مةسةلةى شةشةمى بةرى درةختى ئيمان
(ئةم مةسةلةية
ئاماذةيةكى كورتة بؤ تةنها يةك بةلَطة لة نيَوان هةزاران بةلَطةى طشتىدا سةبارةت
بة (ئيمان بة خوا) كة لة زؤر شويَنى ترى ثةيامةكانى نووردا بة بةلَطةى
ضةسثيَنةرةوة رِوونكراونةتةوة).
كؤمةلَيَك
لة قوتابييانى قؤناغى ئامادةيى لة شارى قةستةمؤنى[1]
هاتن
بؤلام و ثيَيانوتم:
=
(خواى بةديهيَنةرمان ثآبناسيَنة، ضونكة مامؤستاكانمان باسى خوامان بؤ ناكةن)!
ثيَموتن:
=
هةريةك لةو زانستانةى دةيانخويَنن، هةميشة باسى خوا دةكات و بة زمانى تايبةتيى
خؤى خواوةندى بةخشندةمان ثآدةناسيَنيَت. كةواتة ئيَوةش لة بريى مامؤستاكان طوآ بؤ
زانستةكان رِابطرن!
بؤ
نموونة:
هةروةك
هةر شووشة دةرمان و ثيَكهاتوويةكى كيميايى ناو دةرمانخانةيةكى طةورة، كة بة ضةندين
تةرازووى سةرنةكةر و ئةندازةى ورد ئاويَتةى يةكتر كرابيَتن، دةيضةسثيَنيَت كة
دةرمانطةريَكى دانا و كيمياطةريَكى زانا ئةم كارانةى ئةنجام داوة.. دةرمانخانةى
طؤى زةويش، كة ضوار سةد هةزار جؤرى رِووةك و زيندةوةرى زياتر تيَداية، بة هةمان
جؤرة.. ضونكة لة رِاستىدا هةريةكة لةو رِووةك و زيندةوةرانة وةك شووشةيةكى ثرِ لة
ثيَكهاتووى ورد و، ئاويَتةكراويَكى زيندةكارى سةرسوورِهيَنةر واية.
جا ئةم دةرمانخانة طةورةية، خواوةندى دانا و
شكؤمةند ثيشانى هةموو كةسيَك، تةنانةت كويَرةكانيش، دةدات و، بة ئةندازةى ثلةى
كةمالأ و رِيَكوثيَكى و طةورةيىيةكةى، بةديهيَنةرى بةخشندة بة غةيرى خؤى
دةناسيَنيَت، بة ضةشنى دةرمانخانةكةى بازارِ، كة كيمياطةر و دروستكةرى خؤى ناساند.
ئةمةش بةثيَى زانستى "ثزيشكى" كة خؤتان دةيخويَنن.
نموونةيةكى
تر:
هةروةك
ئةطةر كارطةيةكى طةورة و نائاسايى لة تةنها ماددةيةكى زؤر ساكار ضةندين جؤر
كووتالَى جؤراوجؤر بضنيَت و بةرهةميان بهيَنيَت، ئةوا بةم كارةى دةيضةسثيَنيَت كة
بآ هيض طومانيَك ئةندازياريَكى ميكانيكيى كارامة هةية ئةم كارانة رِادةثةرِيَنيَت.
بةم جؤرة ئةو كارطةية ئةندازيارةكةيمان ثآدةناسيَنيَت.
ئةم
مةكينة هاتوضؤكةر و كارطة خوايىيةش، كة ناوى طؤى زةوىية، بة هةمان ضةشنة، كة
سةدان هةزار كارطةى سةرةكيى تيَداية و هةريةك لةم كارطة سةرةكىيانةش هةزار
كارطةى وردةكارى تيَداية و، هةريةكةيان = بآ هيض طومانيَك = خاوةن و بةديهيَنةرى
خؤيمان، بة ئةندازةى طةورةيى و كةمالَى ئةم كارطة خوايىية لةضاو كارطة
ئادةمىيةكةدا، ثآدةناسيَنيَت، هةروةك كارطة ئادةمىيةكة ئةندازيارى خؤى
ثآناساندين. ئةمةش بةثيَى دةستوورةكانى زانستى "ميكانيك" كة دةيخويَنن.
نموونةيةكى
تر:
هةروةك
كؤطا و طةنجينةيةكى طةورةى ئازووقة، كة لة هةموو لايةكةوة هةزار جؤر خواردةمةنيى
تيَدا ئامادة كرابيَت و لةيةك جياكرابنةوة و هةريةكةيان لة جيَطايةكى تايبةتىدا
رِيز كرابن، تيَمان دةطةيةنيَت كة خاوةن و بةرِيَوةبةريَكى هةية سةرثةرشتيى
دةكات..
ئةم
طةنجينةى رِؤزىدانة خوايىيةش بة هةمان جؤرة..
ئةم
طةنجينةيةى كة لة طةشتى يةك "سالأ"ىدا ماوةى بيستوضوار هةزار سالأ رِآ
بةوثةرِى رِيَكوثيَكى دةبرِيَت و، سةدان هةزار بةديهيَنراوى لةناودا هةن كة
هةريةكةيان ثيَويستى بة جؤريَك خواردةمةنيى تايبةتى هةية..
ئةم
طةنجينةيةى كة بةسةر هةر ضوار وةرزةكةدا تيَثةرِ دةبيَت و، وةرزى بةهار وةك
كاروانيَك كة هةزاران جؤر خواردةمةنيى ثآ بيَت، لةطةلأ خؤىدا بؤ هةموو ئةو
هةذارانة دةهيَنيَت كة لة زستاندا خؤراك و ئازووقةيان لـآ برِاوة..
ئةم
طةنجينة خوايىية (كة طؤى زةوىية) وةك كةشتىيةكى خوايى واية و هةزاران جؤرى
كةرةسة و كؤئةندام و قوتووى خواردةمةنيى تيَداية..
ئةم
طةنجينة و كؤطا ثةروةردطارىية، بةثيَى دةستوورةكانى زانياريى: (ذيانسازى و
بازرطانى) كة ئيَوة دةيخويَنن، وة بة ئةندازةى طةورةيى خودى طةنجينةكة، خاوةن و
كارسازى خؤيمان ثيشان دةدات و ثيَمان دةناسيَنيَت و لة لامان خؤشةويستى دةكات.
هةروةك ئةو طةنجينةيةى كة دةستكردى مرؤظ بوو، خاوةن و بةرِيَوةبةرةكةى خؤى
ثآناساندين.
نموونةيةكى
تر:
ئةطةر
سوثايةكى طةورة ضوارسةد هةزار طةل و نةتةوةى جياجياى لة ذيَر ئالآكةى خؤىدا
كؤكردبيَتةوة و، هةريةك لةو رِةطةز و نةتةوانةش خواردةمةنيى لةوانى تر جياواز
بيَت و، ضةكى هيضيان لة هى تريان نةضيَت و، بةرط و ثؤشاك و شيَوةى مةشقكردن و
جؤرى تةعليمات و ماوةى ثشوودانيان لة يةكتر جيا بيَت و، ثيَشةواى ئةو سوثاية، بآ
ئةوةى هيضيانى لةبير بضيَتةوة يان سةرى لـآ تيَكبضيَت، خؤراك و ثؤشاكى جياجيايان
بداتآ..
ئةو
سوثايةى بةم جؤرة بيَت، دةرىدةخات كة: ثيَشةواكةى كةسيَكى بآويَنة و ناوازةية..
جا
هةروةك ئةم سةربازطة سةرسوورِهيَنةرة ئةو ثيَشةوا ناوازةيةمان بؤ دةردةخات و
ثيَمان دةناسيَنيَت و، تةنانةت خؤشةويستيشى دةكات لة لامان، سةربازطةى
"زةوى"يش بة هةمان جؤرة. ضونكة سةربازطةى زةوى لة هةموو بةهاريَكدا
سةرلةنوآ سوثايةكى خوايى طةورة لة ضوارسةد هةزار رِةطةز و جؤرى طةلانى رِووةك و
نةتةوة جياجياكانى زيندةوةران ثيَكدةهيَنيَت و، هةر جؤرةشيان ثؤشاك و، خؤراك و،
ضةك و، مةشق و، ثشووى تايبةتيى خؤى لة لايةن ثيَشةوايةكى طةورةى تاك و تةنياوة، بة
بآ لةبيرضوونى هيض كاميَكيان، يان لـآتيَكضوون، يان سةرطةردانبوون و، بةوثةرِى
تةواوى و رِيَكوثيَكيشةوة، ثآدةبةخشريَت.
جا
بة ثيَى "زانستة سةربازىيةكان" ئةم سةربازطة بةرين و فراوانةى وةرزى
بةهار كة بة ثانايى طؤى زةوى بلآو بووةتةوة، بةرِيَوةبةر و ثةروةردطار و ثيَشةواى
هةرة مةزن و ثيرؤزى خؤى ثيشانى هةموو ئةوانة دةدات كة خاوةنى دلأ و دةروون و تيَطةيشتن
و ذيرين و، بة ئةندازةى ثلةى كةمالأ و طةورةيى ئةم سةربازطةية، ئةو ثةروةردطارةيان
ثآدةناسيَنيَت و، لة رِيَطاى تةقديس و تةسبيح و رِيَزليَنان و سوثاسكردنةوة، لة
لايان خؤشةويستى دةكات. وةك سةربازطة ناوبراوةكة ئةمةى سةبارةت بة ثيَشةواكةى خؤى
كرد.
نموونةيةكى
تر:
وا
دابنآ كة مليؤنان طلَؤثى كارةبا لةناو شاريَكى سةرسوورِهيَنةردا، بة بآ ئةوةى
سووتةمةنىيان لـآببرِيَت و بكوذيَنةوة، هاتوضؤ بكةن.
ئايا
ئةم كارة = لةطةلأ دةربرِينى رِيَز و سةرسوورِماندا = دةرىناخات كة:
ئةندازياريَكى بآهاوتا و كارةباضىيةكى كارامة هةية، كارطةى كارةباكة و ئةو
طلَؤثانةى لةذيَر دةستداية؟
بة
هةمان جؤر، طلَؤثى ئةو ئةستيَرانةى كة بة بنميضى زةوىيةوة شؤرِ بوونةتةوة و،
بةثيَى زانياريى فةلةك هةنديَكيان بة هةزاران جار لة طؤى زةوى طةورةترن و،
خيَرايىيان لة هى تؤثى تؤثخانةكان زياترة و، بآ ئةوةى رِيَساى نيَوانيان
تيَكبضيَت و لة يةكتر بدةن و بآ كوذانةوة و تةواوبوونى سووتةمةنى كاردةكةن، وةك
لة زانياريى فةلةكدا دةيخويَنن.. ئةم ئةستيَرانة، بة ضةشنيَكى رِووناك، ئاماذة بؤ
بةديهيَنةرى خؤيان دةكةن.
بؤ
نموونة: "خؤر" كة يةك مليؤن جار لة زةويى خؤمان طةورةترة و يةك مليؤن
سالَيش لة زةوى كؤنترة، يةكيَكة لةو طلَؤث و ئاطردانة هةميشةيىيانةى ميوانخانةى
خواوةندى ميهرةبان. جا بؤ ئةوةى هةميشة دابطرسيَت و طرِ بطرآ و سووتةمةنيى لـآ
نةبرِيَت، هةموو رِؤذيَك ثيَويستيى بة ئةندازةى دةرياكانى زةوى سووتةمةنى و،
شاخةكانى زةوى خةلَووزو، ضةندين ئةوةندةى قةبارةى زةويش دار دةبيَت، تاكو ئةو
بةردةوامىيةى بؤ برِةخسيَت..
كةضى
ئةو توانستةى كة "خؤر" و هةموو ئةستيَرةكانى ترى هاوضةشنى خؤر
دادةطرسيَنيَت، بة بآ هيض سووتةمةنى و خةلَووز و رِؤنيَك ئةم كارة دةكات و
نايةلَـيَت بكوذيَتيشةوة و، بة خيَرايىيةكى يةكجار طةورة و بآ لةيةكدان لة
شويَنى خؤياندا دةيانسـوورِيَنيَت. بآطومان ئةو توانسـتةى كة ئةم كارة رِايى
دةكات، توانستيَكى بآكؤتايى و دةستةلآتيَكى تابلَيَى طةورةى بآ سنوورة.
كةواتة
ئةم بوونةوةرة مةزنة و هةرضى طلَؤث و ضراى رِووناكى تيَداية و ثياىدا شؤرِ
كراونةتةوة، بة جوانى و بةثيَى دةستوورةكانى زانياريى "كارةبا" = كة
خويَندووتانة يان لةمةولا دةيخويَنن = ثادشا و دةستةلآتدارى ئةم ثيشانطا و
ميهرةجانة طةورةية دةردةخاتو، رِووناككةرةوة و كارساز و بةديهيَنةرى خاوةن شكؤى
خؤى، بة شايةتيى هةموو ئةستيَرة درةوشاوةكان بة هةموان دةناسيَنيَت و، لة رِيَطاى
سوثاسطوزارى و تةقديسكردنةوة لة لايان خؤشةويستى دةكات، تةنانةت بؤ ثةرستنيشى
هانيان دةدات.
نموونةيةكى
تر:
ئةطةر
كتيَبيَك هةبيَت لة هةموو ديَرِيَكىدا كتيَبيَك بة خةتيَكى ورد و، لة هةموو وشةيةكىدا
سوورةتيَكى قورئانى تيَدا نووسرابيَت و، هةريةك لةو مةسةلة و بابةتانةش كة ليَيان
دةدويَت ورد و ثرِواتا بن و ثشتى يةكترى بطرن، طةر كتيَبيَكى وا ببيَت، ئةوا ئةو
كتيَبة، بآ هيض طومانيَك، كارامةيى لةرِادةبةدةرى نووسةرةكةى و توانستى تةواوى
دانةرةكةى دةردةخات.. واتة ئةم جؤرة كتيَبة وةك رِووناكيى خؤر نووسةرةكةى بة
خةلَكى دةناسيَنيَت و كةمالَى توانستى ئةو دةردةخات و، بة ضةشنيَكى وا رِيَز و
تةقديرى سةيركةرانى رِادةكيَشيَت كة يةكسةر لةبةر خؤيانةوة بلَيَن: "تبارك
الله، سبحان الله، ماشاء الله".
كتيَبى
مةزن و طةورةى ئةم طةردوونةش واية، كة تةنها لة يةك لاثةرِةىدا = كة طؤى زةوىية
= و لة يةك مةلزةمةىدا = كة وةرزى بةهارة = سآسةد هةزار كتيَبى جياجيا، كة
رِووةك و زيندةوةرانن، دةنووسريَن و، هةريةكةيان وةك كتيَبيَك وان. هةموو ئةمانةش
ثيَكةوة و بة بآ تيَكةلأبوون و هةلَة و لةبيرضوونةوة و بةوثةرِى
رِيَكوثيَكىيةوة، دةنووسريَن. تةنانةت لة تةنها وشةيةكىدا (وةك درةخت) ثارضة
شيعريَكى تةواوةتى و، لة يةك دانة نوختةىدا (وةك تؤو) ثيَرِستى كتيَبيَكى سةربةخؤ
دةنووسريَت.
جا
هةروةك ئةمة شتيَكة لةبةرضاومانداية و بآ هيض طومانيَك ثيشانمان دةدات كة لة ثشتى
ئةم نووسينانةوة قةلَةميَكى كارامة هةية دةياننووسيَت.. ئةوا دةتوانن بؤ خؤتان
ئةوة ليَكبدةنةوة كة ئايا مةوداى بةلَطةى كتيَبى طةورة و مةزنى طةردوون، كة لة
هةموو وشةيةكىدا ضةندين واتا و دانايى تيَداية و.. مةوداى بةلَطةى ئةم قورئانة
طةورة بةرجةستةية = كة جيهانة = بزانن ضةندةية و ضؤن دةبيَت بة بةلَطة لةسةر
خواوةندى نووسةرى خؤى، هةروةك ئةو كتيَبةى لة نموونةكةدا باسكرا، بوو بة بةلَطة
لةسةر نووسةرةكةى..
ئةمةش
بةثيَى داخوازيى (زانستى حيكمةتى شتان) و (هونةرى خويَندنةوة و نووسين) كة دةيانخويَنن
و، بة تةرازوويةكى طةورةتر و رِوانينيَكى فراوانتر بؤ ئةم كتيَبة طةورةيةى
طةردوون، دةردةكةويَت. تةنانةت ئةو كاتة تآدةطةن كة ضؤن ئةم كتيَبة طةورةيةى
طةردوون بة "الله
أكبر"كردن
خواى بةديهيَنةرى خؤى دةناسيَنيَت و، بة "سبحان
الله"
تةقديسى ئةو خوايةمان فيَر دةكات و، بة سوثاسطوزاريى: "الحمد لله"ش ئةو
خواوةندةمان لة لا خؤشةويست دةكات!
بةم
جؤرة و بةثيَى ئةوانةى باسمان كردن، هةريةكة لةو زانستة لةذمارةبةدةر و زؤرانة،
بةلَطةية لةسةر بةديهيَنةرى شكؤمةندى بوونةوةر و، خواى طةورةمان بة ناوة جوانةكانى
و كةمالآت و سيفةتة بةرزةكانى ثآدةناسيَنيَت. ئةمةش بةهؤى ئةو تةرازووة فراوان و،
ئاويَنة تايبةتى و، ضاوة تيذ و بينةر و، رِوانينة ثرِ لة ثةندانةى كة لةناو هةريةك
لةو زانستانةدا هةن.
بةو
قوتابىية لاوانةم وت:
حيكمةتى
ئةو دووثاتبوونةوةيةى كة لة قورئانداية، وةك: (خلقَ السمواتِ
والاَرضَ)
و
(ربُّ
السمواتِ والاَرض) لة ثيَناوى رِيَنمايىكردنى خةلَكىداية بؤ ئةو رِاستىيةى
باسمان كرد. هةروةها بؤ ئةوةية كة ئةم بةلَطة بةهيَز و رِووناكةى
"تةوحيد"مان فيَر بكات و بةديهيَنةرى مةزنمان ثآ بناسيَنيَت.
ئةوانيش
وتيان:
(سوثاسى
لةذمارةبةدةر ثيَشكةشى ثةروةردطارى بةديهيَنةرمان بيَت، لةسةر ئةم وانةيةى كة لة
رِاستىدا حةقيقةتيَكى طةلـآ بةرزة، خوات لـآ رِازى بيَت و ثاداشتى ضاكةت
بداتةوة).
ئنجا
ثيَموتن:
مرؤظ
مةكينةيةكى زيندةكارة، هةزاران جؤر ئازار و هةزاران جؤر تام و لةزةت لة ذياندا
دةضيَذيَت..
ئةم
مرؤظة هةروةك لةوثةرِى دةستةوسانى و كؤلَةوارىداية، لة هةمان كاتيشدا ئةوةندة
دوذمنى ماددى و مةعنةويى هةية كة لة ذمارة نايةن..
هةرضةند
لةوثةرِى هةذارىداية، ئةوةندة ئارةزووى ديار و نادياريشى هةية كة لة باسكردن
نايةن..
كةواتة
مرؤظ بةديهيَنراويَكى ئةوةندة هةذارة كة هةميشة زللةى نةمان و جودايى دةخوات.
بةلآم سةرةرِاى هةموو ئةمانة، هةركات بةهؤى ثةرستش و ئيمانةوة ثشت بة خواوةند و
ثادشاى شكؤمةندى خؤى ببةستآ، ئةوا ثالَثشتيَكى طةورة و بةهيَزى ئةوتؤى دةست
دةكةويَت كة بتوانيَت لة دةست هةموو دوذمنانى رِزطارى ببيَت و، يارمةتىيةكى واى
دةستطير دةبيَت كة بؤ بةدةستهيَنانى ئاواتةكانى ثشتى ثآ ببةستيَت.
ضونكة
هةروةك مرؤظ نيسبةت و ثةيوةنديى لةطةلأ كةسانى لة خؤى طةورةتردا هةيةو، بةم
ثةيوةندى و نيسبةتبوونةش بؤ لاى طةورةكةى و رِيَزى لاى ئةو، شانازى دةكات..
هةر
بةم جؤرةش نيسبةت ثةيداكردنى مرؤظ بةهؤى ئيمانةوة لةطةلأ ئةو خواوةندة بةتوانايةدا
كة خاوةنى توانستيَكى بآسنوورة و، ئةو ثادشا بة بةزةيىيةى كة ميهرةبانىيةكى
فراوانى هةية و، ثةرستنى لة رِيَى طوآرِايةلَى و شوكرانةبذيَرى كردنيةوة.. ئةم
كارة وا لة (مردن) دةكات، كة
خؤى لة خؤىدا ئيعداميَكى هةميشةيىية، بؤ ئةو ئيماندارة ببيَت بة بليتى سةفةر و
ثشوو وةرطرتن بؤ رِؤشتن بةرةو جيهانى هةميشةيى!
خؤتان
دةتوانن ئةندازةى ئةوة ليَكبدةنةوة، كة ئةم مرؤظة لة بةردةم طةورةكةى خؤىدا دةبآ
ضةندة لةزةتى شيرينى ثةرستن بضيَذيَت و، ضةندة سوثاسطوزارى ئةو ئيمانة بيَت كة لة
دلأدا هةستى ثآ دةكات و، ضةندة بة نوورى ئيسلام بةختةوةر بيَت و، شانازى بة خواى
طةورة و بةتوانا و ميهرةبانى خؤى بكات و هةردةم لة شوكرانةبذيَريى نيعمةتى ئيمان و
ئيسلامدا بيَت.
هةروةك
ئةمةم بة برا قوتابىيةكانم وت، هةروةها بة بةندكراوانيشى دةلَـيَم:
ئةوةى
خوا بناسيَت و طوآرِايةلَيى فةرمانةكانى بكات، با لة بةنديخانةشدا بيَت هةر
بةختةوةرة. ئةو كةسةش لة خوا بآئاطا بيَت و خواى لة ياد ضووبيَت، با لة كؤشك و
تةلاريشدا بذى، هةر بةدبةخت و سةر لـآشيَواوة!
رِؤذيَكيان
ستةملـآكراويَك لةو كاتةدا كة بةوثةرِى شادمانىيةوة بة دارى سيَدارةكةىدا
سةردةكةوت، رِووىكردة ستةمكارانى و بة دةنطى بةرز و زولآلأ ثيَىوتن:
=
(من لةناوناضم و بةرةو نةمان نارِؤم، بةلَكو لة بةنديخانةى دنيا دةرباز دةبم و
بةرةو بةختةوةريى هةميشةيى دةرِؤم.. بةلآم دةبينم ئيَوة فةرمانى لةناوضوونى
هةميشةييتان بؤ دةرضووة، ضونكة وا طومان دةبةن كة مردن نةمان و لةناوضوونة. كةواتة
من تؤلَةى خؤمم لـآ سةندوونةتةوة). ئةمةى وت و، لةطةلأ دووثاتكردنةوةى: "لا
إله إلا الله"دا بة ضاوى رِوون و رِووى طةشةوة طيانى سثارد!
(سبحانك لا
علم لنا اِلا ما علّمتنا اِنك اَنت العليم الحكيم).
[1] شاريَكة
دةكةويَتة باكوورى توركيا و لة سالَى 1937زدا مامؤستا نوورسى بؤ ئةوآ نةفى كراوة و
تا سالَى 1943ز تياىدا دةستبةسةربووة، ئنجا لةم بةروارةوة بة بةندكراوى براوة بؤ
داداطاى طةورةى جةزا لة شارى دةنيزلى. (وةرطيَرِ)