وتةى دوازدةهةم

بسم الله الرحمن الرحيم

(ومَنْ يُؤْتَ الحِكمةَ فقد أوتِيَ خيراً كثيراً) (البقرة:269)

(ئةم وتةية ئاماذة بؤ بةراوديَكى ورد دةكات، لة نيَوان حيكمةتى ثيرؤزى قورئان و حيكمةتى فةلسةفةدا، هةروةك ئاماذة بؤ كورتة و ثوختةيةكى ثةروةردةى حيكمةتى قورئانى ثيرؤزيش دةكات، كة ضؤن مرؤظ لة ذيانى خؤيى و كؤمةلآيةتىدا، بة ثةروةردةى خؤى ثآدةطةيةنيَت. جطة لةوةى كة ئاماذةشى تيَداية بؤ بةرزى و بلَندى و طةورةيى قورئانى ثيرؤز بةسةر هةموو فةرمايشتيَكى خواوةند و سةرجةم قسة و طوفتارةكان‏دا. واتة ئةم وتةية ضوار بنضينةى لةخؤ طرتووة).

بنضينةى يةكةم

لة رِوانطةى ئةم ضيرؤكةى خوارةوة سةيرى جياوازىيةكانى نيَوان حيكمةتى قورئان و حيكمةتى زانستةكان بكة:

فةرمانرِةوايةكى ناودار و خاوةن تةقوا، ويستى قورئانى ثيرؤز بة شيَوةيةك بنووسيَتةوة كة شايانى ثيرؤزيى واتا بةرزةكانى بيَت و، لةطةلأ ئيعجازة ناوازةكةىدا، كة لة وشةكانىدا هةية، طونجاو بيَت. كةواتة ويستى بةرطيَكى قةشةنطى بآويَنةى وا بكاتة بةر قورئان كة لةطةلأ ئيعجازةكةىدا بطونجآ.

بةم جؤرة، ئةم فةرمانرِةوا هونةرمةند و نةخش و نيطاركيَشة ليَهاتووة دةستى بة نووسينةوةى قورئان كرد، نووسينيَكى تابلَيَى سةرسوورِهيَنةر، بة جؤريَكى وا كة لة هةموو جؤرة طةوهةرة بةنرخةكان و بةردة طران‏بةهاكانى تيَدا بةكارهيَنا، تاكو بةمة ئاماذة بؤ جؤراوجؤريى حةقيقةتة بةرزةكانى قورئان بكات.. ئةوةبوو هةندآ لة ثيتة بةرجةستةكانى ئةو قورئانةى بة: ئةلَماس و زمرِووت و، هةنديَكى ترى بة: مروارى و مةرجان و، بةشيَكى ترى بة: طةوهةر و ياقووت و، جؤريَكى ترى بة: زيَرِ و زيو نووسىيةوة. تا واى لـآهات ئةوةندة جوانيى ثآ بةخشى كة سةرنج رِابكيَشيَت و هةر كةس بيبينيَت ض خويَندةوار و ض نةخويَندةوار، سةرى سوورِبميَنيَت و، هةموان لة بةردةم ئةم نووسينة بآهاوتايةدا بة سةرسوورِمان و سةرسامىيةوة رِادةوةستان، بة تايبةت عةودالآنى "رِاستى" كة لة هةموان زياتر بة سةرسوورِمان و سةرسامىيةوة سةيريان دةكرد، ضونكة دةيان‏زانى ئةم جوانىية سةرنج‏رِاكيَشة، جوانيى ناوةرؤكةكانى دةردةبرِيَت كة لةوثةرِى تام و ضيَذ و درةوشاوةيىداية.

ثاشان ئةم فةرمانرِةوا طةورةية، ئةو قورئانةى = كة تابلَيَى جوان نووسراوةتةوة = خستة بةردةست فةيلةسووفيَكى بيانى و، زانايةكى موسلَمان. ئنجا فةرمانى ثآدان و وتى:

(هةريةكةتان لة بارةى حيكمةتى ئةم قورئانةوة كتيَبيَك بنووسيَت). ئاماذةى بؤ ئةوةش كرد كة ئةمة تاقيكردنةوةية، لة ئةنجام‏دا ثاداشتى بةرهةمة باشةكةيان دةداتةوة.

فةيلةسووفةكة كتيَبيَكى نووسى و، زانا موسلَمانةكةش كتيَبيَك. كتيَبى فةيلةسووفةكة تةنها باسى نةخش و نيطار و جوانيى ثيتةكان و، ثةيوةندىيان بة يةكترةوة و، بارودؤخ و، تايبةتكارى و سيفةتى هةريةكةيانى دةكرد. ئيتر لة كتيَبةكةىدا بة هيض جؤرآ خؤى لة قةرةى واتاكانى ئةو قورئانة طةورةية نةدابوو. ضونكة دانةرةكةى هيض شتيَكى لة بارةى زمانى عةرةبىيةوة نةدةزانى، تةنانةت هةر نةشىدةزانى كة ئةو قورئانة بآويَنةية كتيَبيَكى طةورةى ئةوتؤية كة ثيتةكانى واتا بةرزةكانى رِادةطةيةنن. بةلَكو هةموو رِوانينيَكى خؤى تةنها ئاراستةى جوانىية ناوازة و بآويَنةكةى ثيتةكان كردبوو. لةطةلأ ئةمةش‏دا، ئةم دانةرة: ئةندازياريَكى ليَهاتوو و، ويَنةكيَشيَكى هونةرمةند و، كيمياطةريَكى ليَزان و، زةرِةنطةريَكى ئازا بوو، كتيَبةكةشى بةثيَى ئةو هونةر و زانستانة دانابوو كة شارةزايى تةواوى تيايان‏دا هةبوو.

بةلآم زانا موسلَمانةكة، هةركة ضاوى بةو نووسينة جوان و ناوازةية كةوت، يةكسةر زانيى ئةوة قورئانى ثيرؤزى ثرِ لة طةنجينةى حيكمةتة. ئيتر طويَى بة زرق و برقة رِوالَةتىيةكةى نةدا و بة هيض جؤريَك خؤى بة نةخش و نيطارى ثيتة جوانةكانى سةرقالأ نةكرد، وةكو فةيلةسووفةكة. بةلَكو ئةم زانا موسلَمانةى كة تامةزرؤى "رِاستى"ية، يةكسةر رِووى كردة ئةو شتانةى كة بة مليؤنان جاريش بةرزتر و بةنرختر و بةسوودتر و جوانترن لةوةى كة فةيلةسووفةكة خؤى ثيَيانةوة سةرقالأ كردبوو. ئةوةبوو بة وردى كةوتة ليَكؤلَينةوةى ئةو "رِاستى" و، نهيَنىية بةرز و ورد و بآويَنة و جوانانةى كة لة دووتويَى ئةو نةخش و نيطارة جوانانةدان. بةم جؤرة تاكو بلَيَى تةفسيريَكى بةنرخى بؤ ئةم قورئانة خاوةن دانايى و ثيرؤزة، نووسى.

ئنجا هةريةك لةم دوانة نووسينةكةى خؤى خستة بةردةست فةرمانرِةوا طةورةكة. فةرمانرِةواش لة ثيَش‏دا دانراوى فةيلةسووفةكةى وةرطرت و بة وردى تةماشاى كرد، بينيى ئةم مرؤظة لةخؤرِازى و سروشت‏ثةرستة، تةنانةت يةك حيكمةتى رِاستةقينةى نةنووسيوة! هةرضةندةش دريَغيى نةكردووة و ضيى لة توانادا بووة بةكارى هيَناوة، ضونكة هيض كام لة واتاكانى تآنةطةيشتووة، بةلَكو لةوانةية سةريشى لـآ تيَك ضووبيَت. جا لةبةر ئةوةى ئةو فةيلةسووفة لاى وابوو ئةم قورئانة تةنها بريتىية لةو نةخش و نيطارة جوان و بآويَنانة و، بايةخى بة واتا بةرزةكانى نةدا، ئةوا بةم كارةى ئةوةى دةربرِى كة هيض رِيَزيَكى لةو قورئانة نةناوة و لة رِاستىدا مافى خؤى نةداوةتآ. لةبةر ئةوة، فةرمانرِةوا داناكة دانراوى ئةو فةيلةسووفةى وةرنةطرت و دايةوة بة سةروضاوىدا و لة كؤرِةكةى خؤى دةرىكرد.

ثاشان دانراوى زانا موسلَمانة ليَكؤلَةرة وردةكارةكةى هةلَطرت و سةيرى كرد. بينيى تةفسيريَكى تابلَيَى بةرز و بةنرخة. لةبةر ئةوة ثيرؤزبايى لـآ كرد و رِيَزى لة كارةكةى نا و، وتى:

حيكمةتى رِاستةقينة ئةمةية و، لة رِاستىدا ناوى: "دانا" و "زانا" دةبآ تةنها لة خاوةنى ئةم كتيَبة بنريَت، نةك ئةوى تر. ضونكة ئةوى تر تةنها هونةرمةنديَكى ليَزانة و، لة دةرةوةى بازنةى ئةو شتانةى دةيان‏زانيَت هةرضى بلَيَت، لة سنوورى خؤى دةردةضيَت.

لة ثاش ئةمة، فةرمانرِةوا ثاداشتى باشى زاناكةى دايةوة و، فةرمانى دةركرد كة لة بةرامبةر هةر ثيتيَكى ئةو كتيَبةى دايناوة "دة" ليرةى زيَرِينى خةلآت بكريَت.

* * *

براى بةرِيَزم!

ئةطةر لة هةموو لايةنةكانى ئةم ضيرؤكة تآطةيشتوويت، ئةوا فةرموو سةيرى رِووة رِاستةقينةكةى بكة:

ئةو قورئانة جوان و رِازاوةية، ئةم طةردوونة بآويَنة و ناوازةيةية و، مةبةست لةو فةرمانرِةوا طةورة و بة هةيبةتةش، فةرمانرِةواى ئةزةل و ئةبةدة كة خواى طةورةية..

ئةو دوو ثياوةيش: بيانىيةكةيان بريتىية لة زانستى فةلسةفة و دانايانى ئةو رِيَطاية.. ئةوى تريشيان قورئان و قوتابييانى قورئانن..

بةلَآ، قورئانى ثيرؤز (واتة ئةو قورئانةى كة دةخويَندريَتةوة) بةرزترين و طةورةترين تةفسير و رِةوانترين و رِوونترين تةرجومانى ئةم طةردوونة بآويَنةيةية، كة ئةويش (واتة طةردوون) خؤى لة خؤى‏دا قورئانيَكى ترى بةرجةستة و (بينراو)ة.

بةلَآ، تةنها ئةو قورئانة ثر لة حيكمةتةية كة جيننى و ئادةميزاد رِيَنمايى دةكات بؤ ئةو ئايةتة طةردوونىيانةى كة قةلَةمى توانستى خواوةند لةسةر لاثةرِةكانى طةردوونى فراوان و لةسةر ثةرِةى كات و سةردةمةكان‏دا نووسيونى و، هةر تةنها قورئانة كة لة رِوانطةى "واتاى حةرفى"يةوة دةرِوانيَتة بوونةوةران، كة هةريةكةيان ثيتيَكى ثرِ لة واتان. واتة: لةو طؤشةيةوة تةماشاى بوونةوةران دةكات كة دةرىدةخات ئةم بوونةوةرانة بةلَطةن لةسةر بةديهيَنةرى مةزنى خؤيان، جا كة لةم طؤشةيةوة سةيرى كردن، دةلَيَت: (ضةندة جوان و رِةنطين بةدىهيَنراون و، ضةندة بة جوانى و رِوونى دةبن بة بةلَطة لةسةر بةديهيَنةرى خؤيان).

بةم جؤرة قورئانى ثيرؤز، جوانيى رِاستةقينةى بوونةوةران دةردةخات.

بةلآم ئةوةى ثيَى دةلَيَن "زانستى حيكمةت" كة فةلسةفةية، ئةوا لة سةرنج‏دانى ئارايشتكاريى ثيتةكانى بوونةوةران‏دا نوقم بووة و، ئةوةندة لة بةردةم ثةيوةندىيةكانى نيَوان ئةم ثيتانةدا سةرسام ماوة كة ئاطاى لة ناوةرؤك و حةقيقةت نةماوة و ليَيان دوور كةوتووةتةوة و رِيَى ون كردووة! ضونكة كاتآ كة دةبوو سةيرى بوونةوةرانى وا بكرداية كة هةريةكةيان ثيتيَكن و بةلَطةن لةسةر نووسةرةكةيان، كةضى واى نةكرد، بةلَكو بة "واتاى ئيسمى" سةيرى كردن. ئةمةش ئةوة دةطةيةنيَت كة طوايا: بوونةوةران داراى واتاى سةربةخؤن و، لةم رِوانطةيةوة لة بارةيانةوة دةدويَت و، لة بريى ئةوةى بلَيَت: "ضةندة جوان بةدىهيَنراوة"! دةلَيَت: "ضةندة جوانة"!. بةم وتةيةش جوانيى رِاستةقينة لةو شتة دادةمالَيَت كة باسى دةكات، بةم كارةشى، كة طيَرِانةوةى جوانيى شتانة بؤ خودى خؤيان، لة رِيَزى هةموو بوونةوةران دادةطريَت و، وايان لـآ دةكات كة هةر هةموويان لة قيامةت‏دا سكالآى لة دةست بكةن.

بةلَآ، ئةو فةلسةفةيةى كة وا بةم ضةشنة مولحيدانةية بير دةكاتةوة، لة رِاستىدا ضاوبةست(سفسطة)يَكى ئةوتؤية كة هيض بناغةيةكى رِاستيى نىية و، بريتىية لة بآنرخ‏كردنى هةموو بوونةوةران بة طشتى.

بنضينةى دووهةم

بؤ ئةوةى بطةينة رِادةى جياوازىيةكانى نيَوان ئةو ثةروةردة رِةوشتىيانةى كة قورئانى ثيرؤز قوتابىيةكانى خؤى لةسةر ثةروةردة دةكات و، ئةو وانةيةش كة حيكمةتى فةلسةفة بة شويَنكةوتووانى خؤى دةلَيَتةوة، وا بةراورديَك لة نيَوان هةردووكيان‏دا دةكةين:

دةبينين:

قوتابىية دلَسؤزةكةى فةلسةفة فيرعةونيَكة بؤ خؤى، بةلآم فيرعةونيَكى زةليلة! ضونكة لة ثيَناوى بةرذةوةنديى خؤىدا بآنرخترين شت دةثةرستآ و هةر شتيَك سوودى ثآ بطةيةنيَت دةيكات بة ثةرستراوى خؤى!

ثاشان ئةو قوتابىية سةرسةختةى فةلسةفة هةميشة لة عينادى و سةرثيَضىداية، بةلآم سةرثيَضىكاريَكى هةذارة! ضونكة لة ثيَناوى ئةوةى لةزةتيَكى دةست بكةويَت، بةوثةرِى زةليلى رِازى دةبيَت.. هةروةها تابلَيَى عينادى دةكات، بةلآم لةطةلأ ئةوةش‏دا طةلـآ بآ نرخة! ضونكة زةليلى و ملكةضى بؤ كةسانيَك قبوولأ دةكات كة وةك شةيتان وان، تةنانةت قاضيشيان ماض دةكات!

ثاشان ئةو قوتابىية مولحيدةى فةلسةفة، مرؤظيَكى لةخؤبايى و خؤبةزل زانة، بةلآم خؤبةزل‏‏ زانيَكى وا كة ئةوثةرِى كؤلَةوارى لة خؤىدا شك دةبات، ضونكة لة دلَى خؤىدا هيض كةسيَك شك نابات ثشتى ثآ ببةستيَت و ثالَى ثيَوة بدات.

ثاشان ئةو قوتابىيةى فةلسةفة هةلثةرستة و، تةنها بة دواى بةرذةوةنديى خؤىدا دةطةرِيَت و، جطة لة خؤى كةس نابينيَت و، ئةوثةرِى ليَبرِان و ئاواتى ئةوةية كة ئارةزووةكانى "نةفس و سك و فةرج"ى دابين بكات. ئنجا لةمةش‏دا فيَلَبازة، ضونكة لةناو بةرذةوةنديى نةتةوةدا بة شويَن بةرذةوةندىية تايبةتىيةكانى خؤىدا دةطةرِيَت!

بةلآم قوتابيى دلَسؤزى قورئان: بةندةية (واتة بةندةى خوا) بةلآم بةندةيةكى تابلَيَى سةربةرزة، بؤ طةورةترين بةديهيَنراويش سةرى دانانةويَنيَت و زةليلى قبوولأ ناكات.

ثاشان قوتابىيةكى لةخؤبوردة و نةرم‏ونيانة، بةلآم جطة لة بةديهيَنةرى طةورةى خؤى و فةرمانةكانى، هيض كاتيَك بة ويستى خؤى، لة بةردةم هيض كةس و هيض شتيَك‏دا خؤى زةليل و رِسوا ناكات و سةرى بؤ دانانةويَنيَت.

ثاشان قوتابىيةكى هةذار و لاوازة و، دلَنياشة لة هةذارى و لاوازيى خؤى. بةلآم لة بةرامبةر هةموو شتيَكةوة = جطة لة خوا = دةولَةمةندة و، دلَنياية كة خاوةنة سةخاوةتمةندةكةى لة قيامةت‏دا طةنجينةى هةميشةيى لةبن‏نةهاتووى بؤ ثاشةكةوت كردووة..

ئنجا ئةم قوتابىيةى قورئان بةهيَزة! ضونكة ثالَى بة هيَزة رِةها و بآسنوورةكةى خواى طةورةى خؤيةوة داوة و ثشتى ثآ بةستووة.

ثاشان هةر كاريَك ئةنجام بدات، تةنها لة ثيَناوى رِةزامةنديى خوادا دةيكات. تةنانةت كاتآ هةولأ بؤ ثيَطةيشتن و بلآوكردنةوةى ضاكة و رِةوشت‏بةرزى دةدات، ئةوا تةنها لة بازنةى رِةزامةندىيةكانى خوادا ئةم هةولأ و تةقةلاية دةدات.

بةم ضةشنة و، لة ئةنجامى بةراوردى نيَوان قوتابىيانى ئةم دوو حيكمةتةوة، لةو دوو جؤرة ثةروةردةية تآدةطةيت كة ئةم دوو حيكمةتة قوتابييانى خؤيانى لةسةر ثةروةردة دةكةن.

بنضينةى سآهةم

ئنجا ئةو ثةروةردةيةش كة حيكمةتى فةلسةفة و حيكمةتى قورئان بة كؤمةلَطاى مرؤظى دةبةخشن، بةم جؤرةى خوارةوةية:

حيكمةتى فةلسةفة لة ذيانى كؤمةلآيةتىدا "هيَز" بة خالَى ثشت‏ثآبةستن دادةنيَت و.. لة هةمووشتيَك‏دا "سوود"ى مةبةستة و.. "مشت‏ومرِ" دةكات بة دةستوورى ذيان و.. "رِةطةز ثةرستى" و "قةومييةتى سةلبى" دةكات بة ثةيوةست و ثةيوةندىدةرى نيَوان كؤمةلآنى مرؤظ.

ئنجا بةروبوومى ئةم حيكمةتةى فةلسةفةش بريتىية لة: تيَركردنى ئةو رِةغبةت و خواست وئارةزووة ثةنهانانةى كة زياتر ئارةزووى "دةروون" دةورووذيَنن و ثةتى ثآ دةبضرِن و بة تةواوى بةرةلآى دةكةن.

شتيَكى ئاشكرايشة كة "هيَز" ئةنجامةكةى: "لةسنووردةرضوون" دةبيَت و.. "سوود"يش "ثالَثالَيَن"ى لـآ ثةيدا دةبيَت، ضونكة بةشى دابين‏كردنى ثيَداويستى و ئارةزووةكانى هةموان ناكات و.. "مشت‏ومرِ"يش زؤرانكاريى لـآ دةوةشيَتةوة و.. "رِةطةزثةرستى"ش "لةسنووردةرضوون"ى لـآ ثةيدا دةبيَت و، بةم ضةشنة رِةطةزايةتىيةكة طةشة دةكات و بة هةلألووشينى يةكتر ثةرة دةسيَنيَت و لةسةر حسابى رِةطةزةكانى تر فراوان دةبيَت!

ئا ليَرةوة بؤمان دةردةكةويَت كة بؤضى بةختةوةرى لة طرؤى مرؤظايةتى سةندراوةتةوة و لةبةرى دامالَراوة؟ هؤكةى تةنها هةلَثة و رِاكردنة بة دواى ئةم حيكمةتةى فةلسةفةدا!

بةلآم حيكمةتى قورئانى ثيرؤز لة بريى هيَز "حةق" دادةنيَت بة خالَى ثشت‏ثآبةستن و.. لة بريى سوود "رِةزامةنديى خواى طةورة" دةكات بة ئامانج و مةبةست و.. لة جياتيى مشت‏ومرِ "يارمةتى و هاوكارى" دةكات بة دةستوور و بناغة لة ذيان‏دا و.. لة بريى رِةطةزثةرستى و قةومييةتى سةلبيش دةست بة "ئايين و نيشتمان و ثيشة"وة دةطريَت، تاكو بيانكات بة ثةيوةندىدةرى نيَوان كؤمةلآن.

ئنجا سنووردانان بؤ دةست‏دريَذى و لةسنوور دةرضوونةكانى "دةروون" و.. هاندانى "طيان" بؤ رِؤيشتن و ثةرواز بوون بةرةو كار و ئاقار و ئامانجة بلَندةكان و.. دابين‏كردنى هةستة بةرزةكانى "طيان"، دةكات بة مةبةستى طةورة و ئامانجى طشتيى خؤى، تاكو مرؤظ بةرةو كةمالأ و رِةوشتة بةرزةكانى ببات و سةرى بخات.

ضونكة:

ئةنجامى "حةق"، "يةكطرتن"ة و.. هى "رِةوشت بةرزى"ش "ثشتطيرى"ية و.. دةستوورى: "يارمةتى و هاوكارى"، "فرياكةوتنى يةكتر"ى لـآ دةوةشيَتةوة و.. "ئايين"يش "برايةتى و ثشتطيريى" يةكترى لـآ ثةيدا دةبيَت و.. ئنجا "لةغاوكردنى نةفس و هةلَثةكارىيةكانى" و، "سةربةست كردنى طيان و هاندانى بةرةو كةمالأ"، هةموو ئةمانة دةبن بةهؤى: "بةختةوةريى هةردوو دنياى مرؤظ"!

بنضينةى ضوارةم

ئةطةر دةتةويَت تآبطةيت لةوةى كة ضؤن قورئانى ثيرؤز بةسةر هةموو وتة و فةرمايشتةكانى ترى خواى طةورة و هةموو طوفتاريَك‏دا بلَندترة و، دةتةويَت بزانيت ضؤن لة هةموو وتةيةك بةرزترة، ئةوا بة وردى سةرنجى ئةم دوو نموونةيةى خوارةوة بدة:

نموونةى يةكةم:

ثادشا دوو جؤر طوفتار و فةرمايشتى هةية:

يةكةميان: طوفتاريَكى تايبةتىية كة بةهؤى تةلةفؤنيَكى تايبةتىيةوة لةطةلأ يةكيَك لة هاوولآتىيان‏دا سةبارةت بة كاريَكى هةندةكى و ئيشيَكى تايبةتيى خؤيةوة، دةيكات.

ئةوى تريان: قسةكردنة بة ناوى ثادشايةتيى ثرِ شكؤى خؤى و بة ناونيشانى خةلافةتى طةورة و بة ضؤنيَتيى فةرمانرِةوايى طشتى و بة مةبةستى بلآوكردنةوةى فةرمانة ثادشايىيةكانى لة هةموو لايةك‏دا. واتة ئةم يةكةيان طوفتاريَكة لةطةلأ كةسيَك لة نيَرراوانى خؤى يان يةكيَك لة فةرمانبةرة طةورةكانىدا. كةواتة ئةم طوفتارة سةبارةت بة شتيَكى طةورةية و، ثةيوةنديشى بة هةموانةوةية.

نموونةى دووهةم:

ثياويَك ئاويَنةيةكى بة دةستةوةية و رِووةو "خؤر" رِاىطرتووة. ديارة ئاويَنةكة بة ئةندازةى طةورة و بضووكيى خؤى رِووناكىيةك وةردةطريَت كة هةر حةوت رِةنطةكانى شةبةنطى خؤرى تيَداية. كةواتة ئةم ثياوة بةثيَى ئةندازةى ئةو ئاويَنةية سوود لة خؤر وةردةطريَت، وةك ئةوةى رِووناكيى ئاويَنةكةى ئاراستةى ذوورة تاريكةكةى ياخود "شةتلَطا" تايبةتى و بضووكة سةرطيراوةكةى خؤى بكات. ئةوةندة هةية ئةو سوودةى كة لة خؤرةوة وةرىدةطريَت سووديَكى كةمة، ضونكة تةنها بةثيَى تواناى ئاويَنةكةى سوود لة رِووناكيى خؤر وةردةطريَت، نةك بة ئةندازةى طةورةيى خؤر.

لة هةمان كات‏دا ثياويَكى تر واز لة ئاويَنة دةهيَنيَت و، رِاستةوخؤ رِوو دةكاتة خؤر و سةيرى شيَوة و طةورةيى خؤر دةكات، ئنجا دةرِواتة سةر ضيايةكى بةرز و بلَند و سةيرى درةوشانةوةى دةستةلآتداريى فراوان و شكؤمةنديى خؤر دةكات و بآثةردة رِوو بة رِووى رِادةوةستيَت. ثاشان دةطةرِيَتةوة لة خانووة بضووك و "شةتلَطا" سةرطيراوة تايبةتىيةكةى خؤىدا ضةند كلآورِؤذنةيةكى فراوان رِووةو خؤر دةكاتةوة و، بةم ثآية رِيَطايةك دةدؤزيَتةوة بؤ سوودوةرطرتن لةو خؤرةى كة لةو جيَطا بةرز و بلَندةى ئاسمانداية. ئنجا ئةم ثياوة لةطةلأ خؤر و رِووناكىيةكةىدا = بة زمانى حالأ = ئةم وت‏وويَذة سوثاسطوزارىيانةية دةكات:

(ئةى ئةو خؤرةى كة لةسةر تةختى جوانيى جيهان‏دا دانيشتوويت! ئةى طولَى طةشاوةى رِووى ئاسمان! ئةى ئةو خؤرةى كة جوانى و رِووناكيت بة زةوى و، خةندة و شاديت بة طولآن بةخشيوة! هةروةك طةرمى و رِووناكيت بة طشت لايةكى جيهان‏دا بلآو كردووةتةوة، مالأ و شةتلَطا بضووكةكةى منيشت بةسةر كردووة و لة طةرمى و رِووناكيى خؤت ثآ بةخشيون).

ئةم ثياوة دةتوانيَت، بة زمانى حالأ، ئةم ضةشنة طفت‏وطؤية لةطةلأ خؤردا بكات، بةلآم خاوةنى ئاويَنةكة ناتوانيَت بةم شيَوازة ئةم طفت‏وطؤيةى لةطةلأدا بكات، ضونكة شويَنةوارى رِووناكيى خؤر بةثيَى سنوورى ئاويَنةكةى دةبيَت و بة ئةندازةى تواناى ئةو ئاويَنةية رِووناكيى دةست دةكةويَت.

ئنجا = دواى ئةمة = وةرة لة رِوانطةى ئةم دوو نموونةيةوة تةماشاى قورئانى ثيرؤز بكة، با هةست بة ئيعجازة بلَند و ثايةدارةكةى بكةيت. بةلـآ، قورئانى ثيرؤز دةفةرموآ:

(وَلَوْ اَنَّ ما في الاَرضِ مِنْ شَجَرَةٍ اَقلامٌ والْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ اَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ كلِماتُ الله اِنَّ الله عزيزٌ حَكيمٌ) (لقمان:27).

بةخشينى ثلةى هةرة بةرز بة قورئانى ثيرؤز لة نيَوان هةموو وتة لةسنووربةدةرةكان‏دا دةطةرِيَتةوة بؤ ئةوةى كة قورئانى ثيرؤز لة عةرشى ئةعزةم و، لة ئيسمى ئةعزةم و، لة ثلةى هةرة طةورةى هةموو يةكيَك لة ناوة جوانةكانى خواى طةورةوة، نازلأ بووة. كةواتة قورئانى ثيرؤز بريتىية لة:

"فةرمانى خواى طةورة" بةو سيفةتةى كة خواى طةورة "خواى هةموو بوونةوةرانة"و..

"فةرمايشتى ئةو" بةو سيفةتةى كة "بةديهيَنةرى زةوى و ئاسمانةكانة" و..

"فةرموودةى بةرزى ئةو" بةو سيفةتةى كة ثةروةردطارى رِةهاية لة بوونةوةردا و..

"فةرمايشتى ئةزةليى ئةو" كة بة ناوى ثادشايةتى و دةستةلآتداريى هةمةلايةنة و مةزنةوة فةرموويةتى و..

"تؤمارى رِيَزليَنانى خواوةندى ميهرةبان"ة كة لةو بةزةيىية فراوانةوة هةلَقولآوة كة هةموو شتيَكى طرتووةتةوة و..

"كؤمةلَة نامةيةكى ثةروةردطارىيانة"ى ئةوتؤية كة مةزنيى خوايةتيى ئةو رِوون دةكةنةوة، ضونكة لة سةرةتاى هةندآ لةم نامانةدا ضةند هيَما و ثةرلة(شفرة)يةك بةكارهيَنراوة كة ئةمة دةطةيةنن و..

هةروةها ئةو كتيَبة ثيرؤزةية كة دانايى لـآ دةباريَت.

لةبةر ئةم هةموو نهيَنىيانةية كة ناويَكى شايانى خؤى لـآ نراوة، ئةوةتا ثيَى دةوتريَت: "كلام الله" واتة: طوفتار و فةرمايشتى خوا!

بةلآم فةرموودةكانى ترى خواوةند بةشيَكيان بة بايةخ‏ثيَدانيَكى تايبةتى و، بة ناونيشانيَكى هةندةكى و، درةوشانةوةيةكى هةندةكيى ناويَكى تايبةتى و، ثةروةردطاريَتىيةكى تايبةتى و، دةستةلآتيَكى تايبةتى و ميهرةبانىيةكى تايبةتىيةوة، هةلَقولآون.

كةواتة بةثيَى "تايبةتى" و "هةندةكيَتى"ى ئةم فةرموودانة، ثلةكانيان جياواز دةبن. زؤربةى ئيلهامةكان لةم بةشةن، بةلآم لة نيَوان خؤيان‏دا ثلةكانيان تابلَيَى جياجياية.

بؤ نموونة: ئاسايىترين و هةندةكىترينى ئيلهامةكان هى ئاذةلأ و زيندةوةرانة، ثاشان هى خةلَكى عةوام، ئنجا هى زؤربةى مةلائيكةتةكان، ئنجا ئيلهامى ئةولياكان، ثاشان ئيلهامى طةورة مةلائيكةتانى خواوةندة.

لةم نهيَنىيةوةية كة هةندآ جار لة وةلىيةك دةبيستيت دةلَيَت: "حدثنـي قلبـي عن ربـى". واتة: (دلَم لة خواى ثةروةردطارمةوة بؤى طيَرِامةوة) واتة بةو تةلةفؤنةى كة لة دلَىدا هةية، بة بآ بوونى هيض هؤكاريَك لة مةلائيكةتان. كةضى ليَى نابيستيت بلَيَت: "ثةروةردطارى جيهانيان بؤى طيَرِامةوة". يان دةلَيَت: "دلَم عةرش و ئاويَنةيةكة بؤ درةوشانةوةكانى ثةروةردطارم"، كةضى نالَيَت: "عةرشى ثةروةردطارى جيهانيان". ضونكة بةثيَى ليَهاتوويى و تواناى خؤى و بة هةلَدانةوةى نزيكةى حةفتا هةزار ثةردة، دةتوانيَت بةشيَكى لة طوفتاريَكى ثةروةردطارى خؤى دةست بكةويَت.

بةلَآ، بة ئةندازةى بةرزيى طوفتاريَكى ثادشا كة لة رِوانطةى ثادشايةتىيةكةيةوة كردبيَتى، بةسةر طوفتاريَكى ترى خؤى كة لةطةلأ يةكيَك لة هاوولآتىيانىدا دةيكات و.. بة طويَرةى زؤريى ئةو سوودةى كة رِاستةوخؤ لة رِووناكيى خؤرى ناوجةرطةى ئاسمان وةردةطيريَت، لة ضاو ئةو رِووناكىيةى كة لة ئاويَنةكةدا درةوشايةوة.. بةم ئةندازةية، دةتوانين تآبطةين لة: بةرزيى قورئان بةسةر هةموو طوفتار و فةرموودةكانى ترى خواوةند و كتيَبة ئاسمانىيةكانى تردا.

كةواتة هةموو كتيَب و صوحوفة ئاسمانىيةكان لة دواى قورئانةوة ديَن و لة ثلةى دووهةمدان و، هةريةكةيان ثلة و ثايةى بلَندى خؤى هةية و بةشيَكى لةو نهيَنى و بةرزىية تيَداية. خؤ ئةطةر هةرضى وتةى رِيَك‏وثيَك و جوانى بةرةى جيننى و ئادةميزاد هةن = كة لة قورئان وةرنةطيرابن = كؤ ببنةوة ، ئةوا هةرطيز ناتوانن نزيكى ئةو ثلةية ببنةوة و بطةنة ئةو ئاستةى كة ببن بة هاوضةشنى قورئانى ثيرؤز.

جا ئةطةر دةتةويَت شتيَك تآبطةيت لةوةى كة قورئانى ثيرؤز لة "ئيسمى ئةعزةم" و لة ثلةى هةرة طةورةى هةموو يةكيَك لة ناوة جوانةكانى خواى طةورةوة نازلأ بووة، ئةوا سةرنجى "آية الكرسي" و ئةم ئايةتة ثيرؤزانةى خوارةوة بدة و، بة وردى بير لة واتا طشتى و بةرزةكانيان بكةرةوة:

(وعِنْدَهُ مَفاتِحُ الغَيب) (الأنعام:59).

(قُلِ اللّهُمَّ مالِكَ المُلْكِ) (آل عمران:26).

(يُغْشي اللَّيْلَ النَّهارَ يَطْلُبُهُ حثيثاً والشمسَ والقَمَرَ والنُّجُومَ مسخَّراتٍ بِأمْرِهِ) (الأعراف:54).

(يا اَرضُ ابلعي ماءَ‏كِ ويا سماءُ اَقلعي) (هود:44).

(تُسَبِّحُ له السمواتُ السَّبْعُ والاَرضُ ومَن فيهن) (الإسراء:44).

(ما خَلْقُكُمْ ولا بَعْثُكُمْ اِلاّ كَنَفْسٍ واحدة) (لقمان:28).

(اِنّا عَرَضْنا الأمانَةَ على السَّمواتِ والاَرضِ والجِبالِ) (الأحزاب:72).

(يومَ نطوي السَّماءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ للكُتُبِ) (الأنبياء:104).

(وما قدروا الله حق قدره والاَرضُ جـميعاً قبضَتُهُ يومَ القيامة) (الزمر:67).

(لو اَنْزَلْنا هذا القرآنَ على جبلٍ لرأيتَهُ) (الحشر:21).

هةروةها ئايةتةكانى ترى هاوضةشنيان.

ثاشان بة وردى سةرنج لةو سوورةتانة بدة كة بة (الحمد لله) و (تسبح ...) دةست ثآ دةكةن، تاكو تيشكى ئةم نهيَنىية طةورةية ببينيت. ثاشان سةيرى ئةو سوورةتانة بكة كة بة: (الم) و (الر) و (حم) دةست ثآ دةكةن، تاكو تآبطةيت لة رِادةى طرنكيى قورئان لة لاى خواى طةورةى ثةروةردطارى جيهانيان.

جا ئةطةر لةم نهيَنىية وردةى ئةم بنضينةى ضوارةمة تآطةيشتيت، ئةوا دةتوانيت لةو نهيَنىيةش تآبطةيت كة زؤربةى ئةو "وةحى"يانةى بؤ ثيَغةمبةران = درووديان لةسةر بيَت = نازلأ بوون، بةهؤى مةلائيكةتةوة بووة، بةلآم "ئيلهام" بة بآ هيض هؤكاريَك رِوو دةدات..

هةروةها لة نهيَنيى ئةوةش تآدةطةيت كة طةورةترين "وةلى" ناطاتة ئاستى هيض كام لة "ثيَغةمبةران"..

هةروةها لة مةزنى و ثيرؤزيى قورئان و ثايةداريى ئيعجازةكةى تآدةطةيت..

هةروةها تآدةطةيت لة نهيَنى و حيكمةتى ثيَويستيى "ميعراج". واتة: تآدةطةيت لة نهيَنيى رِؤشتنى ثيَغةمبةر صلى الله عليه وسلم بؤ ئاسمانة بةرزةكان و "سدرة المنتهى" و، "قاب قوسين أو أدنى"‏و، طفت‏وطؤكردنى لةطةلأ خواوةنددا، هةرضةندةش خواى طةورة لة رِةطى لامل ليَيةوة نزيك‏ترة و، ثاشان طةرِانةوةى بؤ جيَى خؤى لة ماوةى ضاوترووكاندنيَك‏دا.

بةلَآ، هةروةك "لةت‏كردنى مانط" موعجيزةيةكة بؤ ضةسثاندن و رِوونكردنةوةى ثيَغةمبةريَتيى ئةو ثيَغةمبةرة = صلى الله عليه وسلم = بؤ طرؤى جيننى و ئادةميزاد.. "ميعراج"يش موعجيزةى بةندايةتيى ثيَغةمبةرة = صلى الله عليه وسلم = بؤ خواوةند و خؤشةويستيى ئةوى لاى خواى طةورة بؤ رِؤحانيات‏و مةلائيكةتان دةرخست.

اللهم صل وسلم عليه وعلى آله كما يليق برحمتك وبحرمته. آمين.