن!

بؤ نموونة:

هةروةك هةر شووشة دةرمان و ثيَكهاتوويةكى كيميايى ناو دةرمانخانةيةكى طةورة، كة بة ضةندين تةرازووى سةرنةكةر و ئةندازةى ورد ئاويَتةى يةكتر كرابيَتن، دةيضةسثيَنيَت كة دةرمانطةريَكى دانا و كيمياطةريَكى زانا ئةم كارانةى ئةنجام‏ داوة.. دةرمانخانةى طؤى زةويش، كة ضوار سةد هةزار جؤرى رِووةك و زيندةوةرى زياتر تيَداية، بة هةمان جؤرة.. ضونكة لة رِاستى‏دا هةريةكة لةو رِووةك و زيندةوةرانة وةك شووشةيةكى ثرِ لة ثيَكهاتووى ورد و، ئاويَتةكراويَكى زيندةكارى سةرسوورِهيَنةر واية.

جا ئةم دةرمانخانة طةورةية، خواوةندى دانا و شكؤمةند ثيشانى هةموو كةسيَك، تةنانةت كويَرةكانيش، دةدات و، بة ئةندازةى ثلةى كةمالأ و رِيَك‏وثيَكى و طةورةيى‏يةكةى، بةديهيَنةرى بةخشندة بة غةيرى خؤى دةناسيَنيَت، بة ضةشنى دةرمانخانةكةى بازارِ، كة كيمياطةر و دروستكةرى خؤى ناساند. ئةمةش بةثيَى زانستى "ثزيشكى" كة خؤتان دةيخويَنن.

نموونةيةكى تر:

هةروةك ئةطةر كارطةيةكى طةورة و نائاسايى لة تةنها ماددةيةكى زؤر ساكار ضةندين جؤر كووتالَى جؤراوجؤر بضنيَت و بةرهةميان بهيَنيَت، ئةوا بةم كارةى دةيضةسثيَنيَت كة بآ هيض طومانيَك ئةندازياريَكى ميكانيكيى كارامة هةية ئةم كارانة رِادةثةرِيَنيَت. بةم جؤرة ئةو كارطةية ئةندازيارةكةيمان ثآ‏دةناسيَنيَت.

ئةم مةكينة هاتوضؤكةر و كارطة خوايى‏يةش، كة ناوى طؤى زةوى‏ية، بة هةمان ضةشنة، كة سةدان هةزار كارطةى سةرةكيى تيَداية‏‏ و هةريةك لةم كارطة سةرةكى‏يانةش هةزار كارطةى وردةكارى تيَداية و، هةريةكةيان = بآ هيض طومانيَك = خاوةن و بةديهيَنةرى خؤيمان، بة ئةندازةى طةورةيى و كةمالَى ئةم كارطة خوايى‏ية لةضاو كارطة ئادةمى‏يةكةدا، ثآ‏دةناسيَنيَت، هةروةك كارطة ئادةمى‏يةكة ئةندازيارى خؤى ثآ‏ناساندين. ئةمةش بةثيَى دةستوورةكانى زانستى "ميكانيك" كة دةيخويَنن.

نموونةيةكى تر:

هةروةك كؤطا و طةنجينةيةكى طةورةى ئازووقة، كة لة هةموو لايةكةوة هةزار جؤر خواردةمةنيى تيَدا ئامادة كرابيَت و لةيةك جياكرابنةوة و هةريةكةيان لة جيَطايةكى تايبةتى‏دا رِيز كرابن، تيَمان دةطةيةنيَت كة خاوةن و بةرِيَوةبةريَكى هةية سةرثةرشتيى دةكات..

ئةم طةنجينةى رِؤزى‏دانة خوايى‏يةش بة هةمان جؤرة..

ئةم طةنجينةيةى كة لة طةشتى يةك "سالأ"ى‏دا ماوةى بيست‏وضوار هةزار سالأ رِآ بةوثةرِى رِيَك‏وثيَكى دةبرِيَت و، سةدان هةزار بةديهيَنراوى لةناودا هةن كة هةريةكةيان ثيَويستى بة جؤريَك خواردةمةنيى تايبةتى هةية..

ئةم طةنجينةيةى كة بةسةر هةر ضوار وةرزةكةدا تيَثةرِ دةبيَت و، وةرزى بةهار وةك كاروانيَك كة هةزاران جؤر خواردةمةنيى ثآ‏ بيَت، لةطةلأ خؤى‏دا بؤ هةموو ئةو هةذارانة دةهيَنيَت كة لة زستان‏دا خؤراك و ئازووقةيان لـآ‏ برِاوة..

ئةم طةنجينة خوايى‏ية (كة طؤى زةوى‏ية) وةك كةشتى‏يةكى خوايى واية و هةزاران جؤرى كةرةسة و كؤئةندام و قوتووى خواردةمةنيى تيَداية..

ئةم طةنجينة و كؤطا ثةروةردطارى‏ية، بةثيَى دةستوورةكانى زانياريى: (ذيانسازى و بازرطانى) كة ئيَوة دةيخويَنن، وة بة ئةندازةى طةورةيى خودى طةنجينةكة، خاوةن و كارسازى خؤيمان ثيشان‏ دةدات و ثيَمان دةناسيَنيَت و لة لامان خؤشةويستى دةكات. هةروةك ئةو طةنجينةيةى كة دةستكردى مرؤظ بوو، خاوةن و بةرِيَوةبةرةكةى خؤى ثآ‏ناساندين.

نموونةيةكى تر:

ئةطةر سوثايةكى طةورة ضوارسةد هةزار طةل و نةتةوةى جياجياى لة ذيَر ئالآكةى‏ خؤىدا كؤكردبيَتةوة و، هةريةك لةو رِةطةز و نةتةوانةش خواردةمةنيى لةوانى‏ تر جياواز بيَت و، ضةكى هيضيان لة هى تريان نةضيَت و، بةرط‏ و ثؤشاك و شيَوةى مةشق‏كردن و جؤرى تةعليمات و ماوةى ثشوودانيان لة يةكتر جيا بيَت و، ثيَشةواى ئةو سوثاية، بآ‏ ئةوةى هيضيانى لةبير بضيَتةوة يان سةرى لـآ‏ تيَك‏بضيَت، خؤراك و ثؤشاكى جياجيايان بداتآ..

ئةو سوثايةى بةم جؤرة بيَت، دةرى‏دةخات كة: ثيَشةواكةى كةسيَكى بآويَنة و ناوازةية..

جا هةروةك ئةم سةربازطة سةرسوورِهيَنةرة ئةو ثيَشةوا ناوازةيةمان بؤ دةردةخات و ثيَمان دةناسيَنيَت و، تةنانةت خؤشةويستيشى دةكات لة لامان، سةربازطةى "زةوى"يش بة هةمان جؤرة. ضونكة سةربازطةى زةوى لة هةموو بةهاريَك‏دا سةرلةنوآ سوثايةكى خوايى‏ طةورة لة ضوارسةد هةزار رِةطةز و جؤرى طةلانى رِووةك و نةتةوة جياجياكانى زيندةوةران ثيَك‏دةهيَنيَت و، هةر جؤرةشيان ثؤشاك و، خؤراك و، ضةك و، مةشق و، ثشووى تايبةتيى خؤى لة لايةن ثيَشةوايةكى طةورةى تاك و تةنياوة، بة بآ لةبيرضوونى هيض كاميَكيان، يان لـآ‏تيَكضوون، يان سةرطةردان‏بوون و، بةوثةرِى تةواوى و رِيَك‏وثيَكيشةوة، ثآ‏دةبةخشريَت.

جا بة ثيَى "زانستة سةربازى‏يةكان" ئةم سةربازطة بةرين و فراوانةى وةرزى بةهار كة بة ثانايى طؤى زةوى بلآو بووةتةوة، بةرِيَوةبةر و ثةروةردطار و ثيَشةواى هةرة مةزن و ثيرؤزى خؤى ثيشانى هةموو ئةوانة دةدات كة خاوةنى دلأ و دةروون و تيَطةيشتن و ذيرين و، بة ئةندازةى ثلةى كةمالأ و طةورةيى ئةم سةربازطةية، ئةو ثةروةردطارةيان ثآ‏دةناسيَنيَت و، لة رِيَطاى تةقديس و تةسبيح و رِيَزليَنان و سوثاس‏كردنةوة، لة لايان خؤشةويستى دةكات. وةك سةربازطة ناوبراوةكة ئةمةى سةبارةت بة ثيَشةواكةى خؤى كرد.

نموونةيةكى تر:

وا دابنآ كة مليؤنان طلَؤثى كارةبا لةناو شاريَكى سةرسوورِهيَنةردا، بة بآ ئةوةى سووتةمةنىيان لـآ‏ببرِيَت و بكوذيَنةوة، هاتوضؤ بكةن.

ئايا ئةم كارة = لةطةلأ دةربرِينى رِيَز و سةرسوورِمان‏دا = دةرى‏ناخات كة: ئةندازياريَكى بآ‏هاوتا و كارةباضى‏يةكى كارامة هةية، كارطةى كارةباكة و ئةو طلَؤثانةى لةذيَر دةستداية؟

بة هةمان جؤر، طلَؤثى ئةو ئةستيَرانةى كة بة بن‏ميضى زةوى‏يةوة شؤرِ بوونةتةوة و، بةثيَى زانياريى فةلةك هةنديَكيان بة هةزاران جار لة طؤى زةوى طةورةترن و، خيَرايى‏يان لة هى تؤثى تؤثخانةكان زياترة و، بآ ئةوةى رِيَساى نيَوانيان تيَك‏بضيَت و لة يةكتر بدةن و بآ كوذانةوة و تةواوبوونى سووتةمةنى كاردةكةن، وةك لة زانياريى فةلةك‏دا دةيخويَنن.. ئةم ئةستيَرانة، بة ضةشنيَكى رِووناك، ئاماذة بؤ بةديهيَنةرى خؤيان دةكةن.

بؤ نموونة: "خؤر" كة يةك مليؤن جار لة زةويى خؤمان طةورةترة و يةك مليؤن سالَيش لة زةوى كؤنترة، يةكيَكة لةو طلَؤث‏‏ و ئاطردانة هةميشةيى‏يانةى ميوانخانةى خواوةندى ميهرةبان. جا بؤ ئةوةى هةميشة دابطرسيَت و طرِ بطرآ و سووتةمةنيى لـآ‏ نةبرِيَت، هةموو رِؤذيَك ثيَويستيى بة ئةندازةى دةرياكانى زةوى سووتةمةنى و، شاخةكانى زةوى خةلَووز‏و، ضةندين ئةوةندةى قةبارةى زةويش دار دةبيَت، تاكو ئةو بةردةوامى‏يةى بؤ برِةخسيَت..

كةضى ئةو توانستةى كة "خؤر" و هةموو ئةستيَرةكانى ترى هاوضةشنى خؤر دادةطرسيَنيَت، بة بآ هيض سووتةمةنى و خةلَووز و رِؤنيَك ئةم كارة دةكات و نايةلَـيَت بكوذيَتيشةوة و، بة خيَرايى‏يةكى يةكجار طةورة و بآ لةيةك‏دان لة شويَنى خؤيان‏دا دةيانسـوورِيَنيَت. بآطومان ئةو توانسـتةى كة ئةم كارة رِايى دةكات، توانستيَكى بآ‏كؤتايى‏ و دةستةلآتيَكى تابلَيَى طةورةى بآ‏ سنوورة.

كةواتة ئةم بوونةوةرة مةزنة و هةرضى طلَؤث و ضراى رِووناكى تيَداية و ثياىدا شؤرِ كراونةتةوة، بة جوانى و بةثيَى دةستوورةكانى زانياريى "كارةبا" = كة خويَندووتانة يان لةمةولا دةيخويَنن = ثادشا و دةستةلآتدارى ئةم ثيشانطا و ميهرةجانة طةورةية دةردةخات‏و، رِووناك‏كةرةوة و كارساز و بةديهيَنةرى خاوةن شكؤى خؤى، بة شايةتيى هةموو ئةستيَرة درةوشاوةكان بة هةموان دةناسيَنيَت و، لة رِيَطاى سوثاسطوزارى و تةقديس‏كردنةوة لة لايان خؤشةويستى دةكات، تةنانةت بؤ ثةرستنيشى هانيان دةدات.

نموونةيةكى تر:

ئةطةر كتيَبيَك هةبيَت لة هةموو ديَرِيَكى‏دا كتيَبيَك بة خةتيَكى ورد و، لة هةموو وشةيةكى‏دا سوورةتيَكى قورئانى تيَدا نووسرابيَت و، هةريةك لةو مةسةلة و بابةتانةش كة ليَيان دةدويَت ورد و ثرِواتا بن و ثشتى يةكترى بطرن، طةر كتيَبيَكى وا ببيَت، ئةوا ئةو كتيَبة، بآ هيض طومانيَك، كارامةيى لةرِادةبةدةرى نووسةرةكةى‏‏ و توانستى تةواوى دانةرةكةى دةردةخات.. واتة ئةم جؤرة كتيَبة وةك رِووناكيى خؤر نووسةرةكةى بة خةلَكى دةناسيَنيَت و كةمالَى توانستى ئةو دةردةخات و، بة ضةشنيَكى وا رِيَز و تةقديرى سةيركةرانى رِادةكيَشيَت كة يةكسةر لةبةر خؤيانةوة بلَيَن: "تبارك الله، سبحان الله، ماشاء الله".

كتيَبى مةزن و طةورةى ئةم طةردوونةش واية، كة تةنها لة يةك لاثةرِةى‏دا = كة طؤى زةوى‏ية = و لة يةك مةلزةمةى‏دا = كة وةرزى بةهارة = سآ‏سةد هةزار كتيَبى جياجيا، كة رِووةك و زيندةوةرانن، دةنووسريَن و، هةريةكةيان وةك كتيَبيَك وان. هةموو ئةمانةش ثيَكةوة و بة بآ تيَكةلأبوون و هةلَة و لةبيرضوونةوة و بةوثةرِى رِيَك‏وثيَكى‏يةوة، دةنووسريَن. تةنانةت لة تةنها وشةيةكى‏دا (وةك درةخت) ثارضة شيعريَكى تةواوةتى و، لة يةك دانة نوختةى‏دا (وةك تؤو) ثيَرِستى كتيَبيَكى سةربةخؤ دةنووسريَت.

جا هةروةك ئةمة شتيَكة لةبةرضاومان‏داية و بآ هيض طومانيَك ثيشانمان دةدات كة لة ثشتى ئةم نووسينانةوة قةلَةميَكى كارامة هةية دةيان‏نووسيَت.. ئةوا دةتوانن بؤ خؤتان ئةوة ليَك‏بدةنةوة كة ئايا مةوداى بةلَطةى كتيَبى طةورة و مةزنى طةردوون، كة لة هةموو وشةيةكى‏دا ضةندين واتا و دانايى تيَداية و.. مةوداى بةلَطةى ئةم قورئانة طةورة بةرجةستةية = كة جيهانة = بزانن ضةندةية و ضؤن دةبيَت بة بةلَطة لةسةر خواوةندى نووسةرى خؤى، هةروةك ئةو كتيَبةى لة نموونةكةدا باس‏كرا، بوو بة بةلَطة لةسةر نووسةرةكةى..

ئةمةش بةثيَى داخوازيى (زانستى حيكمةتى شتان) و (هونةرى خويَندنةوة و نووسين) كة دةيانخويَنن و، بة تةرازوويةكى طةورةتر و رِوانينيَكى فراوانتر بؤ ئةم كتيَبة طةورةيةى طةردوون، دةردةكةويَت. تةنانةت ئةو كاتة تآ‏دةطةن كة ضؤن ئةم كتيَبة طةورةيةى طةردوون بة "الله أكبر"كردن خواى بةديهيَنةرى خؤى دةناسيَنيَت و، بة "سبحان الله" تةقديسى ئةو خوايةمان فيَر دةكات و، بة سوثاسطوزاريى: "الحمد لله"ش ئةو خواوةندةمان لة لا خؤشةويست دةكات!

بةم جؤرة و بةثيَى ئةوانةى باسمان كردن، هةريةكة لةو زانستة لةذمارةبةدةر و زؤرانة، بةلَطةية لةسةر بةديهيَنةرى شكؤمةندى بوونةوةر و، خواى طةورةمان بة ناوة جوانةكانى و كةمالآت و سيفةتة بةرزةكانى ثآ‏دةناسيَنيَت. ئةمةش بةهؤى ئةو تةرازووة فراوان و، ئاويَنة تايبةتى و، ضاوة تيذ و بينةر و، رِوانينة ثرِ لة ثةندانةى كة لةناو هةريةك لةو زانستانةدا هةن.

بةو قوتابى‏ية لاوانةم وت:

حيكمةتى ئةو دووثات‏بوونةوةيةى كة لة قورئان‏داية، وةك: (خلقَ السمواتِ والاَرضَ) و (ربُّ السمواتِ والاَرض) لة ثيَناوى رِيَنمايى‏كردنى خةلَكى‏داية بؤ ئةو رِاستى‏يةى باسمان كرد. هةروةها بؤ ئةوةية كة ئةم بةلَطة بةهيَز و رِووناكةى "تةوحيد"مان فيَر بكات و بةديهيَنةرى مةزنمان ثآ‏ بناسيَنيَت.

ئةوانيش وتيان:

(سوثاسى لةذمارةبةدةر ثيَشكةشى ثةروةردطارى بةديهيَنةرمان بيَت، لةسةر ئةم وانةيةى كة لة رِاستى‏دا حةقيقةتيَكى طةلـآ بةرزة، خوات لـآ رِازى بيَت و ثاداشتى ضاكةت بداتةوة).

ئنجا ثيَم‏وتن:

مرؤظ مةكينةيةكى زيندةكارة، هةزاران جؤر ئازار و هةزاران جؤر تام و لةزةت لة ذيان‏دا دةضيَذيَت..

ئةم مرؤظة هةروةك لةوثةرِى دةستةوسانى و كؤلَةوارى‏داية، لة هةمان كاتيش‏دا ئةوةندة دوذمنى ماددى و مةعنةويى هةية كة لة ذمارة نايةن..

هةرضةند لةوثةرِى هةذارى‏داية، ئةوةندة ئارةزووى ديار و نادياريشى هةية كة لة باس‏كردن نايةن..

كةواتة مرؤظ بةديهيَنراويَكى ئةوةندة هةذارة كة هةميشة زللةى نةمان و جودايى دةخوات. بةلآم سةرةرِاى هةموو ئةمانة، هةركات بةهؤى ثةرستش و ئيمانةوة ثشت بة خواوةند و ثادشاى شكؤمةندى خؤى ببةستآ، ئةوا ثالَثشتيَكى طةورة و بةهيَزى ئةوتؤى دةست دةكةويَت كة بتوانيَت لة دةست هةموو دوذمنانى رِزطارى ببيَت و، يارمةتى‏يةكى واى دةستطير دةبيَت كة بؤ بةدةست‏هيَنانى ئاواتةكانى ثشتى ثآ‏ ببةستيَت.

ضونكة هةروةك مرؤظ نيسبةت و ثةيوةنديى لةطةلأ كةسانى لة خؤى طةورةتردا هةية‏و، بةم ثةيوةندى و نيسبةت‏بوونةش بؤ لاى طةورةكةى و رِيَزى لاى ئةو، شانازى دةكات..

هةر بةم جؤرةش نيسبةت ثةيداكردنى مرؤظ بةهؤى ئيمانةوة لةطةلأ ئةو خواوةندة بةتوانايةدا كة خاوةنى توانستيَكى بآ‏سنوورة و، ئةو ثادشا بة بةزةيى‏يةى كة ميهرةبانى‏يةكى فراوانى هةية و، ثةرستنى لة رِيَى طوآ‏رِايةلَى و شوكرانةبذيَرى‏ كردنيةوة.. ئةم كارة وا لة (مردن) دةكات، كة خؤى لة خؤى‏دا ئيعداميَكى هةميشةيى‏ية، بؤ ئةو ئيماندارة ببيَت بة بليتى سةفةر و ثشوو وةرطرتن بؤ رِؤشتن بةرةو جيهانى هةميشةيى!

خؤتان دةتوانن ئةندازةى ئةوة ليَك‏بدةنةوة، كة ئةم مرؤظة لة بةردةم طةورةكةى خؤى‏دا دةبآ ضةندة لةزةتى شيرينى ثةرستن بضيَذيَت و، ضةندة سوثاسطوزارى ئةو ئيمانة بيَت كة لة دلأدا هةستى ثآ‏ دةكات و، ضةندة بة نوورى ئيسلام بةختةوةر بيَت و، شانازى بة خواى طةورة و بةتوانا و ميهرةبانى خؤى بكات و هةردةم لة شوكرانةبذيَريى نيعمةتى ئيمان و ئيسلام‏دا بيَت.

هةروةك ئةمةم بة برا قوتابى‏يةكانم وت، هةروةها بة بةندكراوانيشى دةلَـيَم:

ئةوةى خوا بناسيَت و طوآ‏رِايةلَيى فةرمانةكانى بكات، با لة بةنديخانةش‏دا بيَت هةر بةختةوةرة. ئةو كةسةش لة خوا بآ‏ئاطا بيَت و خواى لة ياد ضووبيَت، با لة كؤشك و تةلاريش‏دا بذى، هةر بةدبةخت و سةر لـآ‏شيَواوة!

رِؤذيَكيان ستةم‏لـآ‏كراويَك لةو كاتةدا كة بةوثةرِى شادمانى‏يةوة بة دارى سيَدارةكةى‏دا سةردةكةوت، رِووى‏كردة ستةمكارانى و بة دةنطى بةرز و زولآلأ ثيَى‏وتن:

= (من لةناوناضم و بةرةو نةمان نارِؤم، بةلَكو لة بةنديخانةى دنيا دةرباز دةبم و بةرةو بةختةوةريى هةميشةيى دةرِؤم.. بةلآم دةبينم ئيَوة فةرمانى لةناوضوونى هةميشةييتان بؤ دةرضووة، ضونكة وا طومان دةبةن كة مردن نةمان و لةناوضوونة. كةواتة من تؤلَةى خؤمم لـآ‏ سةندوونةتةوة). ئةمةى وت و، لةطةلأ دووثات‏كردنةوةى: "لا إله إلا الله"دا بة ضاوى رِوون و رِووى طةشةوة طيانى سثارد!

(سبحانك لا علم لنا اِلا ما علّمتنا اِنك اَنت العليم الحكيم).

 



[1]  شاريَكة دةكةويَتة باكوورى توركيا و لة سالَى 1937زدا مامؤستا نوورسى بؤ ئةوآ نةفى كراوة و تا سالَى 1943ز تياىدا دةست‏بةسةربووة، ئنجا لةم بةروارةوة بة بةندكراوى براوة بؤ داداطاى طةورةى جةزا لة شارى دةنيزلى. (وةرطيَرِ)